Lịch sử cách mạng tháng 8 (1945 ) ở sài gòn Chợ Lớn Gia Định

Phục dựng lại bức tranh lịch sử Đảng bộ Sài gòn - Chợ lớn và Gia Định lãnh đạo nhân dân đứng lên giành chính quyền Tháng 8 1945, đây là một công việc cần thiết của Đảng bộ thành phố hiện

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ BAN TUYÊN GIÁO THÀNH UỶ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH THÀNH PHỐ HỒ CHI MINH - -

LỊCH SỬ CÁCH MẠNG THÁNG 8 (1945)

Ở SÀI GÒN - CHỢ LỚN

VÀ GIA ĐỊNH

ZZZ YYY

(BÁO CÁO TÓM TẮT)

(Đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu ngày 20 tháng 7 năm 2007

do GS.TS Ngô Văn Lệ làm Chủ tịch Hội đồng)

Chủ nhiệm đề tài: Th.s PHẠM NGỌC BÍCH

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2007

Đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu ngày 20 tháng 7 năm 2007

do GS.TS Ngô Văn Lệ làm Chủ tịch Hội đồng Cùng các thành viên Hội đồng:

1 PGS Huỳnh Lứa Phản biện I

2 PGS TS Võ Xuân Đàn Phản biện II

3 PGS.TS Phan Xuân Biên Ủy viên (v)

4 TS Lê Hữu Phước Ủy viên

5 PGS TS Ngô Minh Oanh Ủy viên (v)

6 Th.S Nguyễn Thị Thanh Bình Ủy viên

ZZ YY

DẪN LUẬN

ZZ YY

Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu

Cùng với nhân dân cả nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Sài gòn - Chợ lớn và Gia định đã nhất tề đứng dậy khởi nghĩa giành chính quyền trong mùa thu lịch sử 1945

Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Cách mạng Tháng 8 (1945) ở Sài gòn - Chợ lớn và Gia định đã góp phần quan trọng đưa cuộc Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước nhanh chóng đi đến thắng lợi và tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời nước Việt nam dân chủ cộng hòa, Nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam châu Á

Phục dựng lại bức tranh lịch sử Đảng bộ Sài gòn - Chợ lớn và Gia Định lãnh đạo nhân dân đứng lên giành chính quyền Tháng 8 (1945), đây là một công việc cần thiết của Đảng bộ thành phố hiện nay, nhằm khơi dậy truyền thống cách mạng, động viên các tầng lớp nhân dân hăng hái tham gia vào công cuộc xây dựng thành phố trở thành một trung tâm kinh tế, văn hóa, tài chính và du lịch lớn của cả nước và khu vực Đồng thời để Đảng bộ vận dụng những bài học kinh nghiệm của Cách mạng Tháng 8 vào quá trình lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn cách mạng hiện nay

Nội dung nghiên cứu của đề tài

Đề tài phục dựng lại quá trình phát triển của cách mạng Sài gòn - Chợ lớn và Gia Định từ sau khởi nghĩa Nam kỳ đến khi cuộc khởi nghĩa giành chính quyền nổ ra (8/1945) trong đó làm rõ:

- Quá trình phục hồi lực lượng cách mạng sau khởi nghĩa Nam kỳ đưa đến hình thành hai hệ thống xứ ủy là Tiền Phong và Giải Phóng Tuy có những khác nhau trong xây dựng lực lượng và phương pháp cách mạng, nhưng hai hệ thống xứ ủy này đã có nhiều đóng góp quan trọng vào quá trình chuẩn bị mọi mặt cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền khi thời cơ đến

- Trong cao trào tiền khởi nghĩa trên phạm vi toàn quốc sau 9/3/1945, Sài gòn - Chợ lớn và Gia định đã tạo ra một sản phẩm độc đáo là Thanh niên Tiền Phong - một tổ chức quần chúng chính trị cách mạng, nơi tập hợp và rèn luyện quần chúng yêu nước, hình thành sức mạnh Phù đổng cho cuộc nổi dậy khởi nghĩa, góp phần vào thắng lợi to lớn của Cách mạng Tháng 8 ở Nam bộ và cả nước

- Quá trình từ tiền khởi nghĩa đến khởi nghĩa Tháng 8/1945 ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định là quá trình có ý nghĩa lịch sử đối với tiến trình cách mạng lâu dài ở phía Nam suốt từ đầu thế kỷ XX đến nay Nó có những đặc điểm riêng và nhân tố thắng lợi quan trọng, nó để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý giá cho thành phố và nhiều địa phương khác trong quá trình đấu tranh cách mạng và xây dựng, bảo vệ Tổ quốc

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước thuộc lĩnh vực của đề tài

• Tình hình nghiên cứu ngoài nước :

Đã có một số công trình nghiên cứu về Việt Nam liên quan đến Cách mạng

tháng 8 của một số người nước ngoài như : Histoire de 1940 1952 của Davillers; Le

destin de l’Indochine souvenirs et documents 1941 - 1951 (Số phận Đông Dương, ký ức và tài liệu 1941 - 1951) của Sabatter Gabriel; Legrand Julien L’ Indocchine à l’hane Japonaise La vérité sur le coup de force… (Đông Dương trước giờ của Nhật Bản Sự thực về cuộc đảo chính…) của Legrand Julien… Các công trình nghiên cứu trên đã cung

cấp những tư liệu quý những vấn đề lịch sử trên phạm vi toàn cục ở cả nước hay toàn Đông Dương Những vấn đề liên quan đến Sài Gòn - Chợ Lớn, Gia Định cũng được đề cập đến, song chỉ dừng lại ở một số khía cạnh chung mà chưa đi sâu nghiên cứu cuộc khởi nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng trong Cách mạng Tháng 8 ở thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

• Tình hình nghiên cứu trong nước:

Cách mạng Tháng 8 được giới nghiên cứu trong nước và các cơ quan khoa học rất quan tâm với nhiều công trình ra đời từ những năm 1950 đến nay Đáng chú ý là

các cuốn: Cách mạng tháng Tám 1945, Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam (sơ thảo) tập 1

(1920 - 1954); Những sự kiện lịch sử Đảng tập 1 (1920 - 1954); Tìm hiểu Cách mạng tháng Tám, của Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Trung ương; Các tác phẩm của đồng chí

Trường Chinh: Cách mạng tháng Tám và sách lược của những người Cộng sản Việt

Nam; Cách mạng tháng Tám; Những đặc điểm của Cách mạng tháng Tám ; Về Cách mạng tháng Tám của đồng chí Lê Duẩn; Đấu tranh vũ trang trong Cách mạng tháng Tám của Nguyễn Anh Dũng; Mấy đặc điểm của Cách mạng tháng Tám ở Sài Gòn - Nam bộ của Trần Văn Giàu… Các công trình trên là những tác phẩm hay những bài

nghiên cứu chuyên khảo của các cơ quan nghiên cứu Trung ương và địa phương, các nhà khoa học, các nhà lãnh đạo… Tất cả đều cung cấp cho đề tài nhiều thông tin quan trọng, nhiều vấn đề khoa học về Cách mạng Tháng 8 trên phạm vi cả nước, cũng như ở một số địa phương điển hình, kể cả ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định Song việc đề cập một cách có hệ thống và đầy đủ về Cách mạng Tháng 8 ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định vẫn còn thiếu và còn nhiều sai sót

Có một số cuộc hội thảo, tọa đàm và bài viết trên các báo chí nói về cuộc khởi nghĩa giành chính quyền Tháng 8 (1945) ở Thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định nhân dịp lễ kỷ niệm Cách mạng Tháng 8 thành công và Quốc khánh 2/9 hàng năm

như: Cách mạng tháng Tám và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ chính quyền cách mạng trên

địa bàn Nam bộ (1945-1975) Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh 300 năm hình thành và phát triển; Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh con người và văn hóa trên đường phát triển; Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh 60 năm tiếp bước con đường Cách mạng tháng Tám (1945 - 2005)… Nhìn chung cho đến nay ở Thành phố vẫn chưa có một chuyên

khảo nào được tổ chức nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống về Lịch sử Cách mạng Tháng 8 (1945) ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Đề tài được nghiên cứu theo phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp logic Cụ thể là:

− Nghiên cứu theo tiến trình thời gian và phương pháp nghiên cứu được đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể

− Các sự kiện được phản ánh trung thực theo trình tự thời gian

− Những vấn đề phân tích đánh giá và nhận định được trình bày logic và làm rõ bản chất của vấn đề

Nguồn tư liệu tham khảo chủ yếu trong đề tài này là:

− Các tư liệu lưu trữ tại các cơ quan Trung ương và địa phương về sự chỉ đạo của Đảng trong Cách mạng Tháng 8

− Các hồi ký của những đồng chí lãnh đạo cách mạng trong thời kỳ khởi nghĩa Tháng 8/1945 nhất là hồi ký về Tiền Phong và Giải Phóng về tổ chức Thanh niên Tiền Phong

− Các nghiên cứu của Trung ương và thành phố về những sự kiện lịch sử liên quan đến Cách mạng Tháng 8 ở Nam kỳ

Ngoài ra còn một tư liệu tham khảo là sách nghiên cứu của các nhà khoa học, các công trình chuyên khảo, sách lịch sử Đảng bộ các địa phương, một số webside liên quan đến đề tài

Bố cục của đề tài

Bố cục của đề tài ngoài mở đầu, kết luận, phụ lục có 4 chương:

Chương mở đầu: Khái lược về Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Chương I: Quá trình phục hồi lực lượng cách mạng và sự hình thành hệ thống Đảng sau khởi nghĩa Nam kỳ (1941-3/1945)

Chương II: Sài gòn - Chợ lớn và Gia Định trong cao trào tiền khởi nghĩa (3/1945

I VÀI NÉT VỀ ĐẤT VÀ NGƯỜI SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH 1945)

(1698-1.1 Lịch sử phát triển vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay có diện tích 2.029 km2, vốn là phần đất của xứ Sài Gòn - Bến Nghé - Đồng Nai - Gia Định xưa, bao gồm Sài Gòn, Gia Định và một phần tỉnh Chợ Lớn cũ Ranh giới tự nhiên của thành phố phía Bắc giáp tỉnh Tây Ninh, phía Đông giáp tỉnh Bình Dương và Đồng Nai, phía Tây giáp tỉnh Long An, phía Nam giáp biển Đông

Vị trí địa lý, địa hình, địa mạo và đặc điểm tự nhiên, xã hội đã góp phần làm cho Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ có vị trí chiến lược quan trọng mà còn là địa bàn trung tâm về chính trị, quân sự kinh tế, văn hóa, xã hội của cả vùng đất phương Nam rộng lớn Về cương vực địa lý hành chính, Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh đã gắn chặt với nhiều thăng trầm của lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Nam bộ

Sau khi xác lập quyền quản lý lãnh thổ, chúa Nguyễn thấy đất đai còn quá rộng, phần lớn chưa được khai phá nên đã tiến hành ngay việc “chiêu mộ lưu dân từ châu Bố Chánh trở vô Nam đến ở khắp nơi”, khai mở thêm làng xã Do vậy, từ năm 1698 về sau, quá trình Nam tiến tự phát chấm dứt và thay vào đó là quá trình Nam tiến có tổ chức với qui mô ngày càng lớn hơn Cũng trong thời gian này, các chúa Nguyễn còn chiêu dụ tầng lớp thượng lưu giàu có từ các xứ Quảng Nam, Điện Bàn, Quảng Nghĩa, Qui Nhơn… di dân vào đất Gia Định, thuê mướn điền nô để khai hoang lập đồn điền Chính lớp thượng lưu giàu có ở các xứ này đã thổi một luồng gió mới vào việc làm ăn kinh tế và làm đa dạng hóa thành phần cư dân vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định trong suốt các thế kỷ XVIII, XIX

Ngày 8/1/1877, thành phố Sài Gòn chính thức được thành lập và được xếp vào loại thành phố lớn (Grande Municipalité) hay là thành phố loại I (Municipalité de Première classe)

Ngày 14/5/1872, Thống đốc Nam kỳ ban hành qui chế “Đại lý đô thị” (Délégation municipale) cho khu vực Chợ Lớn Theo đó, đến ngày 20/10/1879, Le Myre de Villers - viên Thống đốc Nam kỳ lại ban hành Nghị định thành lập thành phố Chợ Lớn (Municipalité de Cholon)

Đối với vùng Gia Định, sau khi Pháp chia ba tỉnh miền Đông Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định thành 13 địa hạt, địa bàn Gia Định ngày nay nằm trên cả hạt Thanh tra Sài Gòn, hạt Thanh tra Chợ Lớn và hạt Thanh tra Tây Ninh từ năm 1871 đến năm 1945, địa bàn tỉnh Gia Định phía Đông giáp sông Đồng Nai, phía Tây giáp tỉnh Tân An và tỉnh Tây Ninh, phía Bắc giáp tỉnh Thủ Dầu Một, phía Nam giáp tỉnh Gò Công

Sự thay đổi về địa giới hành chính của vùng Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định trong suốt từ năm 1698 đến năm 1945 cho thấy nơi đây chính là mảnh đất đầy ắp những biến cố lịch sử Sự phân định địa giới hành chính dù được các nhà cầm quyền

thực hiện dựa trên những cứ liệu khoa học của từng giai đoạn lịch sử cụ thể, nhưng sự biến động không ngừng như thế cũng tạo nên những trở ngại không nhỏ đến công cuộc tạo dựng và kiến thiết của cư dân Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định trong suốt từ năm

1698 đến năm 1945

1.2 Con người Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Từ thế kỷ XVII cho đến năm 1945, tiến trình nhập cư của lưu dân người Việt, người Hoa vào đất Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định ngày một đông đảo Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định dần dần trở thành đất hứa, nơi hội tụ của nhiều nguồn cư dân trên khắp cả nước và từ một số nước lân cận trong khu vực châu Aù Tính đến năm

1943, dân số vùng Chợ Lớn có khoảng 279.000 người, tỉnh Gia Định có khoảng 369.000 người, thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn có khoảng 498.000

Với sự tập trung nhiều nguồn dân cư, cùng với đời sống kinh tế - xã hội ngày một phát triển, các giai cấp, tầng lớp dân cư cũng bị phân hóa ngày một mạnh mẽ Ngoài nông dân, thợ thủ công, địa chủ, quan lại, tiểu thương, còn xuất hiện thêm lực lượng công nhân, giới tư sản, trí thức… Chính sự đa đạng về nguồn gốc và thành phần

cư dân làm cho bức tranh dân cư Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định ngày một đa sắc hơn

Trải qua quá trình lập nghiệp ở vùng đất mới, được ban tặng nguồn tài nguyên thiên nhiên phương Nam; được thừa hưởng truyền thống văn hóa giàu bản sắc trong quá trình giao thoa văn hóa tộc người giữa nhiều vùng miền, nhiều vùng trong cả nước; được tôi luyện trong thực tiễn sinh động của lịch sử dựng và giữ nước của dân tộc; trải qua nhiều biến cố Các thế hệ cư dân Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định được tích tụ, lắng đọng rồi kết tinh và trở thành tính cách Nam bộ, lối sống, sự năng động, nhạy cảm, chịu thương, chịu khó hình thành cốt cách của người Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

II TRUYỀN THỐNG ĐẤU TRANH YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG CỦA NHÂN DÂN SÀI GÒN - CHỢ LỚN - GIA ĐỊNH

2.1 Thời kỳ trước khi có Đảng

Tháng 2/1859, Pháp đánh chiếm Gia Định Những người dân ấp, dân lân cũng không chịu sống với giặc, nhiều người đã tự đốt nhà mình, bỏ vườn tược, rời vùng “đất quy”, tham gia nghĩa binh Tháng 9/1861, nhân dân Gia Định còn “nô nức tình nguyện ứng nghĩa đi đánh giặc Pháp và góp nhiều tiền, gạo để nuôi quân” Tháng 10/1861, ở vùng Gia Định, hương thân Lê Cao Dũng và cử nhân Phan Văn Đạt đã chiêu mộ nghĩa quân đánh Pháp Dù sau đó bị bắt, bị xử chết, nhưng hai ông vẫn lớn tiếng chưởi mắng quân thù cho đến khi tắt thở hoàn toàn Khí phách hiên ngang, bất khuất của Lê Cao Dũng và Phan Văn Đạt là tấm gương sáng cho nhân dân vùng Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Cùng với các cuộc khởi nghĩa vũ trang, các nho sĩ, sĩ phu yêu nước trong buổi đầu chống xâm lược còn đánh giặc bằng mọi thứ có trong tay Trịnh Quang Nghị,

Nguyễn Công Duy, Hồ Huân Nghiệp, Nguyễn Đình Chiểu và nhiều nho sĩ khác đã dùng ngòi bút của mình chĩa thẳng vào kẻ thù, vạch trần tội ác của chúng, đồng thời thổi bùng ngọn lửa yêu nước trong nhân dân, kêu gọi khởi nghĩa, khích lệ chiến đấu Văn thơ yêu nước của sĩ phu Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định lúc này ồ ạt xông ra mặt

trận cùng nghĩa quân “giáo tre nghìn dặm đánh Tây” Tất cả đều “thẳng tiến để xông

pha giết giặc, cái chết coi dễ như chơi;”, “đạp cửa xông vào liều mình như chẳng có”

Họ kiên cường chiến đấu dù “ngoài cật một manh áo vải, trong tay cầm một ngọn tầm

vông” nhưng không chịu lùi bước trước bọn Tây hung ác có “tàu đồng ống khói, súng thép đạn chì”

Đầu thế kỷ XX, các trào lưu tư tưởng dân chủ tư sản từ phương Tây, Nhật Bản, Trung Quốc du nhập vào Việt Nam tác động đến phong trào yêu nước ở cả ba kỳ nói chung và ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định nói riêng Cuộc vận động giải phóng dân tộc từ đây chuyển dần sang khuynh hướng bạo động và cải cách do một số trí thức nho học đảm nhiệm

Mở đầu cho cuộc vận động giải phóng dân tộc theo khuynh hướng dân chủ tư sản là phong trào Đông Du (1904 -1908), phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục (1907) và phong trào Duy Tân (1906 -1908) Trong đó phong trào Đông Du do nhà yêu nước Phan Bội Châu lãnh đạo có ảnh hưởng sâu sắc đến Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Tháng 6 năm 1911, người thanh niên Nguyễn Tất Thành chọn Sài Gòn làm nơi xuất phát cuộc bôn ba đi tìm đường cứu nước

Cuối năm 1920, ở Sài Gòn lần đầu tiên thành lập Công hội tại Ba Son do Tôn Đức Thắng sáng lập Đây là một tổ chức bí mật, tập hợp những công nhân yêu nước, cách mạng với mục đích đấu tranh chống lại tư bản đế quốc

Năm 1925, cuộc bãi công của công nhân Ba Son thu hút công nhân cả thành phố vào cuộc đấu tranh chống Pháp, đó cũng là cuộc đấu tranh mở đầu giai đoạn từ tự phát lên tự giác của giai cấp công nhân Viết Nam

Những năm 1925-1926, từ Sài Gòn các cuộc đấu tranh công khai đã bột phát và lan rộng ra khắp Nam kỳ và cả nước Nổi bật là đám tang Phan Chu Trinh và phong trào đấu tranh đòi thả Phan Bội Châu ngày 26/3/1926 Cũng những năm 1925-1926, một số đảng chính trị và tổ chức yêu nước tiến bộ lần lượt ra đời ở Sài Gòn như đảng Lập Hiến của giai cấp địa chủ, tư sản Nam kỳ; đảng Thanh niên của Nguyễn Trọng

Hy, Trần Huy Liệu và hội kín của Nguyễn An Ninh Thời gian này, tại Sài Gòn cũng thành lập những cơ sở của hai tổ chức cách mạng: Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên và Tân Việt cách mạng đảng Các cơ sở của hai tổ chức này góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy phong trào yêu nước theo khuynh hướng cộng sản và tích cực làm nhiệm vụ tuyên truyền phổ biến chủ nghĩa Mác - Lênin

Từ cuối năm 1926, việc tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin vào vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định được tăng cường bằng sự có mặt của lớp cán bộ trẻ được Nguyễn Aùi Quốc đào tạo, huấn luyện tại Quảng Châu về nước Tờ báo “Thanh Niên”

do Nguyễn Aùi Quốc sáng lập và sách báo tiến bộ từ hải ngoại gửi về là động lực tích cực thúc đẩy phong trào dân tộc và dân chủ phát triển đến đỉnh cao

2.2 Thời kỳ từ khi có Đảng đến Khởi nghĩa Nam kỳ (1940)

Sau khi Đảng Cộng Sản Việt Nam ra đời, phong trào đấu tranh cách mạng ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định phát triển mạnh mẽ Các cuộc bãi công của công nhân diễn ra liên tục, điển hình như cuộc bãi công của công nhân Công chính (14/3/1930), công nhân xe lửa Dĩ An (16/3/1930), công nhân hãng rượu Bình Tây (1/8/1930) Cùng với các cuộc bãi công là các cuộc biểu tình của nhân dân Đức Hòa, Hóc Môn, Trung Quận, Chợ Lớn… các cuộc mít tinh, kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động, kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga của đông đảo các tầng lớp nhân dân nội thành, nội thị và các cuộc bãi khóa của học sinh trường Huỳnh Khương Ninh, trường Huỳnh Công Pháp Có thể nói, lúc này, ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định thế liên minh công nông hình thành rõ nét và có thể coi đó như một “vành đai đỏ của thành phố” Vì rằng “trong vòng 30 km đường bán kính, hễ 100 người dân thì 50, 60 người cảm tình cách mạng, theo cách mạng”

Mùa thu năm 1936, từ việc cổ động thành lập “Ủy ban triệu tập Đông Dương đại hội” một phong trào rộng lớn đã nổ ra, chỉ một thời gian ngắn, tại Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định hàng trăm Ủy ban hành động lần lượt được thành lập và hoạt động

sôi nổi Theo đó, báo chí yêu nước cũng hoạt động mạnh, điển hình như tờ “Le

Peuple”, “L'Avant Garde”, “Dân Chúng”, “Lao Động”, “Mới”, “Phổ Thông” (1937) …

Lúc này báo chí đua nhau tuyên truyền lý luận cách mạng, đường lối chính trị của

Đảng, cổ động quần chúng đấu tranh chống bọn Tờrốtkit Ngày 29/10/1938, báo “Dân

Chúng” còn đăng bản Tuyên ngôn với nội dung kêu gọi các đảng phái đoàn kết xung

quanh Mặt trận Dân chủ để đấu tranh bảo vệ công cuộc phòng thủ Đông Dương

Khi chiến tranh thế giới lần thứ hai nổ ra, phong trào đấu tranh yêu nước của các tầng lớp nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định dưới sự lãnh đạo của Đảng đã bùng phát mạnh mẽ Điển hình là phong trào chống bắt phu, bắt lính của nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định với khẩu hiệu chống chiến tranh, chống đi lính chết thay cho Pháp

Ngay khi chiến tranh thế giới thứ hai đã bùng nổ, ngày 6/11/1939, Đảng ta đã tổ chức Hội nghị Trung ương lần thứ 6 tại xã Tân Thới Nhất, Bà Điểm (Gia Định), để đưa

ra những quyết sách phù hợp cho sự chỉ đạo chuyển hướng chiến lược Đảng ta vạch

rõ: “Bước đường sinh tồn của dân tộc Đông Dương không còn con đường nào khác hơn

là con đường đánh đổ đế quốc Pháp, chống tất cả ách ngoại xâm vô luận da trắng hay

da vàng để tranh lấy giải phóng, độc lập”

Tháng 7/1940, Xứ uỷ Nam kỳ triệu tập Hội nghị mở rộng ở làng Tân Hương (quận Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho) do đồng chí Tạ Uyên chủ trì Hội nghị Tân Hương có

24 đại biểu đại diện cho 19/21 tỉnh Nam kỳ về tham dự, đồng thời Hội nghị còn có đồng chí Phan Đăng Lưu - Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng tham gia Tiếp theo

Hội nghị Tân Hương, Xứ uỷ Nam kỳ tiếp tục ra Thông cáo ngày 4/9/1940, nhằm tiếp tục đưa phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Nam kỳ tiến lên thành một cao

trào mới Thông cáo chỉ rõ: “phải thi hành ngay Nghị quyết của Trung ương về việc

chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang”

Tiếp đó, từ 21 đến 23/9/1940, Xứ uỷ lại triệu tập Hội nghị tại xã Tân Xuân, Hóc Môn, Gia Định đi đến thống nhất về thời gian tiến hành cuộc khởi nghĩa (vào tháng 11/1940), chọn Sài Gòn - Chợ Lớn làm địa bàn trọng điểm, là nơi phát lệnh cho cuộc khởi nghĩa Nam kỳ

Cuối tháng 9/1940, Thành uỷ Sài Gòn - Chợ Lớn họp mở rộng nhằm chuẩn bị những điều kiện tốt nhất cho cuộc khởi nghĩa Đêm 22 rạng ngày 23/11/1940, cả Nam kỳ vùng dậy khởi nghĩa

Khởi nghĩa Nam kỳ diễn ra trên phạm vi 21 tỉnh của toàn xứ, đây là một trong những cuộc khởi nghĩa vũ trang đầu tiên của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, có tầm ảnh hưởng rộng lớn Nó làm tan rã bộ máy cai trị của Pháp ở một số vùng nông thôn, đồng thời làm rung động cả hệ thống cai trị của Pháp ở các nước thuộc địa Nó cũng là cuộc tổng diễn tập ở Nam kỳ để cán bộ, đảng viên và quần chúng yêu nước được tôi luyện, trưởng thành trước khi bước vào trận chiến đấu mới Khởi nghĩa Nam

kỳ là "tiếng súng báo hiệu cho cuộc khởi nghĩa toàn quốc, là bước đầu đấu tranh bằng

võ lực của các dân tộc Đông Dương”

Dù thất bại, nhưng cuộc khởi nghĩa Nam kỳ đã để lại nhiều bài học rút kinh nghiệm cho cuộc Cách mạng tháng Tám sau này Nó cũng, báo hiệu một thời kỳ mới của phong trào đấu tranh cách mạng đang tới Đó là thời kỳ mà nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định không chỉ biết đấu tranh chính trị mà còn biết kết hợp giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang, kết hợp với khởi nghĩa của quần chúng để đưa cách mạng giải phóng dân tộc đi đến thành công

Song sự đàn áp càng khốc liệt, càng lộ rõ dã tâm của bọn thực dân, phát xít Nhật - Pháp, càng làm tăng thêm lòng căm thù trong quần chúng yêu nước, nung nấu thêm ý chí chiến đấu của các chiến sĩ cách mạng Sự dũng cảm hy sinh của nhiều cán bộ, chiến sĩ cộng sản đã thu phục trọn vẹn niềm tin của quần chúng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc do Đảng Cộng sản lãnh đạo

1 2 Sự chỉ đạo của Trung ương Đảng đối với Đảng bộ Nam kỳ

Tháng 5 năm 1941, Nguyễn Ái Quốc triệu tập Hội nghị lần thứ 8 của Trung ương Đảng tại Pắc Bó (Cao Bằng) Hội nghị nhận định rằng chiến tranh thế giới lan rộng sẽ làm cho các nước đế quốc bị suy yếu, Liên Xô nhất định thắng lợi và phong trào cách mạng thế giới sẽ phát triển nhanh chóng, cách mạng nhiều nước sẽ thành công và một loạt các nước xã hội chủ nghĩa sẽ ra đời Trên cơ cở phân tích tình hình quốc tế và trong nước, Hội nghị đề ra nhiều chủ trương và chính sách cụ thể nhằm tập trung vào nhiệm vụ trọng tâm của cách mạng nước ta là giải phóng dân tộc Hội nghị

nhấn mạnh: "Trong lúc này, quyền lợi của bộ phận, của giai cấp cần phải đặt dưới sự

sinh tử, tồn vong của quốc gia, dân tộc Trong lúc này, nếu không giải quyết được vấn đề giải phóng dân tộc, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc thì chẳng những toàn thể quốc gia dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận, giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được"

Ở Nam kỳ, do tổ chức cách mạng chưa có điều kiện xây dựng lại, đường dây liên lạc bị địch kiểm soát gay gắt song Trung ương Đảng đã cố gắng cử cán bộ vào Nam để truyền đạt chủ trương của Hội nghị

Cuối năm 1941, đồng chí Nguyễn Hữu Xuyến đã đem chương trình và điều lệ của Mặt trận Việt Minh vào Sài Gòn Liền sau đó, các đồng chí ở Nam kỳ đã nghiên cứu tài liệu của Trung ương và quyết định triển khai thực hiện ở một số địa phương như Gia Định, Thủ Dầu Một, Tân An, Mỹ Tho, Hậu Giang

Đầu năm 1942, các tổ chức quần chúng thành lập theo Điều lệ Việt Minh xuất hiện ở ngoại ô Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định Các tỉnh Tân An, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Trà Vinh, Sa Đéc, Long Xuyên, Châu Đốc cũng nhận được chủ trương và từng bước xây dựng các đoàn thể Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc, Nông dân cứu quốc Đây là những tổ chức đầu tiên của Mặt trận Việt Minh ở Nam kỳ

II QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH HỆ THỐNG XỨ ỦY NAM KỲ (TIỀN PHONG VÀ GIẢI PHÓNG)

2 1 Sự hình thành liên tỉnh ủy và các nhóm hoạt động ở các địa phương

Tháng 9/1941, đồng chí Ngô Thị Huệ (Bảy Huệ) ra khỏi nhà tù đế quốc và móc nối lại với các đồng chí ở Sài Gòn để tiếp tục hoạt động Đồng chí Bảy Huệ liên hệ

với các đảng viên còn lại ở Sài Gòn, Lái Thiêu, Chợ Lớn, Tân An, thành lập lại Liên

Tỉnh ủy miền Đông

Cùng thời gian này, các đồng chí Xứ ủy bị lộ dạt về U Minh hoạt động liên lạc được với các đảng viên còn lại ở các tỉnh miền Tây; đến khoảng giữa năm 1941, thành

lập Liên Tỉnh ủy miền Tây do đồng chí Phan Văn Bảy (Bảy Cùi) làm Bí thư

Các liên tỉnh ủy hoạt động một thời gian thì đổi thành Liên Tỉnh ủy Tiền Giang (tức Liên Tỉnh ủy miền Đông) và Liên Tỉnh ủy Hậu Giang (tức Liên Tỉnh ủy miền

Tây) Tuy đã hình thành các Liên Tỉnh ủy (Ban cán sự Đảng), nhưng ở các địa phương (nhất là ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định - những nơi có đông công nhân, lao động, trí thức, nhân sĩ đang sinh sống và làm việc) từ năm 1942 vẫn hình thành các nhóm lãnh đạo khác nhau như:

- Nhóm Nguyễn Oanh, Ngô Thị Liên, Ngô Thị Huệ móc nối tích cực gây dựng

cơ sở ở nội thành Sài Gòn Trong thời gian này, nhóm của đồng chí Nguyễn Oanh đã bắt liên lạc được với số cán bộ vượt ngục Tà Lài trở về Các đảng viên đã phân công nhau nắm lại tình hình, bắt liên lạc với các tỉnh Nam kỳ

- Nhóm Bùi Văn Dự và một số đồng chí từ miền Tây lên như Xung Phong, Hoàng Tế Thế, Năm Mập tích cực hoạt động ở khu vực Bà Quẹo Nhóm này tự nhận

là Thành ủy Sài Gòn và ra báo Giải Phóng làm cơ quan tuyên truyền Báo Giải Phóng

ra được 5 số thì bị địch phá vỡ, phần lớn các đảng viên bị địch bắt

- Nhóm Phùng Văn Đôn, Vinh, Phổ tích cực hoạt động ở các làng Bình Trị Đông, Tân Tạo, Tân Kiên (Trung Quận - Chợ Lớn) Trọng tâm hoạt động của nhóm này nhằm khôi phục lại các cơ sở Đảng trong các tổng, làng và khôi phục các cơ sở hội quần chúng nông dân, thanh niên, phụ nữ, phụ lão

- Nhóm Bùi Văn Châu thành lập lại Tỉnh ủy Gia Định (tháng 6/1941) Nhóm này đẩy mạnh họat động lãnh đạo phong trào quần chúng, nhưng không kết nối được với nhau thành một mối và cũng không tuân thủ sự lãnh đạo của Liên tỉnh ủy miền Đông

Như vậy, với sự hình thành các nhóm đảng viên đã có tác dụng móc nối hoạt động để hình thành nhiều đầu mối lãnh đạo của Đảng ở các nơi, kể cả nội và ngoại thành, cả thành thị và nông thôn Tại các hãng, xưởng, các khu lao động và các tổng, làng, các nhóm cán bộ, đảng viên đã tích cực móc nối, từng bước hình thành chi bộ, ban cán sự, huyện ủy, tỉnh ủy lâm thời

Cùng với việc phục hồi cơ sở Đảng tại các địa phương ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định, cũng từ đầu năm 1943, các đồng chí cán bộ Xứ ủy, Tỉnh ủy tạm ẩn náu ở các vùng sâu và một số đồng chí thoát khỏi nhà tù của thực dân đế quốc đã lần lượt trở về những địa bàn trọng điểm để hoạt động và khối phục tổ chức trong đó đồng chí Trần Văn Giàu về vùng Phú lạc (Chợ Lớn) Các đồng chí Bùi Văn Dự, Nguyễn Thị Thập, Ngô Thị Huệ nỗ lực hoạt động ở cả Sài Gòn và Chợ Lớn nối kết các nhóm đảng viên đang hoạt động độc lập để chờ đón thời cơ mới Các đảng viên đã nỗ lực nắm tình hình, bắt liên lạc với các tỉnh thành Nam kỳ nhằm khôi phục các Tỉnh ủy, Thành ủy mới

Trong quá trình đó, việc móc nối tổ chức và hoạt động, việc bắt liên lạc với nhau và với cấp trên - nhất là Trung ương gặp nhiều khó khăn do phải bí mật, đơn tuyến, đưa đến hình thành hai hệ thống chỉ đạo là Xứ ủy Nam kỳ (nhóm Tiền Phong)

và Xứ ủy mới (nhóm Giải Phóng) - lịch sử quen gọi là “Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong)”,

“Xứ ủy mới (Giải Phóng)”, hay “Nhóm Tiền Phong”, “Nhóm Giải Phóng” Hai hệ

thống này tuy không mâu thuẫn nhau về mục tiêu cách mạng, nhưng không cùng quan điểm về một số vấn đề nhận định tình hình và đường lối, phương pháp cách mạng cụ thể, được thể hiện qua công cụ là hai tờ báo Tiền Phong và Giải Phóng

2 2 Thành lập Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong)

Ngày 20/3/1941, nhóm 8 người (Dương Quang Đông, Trần Văn Giàu, Trần Văn Kiệt, Trương Văn Nhâm, Tô Ký, Nguyễn Tấn Đức, Nguyễn Công Trung, Châu Văn Giác), thành công trong việc vượt Căng Tà Lài trở về với phong trào cách mạng Một số người sau đó bị địch bắt trở lại; số còn lại do đồng chí Dương Quang Đông làm nòng cốt tiến hành gây dựng cơ sở và móc nối hoạt động ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Tân An, Mỹ Tho, Gò Công, Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Trà Vinh, Cần Thơ

Ngày 13 - 15/10/1943, tại nhà ông Hương trưởng Trần Vinh Hoài ở xã Tân Thuận Bình, huyện Chợ Gạo (tỉnh Mỹ Tho), nhóm 11 người dự họp gồm: Dương Quang Đông, Nguyễn Oanh, Châu Văn Giác, Nguyễn Văn Trân và một số đồng chí đại diện cho Tỉnh ủy lâm thời, Ban cán sự Đảng các tỉnh Tân An, Mỹ Tho, Gò Công, Bến Tre, Vĩnh Long Hội nghị bàn bạc và nhất trí thành lập lại Xứ ủy Nam kỳ, bầu Xứ ủy mới gồm 7 đồng chí: Trần Văn Giàu, Nguyễn Văn Trân, Nguyễn Oanh, Dương Khuy, Dương Quang Đông, Nguyễn Tấn Đức , Nguyễn Côn

Do có uy tín cao nên đồng chí Trần Văn Giàu được cử làm Bí thư Xứ ủy Nhưng đồng chí Trần Văn Giàu không dự họp, nên đồng chí Dương Quang Đông tạm thời phụ trách Đến tháng 4/1945 đồng chí Trần Văn Giàu mới chính thức nhận chức vụ Bí thư Xứ ủy

Sau Hội nghị, Xứ ủy phân công các ủy viên về địa phương để phát triển tổ chức và phát triển đảng viên Tổ chức Xứ ủy lúc này chưa có cơ quan và các bộ phận chuyên trách Phần lớn các đồng chí trong Xứ ủy hoạt động độc lập và đơn tuyến Một

số đồng chí ở miền Tây ra báo Tiền Phong làm cơ quan ngôn luận để tuyên truyền

đường lối cách mạng, quan điểm của Đảng Báo Tiền Phong không phát hành rộng rãi, chủ yếu ở một số tỉnh miền Tây Nam kỳ Đồng chí Trần Văn Giàu với bút danh Xuyên Văn Nhạn viết nhiều bài trên báo này

Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong) chủ trương dựa vào đường lối Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 của Đảng, lấy mục tiêu giải phóng dân tộc làm nhiệm vụ hàng đầu, lấy việc tập hợp quần chúng các giới các ngành, kể cả thành thị và nông thôn làm cơ sở để hành động cách mạng Trên cơ sở đó, Xứ ủy vận dụng vào thực tế toàn xứ và nhạy bén với tình hình thời cuộc, thực hiện linh hoạt các chủ trương của Trung ương để thúc đẩy phong trào cách mạng trong các tầng lớp quần chúng

Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong) có nhiều cơ sở Đảng ở thành thị, nhất là trong thanh niên sinh viên, học sinh, tiểu thương, tiểu chủ, công chức… Đây là những thành công và là điểm mới trong quá trình vận động cách mạng ở Nam kỳ, nhưng điều đó không thay thế được vai trò của vận động quần chúng công nông, hình thành các tổ chức cứu quốc, cũng như không thể bỏ qua trận địa nông thôn có ý nghĩa chiến lược quan trọng của cách mạng trong bất cứ thời kỳ nào

Để thực hiện nhiệm vụ của Trung ương đề ra, Xứ ủy tập trung vào 3 yêu cầu cụ thể:

1 Nam kỳ phải khởi nghĩa kịp thời với tổng khởi nghĩa ở Bắc kỳ và Trung kỳ

2 Khởi nghĩa ở Nam kỳ phải bắt đầu từ Sài Gòn (Sài Gòn có về tay cách mạng thì cách mạng ở phương Nam mới gọi là thành công)

3 Cuộc khởi nghĩa ở Sài Gòn và toàn Nam kỳ nổ ra bằng phong trào đấu tranh của nhân dân với hình thức bạo lực chính trị là chủ yếu, có kết hợp chừng mực nào đó với bạo lực vũ trang

Như vậy, Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong) từ sau khi ra đời đã góp phần phát triển nhanh về tổ chức Đảng bộ và các cơ sở Đảng ở địa phương (19 tỉnh, thành) cả thành thị và nông thôn, nhất là ở các thành thị; củng cố hoàn thiện về bộ máy tổ chức, bắt liên lạc với Trung ương và các nhóm lãnh đạo khác để tăng cường sự chỉ đạo cách mạng ở Nam kỳ đang tiến đến khởi nghĩa

2 3 Thành lập Xứ ủy mới (Giải Phóng)

Đầu năm 1943, một số đồng chí trong Liên Tỉnh ủy miền Tây bắt liên lạc với các đồng chí còn lại trong Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn, cùng với một số đồng chí vượt

ngục, đã nhóm họp thành lập Ban cán sự lâm thời Đảng bộ Nam kỳ (một hình thức Xứ

ủy) để chỉ đạo phong trào quần chúng trong phạm vi các tỉnh Chợ Lớn, Gia Định, Thủ Dầu Một, Mỹ Tho

Ban cán sự Đảng bộ lâm thời Nam kỳ họat động theo chủ trương của Trung ương (Nghị quyết Hội nghị 8) và tìm cách bắt liên lạc lại với Trung ương, trước hết là đẩy mạnh xây dựng lực lượng và cơ sở cách mạng trong quần chúng cơ bản, xây dựng và phát triển Đảng ở nông thôn, củng cố các tổ chức bí mật của Đảng Ban cán sự

Đảng bộ lâm thời Nam kỳ cũng cho phát hành lại báo Giải Phóng (xuất bản lần thứ 2)

làm cơ quan tuyên truyền của Kỳ bộ Việt Minh ở Nam kỳ, nhất là tuyên truyền cho việc phát triển các hội cứu quốc theo chủ trương của Tổng bộ Việt Minh thay cho các hội phản đế trước đây

Ngày 20/3/1945, Ban cán sự miền Đông kết hợp với một số cán bộ ra tù họp Hội

nghị ở Xoài Hột, Châu Thành (Mỹ Tho) Dự Hội nghị gồm các đồng chí: Nguyễn Thị Thập, Hoàng Dư Khương, Nguyễn Công Trung, Trần Văn Khiết, Lê Minh Định, Lê Hữu Kiều, Nguyễn Hữu Ngoạn, Lữ Đồng Tấn, Hoàng Tế Thế, Trần Văn Trà, Võ Bá

Nhạc, Tô Ký… Hội nghị bàn bạc và nhanh chóng đi đến nhất trí thành lập Xứ ủy mới -

gọi là Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) gồm các đồng chí: Trần Văn Vi (Dân Tôn Tử), Lê

Hữu Kiều, Nguyễn Thị Thập, Hoàng Dư Khương, Hoàng Tế Thế, Trần Văn Trà… Đồng chí Dân Tôn Tử được cử làm Bí thư Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng)

Ngày 20-21/4/1945, Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) họp Hội nghị mở rộng tại Bà Điểm (Gia Định) để nhận định tình hình, bàn biện pháp phát triển tổ chức Đảng ra toàn xứ, bổ sung thêm cán bộ từ các tỉnh Gia Định, Tây Ninh, Thủ Dầu Một vào Ban cán sự Đảng, củng cố Ban cán sự miền Tây, thành lập hệ thống Mặt trận Việt Minh bên cạnh cấp ủy Đảng từ Xứ xuống đến cấp Tổng

Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) đứng chân tại Gia Định và cho xuất bản hai tờ báo

Độc lập và Giải phóng, trong đó lấy tờ Giải phóng làm cơ quan ngôn luận của Mặt trận

Việt Minh Xứ Nam kỳ

Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) phát triển cơ sở Đảng ra các tỉnh ở cả nông thôn và thành thị, nhưng rất chú trọng gây dựng cơ sở ở vùng nông thôn, lấy nông thôn làm căn bản cho các hoạt động xây dựng và phát triển thực lực; đẩy mạnh việc tập hợp quần chúng công nông vào các Hội cứu quốc làm cơ sở cho Mặt trận Việt Minh phát triển

Như vậy, Xứ ủy Nam kỳ (Giải Phóng) từ sau khi hình thành hệ thống mới song hành chỉ đạo cách mạng cùng với Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong), đã làm tăng cường sự lãnh đạo của các cấp bộ Đảng trên toàn xứ Nam kỳ Qua đó, thế và lực cách mạng trên toàn xứ được xây dựng, củng cố thêm, nhất là trong các giới quần chúng cơ bản, ráo riết chuẩn bị cho cuộc nổi dậy khởi nghĩa

2 4 Mấy nhận định về sự hình thành hai hệ thống xứ ủy

− Do hoàn cảnh lịch sử sau khởi nghĩa Nam kỳ, địch khủng bố tàn bạo, đánh phá toàn diện cả tổ chức và phong trào cách mạng, các cấp Đảng ở Nam kỳ mất liên lạc với Trung ương và mất liên lạc với nhau; các đồng chí đảng viên còn lại ở nhiều nơi tự móc nối hoạt động, hình thành nên những nhóm Đảng với nhiều cấp tổ chức khác nhau, góp phần khôi phục từng bước hệ thống tổ chức Đảng và phong trào cách mạng các địa phương

− Cả hai Xứ ủy đều có một số đảng viên có biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân và tư tưởng bè phái, nhưng đại bộ phận vẫn phấn đấu cho mục tiêu chung của cách mạng là tập hợp quần chúng, xây dựng lực lượng cách mạng, tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân; do đó hai Xứ ủy đều đã có nhiều đóng góp quan trọng vào quá trình vận động cách mạng ở cả thành thị và nông thôn, trước hết là phong trào quần chúng ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định, đưa đến thắng lợi của cuộc vận động giải phóng dân tộc

Việc thống nhất các hệ thống tổ chức Xứ ủy toàn Nam kỳ vẫn là cần thiết và bức xúc, nhất là khi thời cơ cách mạng đang đến gần Đúng như Chỉ thị của Trung ương

đầu năm 1945 (đăng trong báo Cờ Giải Phóng) đã nhấn mạnh: “Chúng ta sẽ phạm phải

một tội lớn nếu trước giờ quyết liệt chúng ta còn chia rẽ mãi”

III KHÔI PHỤC LỰC LƯỢNG VÀ PHONG TRÀO QUẦN CHÚNG TIẾN TỚI NỔI DẬY KHỞI NGHĨA

Để chuẩn bị cho khởi nghĩa sắp tới, các Đảng bộ ở Nam kỳ đều có chung nhận thức là Nam kỳ không được phép vắng mặt trong khởi nghĩa toàn quốc; khởi nghĩa giành chính quyền ở Nam kỳ phải nổ ra trước tiên và chủ yếu ở Sài Gòn, trung tâm đầu não địch, các tỉnh sẽ nổ ra tiếp theo và đồng thời Do đó, cần tập trung xây dựng phát triển lực lượng chuẩn bị ở thành phố và các địa phương kế cận, đồng thời không xem nhẹ các tỉnh xa Để tập trung cho công tác trọng tâm này, các đồng chí Tiền Phong trong các hội nghị của mình còn nhận định rằng: Nắm nông thôn thì dễ, nắm được Sài Gòn - Chợ Lớn nơi yết hầu của giặc mới là khó Muốn nắm được Sài Gòn - Chợ Lớn phải nắm vững công nhân và thanh niên Lực lượng công nhân có mạnh mới lôi kéo được các tầng lớp khác, có nắm được thanh niên mới thu hút được các tầng lớp tiểu tư sản, trí thức, tư sản dân tộc Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong) đã đặt vấn đề công nhân vận động vào hàng chủ yếu và cấp bách

Công tác xây dựng cơ sở cách mạng ở đô thị, đặc biệt là Sài Gòn - Chợ Lớn được thực hiện ráo riết, nhất là từ cuối năm 1944 đầu năm 1945 Các tổ chức công nhân được hình thành dưới các hình thức nghiệp đòan, hội ái hữu, hội tương tế trong các xí nghiệp lớn như Ba Son, Efen, Faxi, Simar Lực lượng thợ giày, cắt tóc, thợ thủ công các loại cũng xuất hiện những hội tương tế, ái hữu Đến đầu năm 1945, Sài Gòn - Chợ Lớn có 30 công đoàn cơ sở với khoảng 2.000 đoàn viên

Phong trào truyền bá chữ quốc ngữ ở Nam kỳ từ năm 1938 tiếp tục bùng phát trong những năm 1944-1945, với những người tiêu biểu là các ông Phạm Thiều, Đặng Minh Trứ, Trần Văn Nguyên, Michel Văn Vỹ… Phong trào lôi kéo được nhiều tầng lớp nhân dân tham gia mở mang dân trí, đề cao tiếng Việt, đề cao văn hóa và phong tục tập quán Việt, qua đó việc tuyên truyền cách mạng cũng được mở rộng

Phong trào xếp bút nghiên được phát động do nhóm sinh viên từ Hà Nội về Nam với nòng cốt là nhóm Hoàng Mai Lưu (Huỳnh Văn Tiểng, Mai Văn Bộ, Lưu Hữu

Phước) đã sáng tác nhiều bài ca yêu nước như Tiếng gọi Thanh niên, Bạch Đằng Giang,

Ải Chi lăng, Người xưa đâu tá, Khải hoàn ca, Xếp bút nghiên, Lên đàng… được phổ biến

ở Sài Gòn và các tỉnh, khơi dậy tinh thần dân tộc, niềm tự hào dân tộc, ý chí quật cường của người Việt

1.1 Nhật đảo chính Pháp, các đảng phái chính trị bột phát, Đảng Cộng sản phát động cao trào tiền khởi nghĩa

Ngày 9 tháng 3 năm 1945 quân Nhật dùng bạo lực đảo chính Pháp, độc chiếm lấy Đơng Dương Chính phủ bảo hộ Nhật thay cho Chính phủ bảo hộ Pháp Ngay sau đảo chính, phát xít Nhật tìm mọi cách để ổn định tình hình Ngày 17 tháng 4 năm 1945, Nhật thành lập chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim

Phát xít Nhật cho thành lập các tổ chức thân chúng như “Việt Nam phục quốc đồng minh hội” của Trần Văn Ân, “Việt Nam quốc gia độc lập Đảng”, “Thanh niên ái Quốc đồn” của Đinh Khắc Thiệt, “Thanh niên Việt-Nhật phịng vệ đồn” của Nguyễn Hồ Hiệp, “Võ sĩ đồn” của Vũ Tam Anh, “Nghĩa đạo thực hành” của Lương Văn Trương, Trần Quang Vinh, “Thanh niên Đại Đơng Á” của Đỗ Dư Ánh, Nguyễn Văn Tài, “Hiến binh” của Lý Hoa Vinh… Đặc biệt các tổ chức núp bĩng tơn giáo như: Cao Đài của Trần Quang Vinh cĩ hàng triệu tín đồ với 30.000 quân đĩng tại Sài Gịn; Hồ Hảo lập ra “Dân

xã Đảng” cũng cĩ hàng triệu tín đồ và 5000 quân… Quân Nhật ở Đông Dương rất hy vọng vào chính sách Đại Đông Á và chúng đang có kế hoạch làm lễ ra mắt cho Nguyễn Văn Sâm làm Khâm sai đại thần trong Chính phủ Trần Trọng Kim

1.2 Bước đầu thống nhất hệ thống lãnh đạo của Đảng bộ Nam kỳ

Tháng 4/1945, Trung ương tiếp tục cử đồng chí Nguyễn Thị Kỳ (giao liên của Trung ương) vào Nam để liên lạc với Đảng bộ Nam kỳ Sau khi biết được ở Nam kỳ có hai hệ thống đảng hoạt động, đồng chí Nguyễn Thị Kỳ đã trở ra Bắc báo cáo lại với Trung ương về Tiền Phong và Giải Phóng

Trong lúc tồn dân tộc đang cố kết một lịng đấu tranh với kẻ thù cướp nước, quyết giành lại chính quyền thì nội bộ Đảng ở Nam kỳ xuất hiện nhiều nhĩm hoạt động khác nhau, gây trở ngại cho việc tập hợp lực lượng Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã cĩ

chỉ thị để uốn nắn cho Đảng bộ Nam kỳ Tinh thần chỉ thị đĩ thể hiện trong bài Để thống

nhất Đảng bộ Nam kỳ hãy kíp đi vào đường lối của Đảng của đồng chí Trường Chinh

đăng trên báo Cờ giải phĩng ra ngày 17 tháng 7 năm 1945

Cùng thời gian này, Trung ương cử đồng chí Bùi Lâm vào gặp đại biểu hai Xứ ủy Tiền Phong (Bùi Cơng Trừng, Lý Chính Thắng) và Xứ ủy Giải Phĩng (Hồng Dư Khương, Nguyễn Thị Thập) nhằm lập ra một “Ban hành động chung” do đồng chí Bùi Lâm làm Trưởng ban Nhưng cơ quan này về thực chất cũng chưa đi vào hoạt động thống nhất tổ chức và hành động của hai Xứ ủy

Mặc dù cĩ những vấn đề khác nhau về tổ chức lực lượng và phương thức hoạt động, khơng dễ gì giải tỏa trong một thời gian ngắn, nhưng trước địi hỏi bức bách của phong trào cách mạng, của cuộc sống, nhất là khi khởi nghĩa giành chính quyền đã chuẩn

bị nổ ra ở Bắc kỳ và Trung kỳ, những người cộng sản ở Nam kỳ tập hợp trong hai Xứ ủy Giải Phĩng và Tiền Phong đều cĩ một nhận thức chung rất căn bản là phải quyết liệt tiến

hành cuộc đấu tranh, khẩn cấp hành động để giành lấy chính quyền về tay nhân dân

II THANH NIÊN TIỀN PHONG RA ĐỜI, PHÁT TRIỂN Ở SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH

2.1 Sự ra đời và phát triển của Thanh niên Tiền Phong

Ngày 1/6/1945 Thanh niên Tiền Phong chính thức ra cơng khai trước nhân dân Sài Gịn và Nam kỳ, trụ sở đặt tại số 14 đường Charner (đường Nguyễn Huệ, Quận 1 ngày nay)

Ngày 1/7/1945, Thanh niên Tiền Phong tổ chức Đại hội lần thứ nhất ở Sài Gịn Ngày 5/7/1945 làm lễ tuyên thệ tại vườn Ơng Thượng (Cơng viên văn hĩa thành phố.Hồ Chí Minh ngày nay), cĩ 30.000 đồn viên tham dự Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đọc diễn văn

kêu gọi tuổi trẻ rèn luyện để sẵn sàng cứu nước

Phong trào Thanh niên Tiền Phong được thành lập dựa trên kinh nghiệm tổ chức

Hướng đạo Việt Nam và Tổng hội Sinh viên Đơng Dương Phong trào đã nhanh chĩng tổ

chức các hoạt động cứu trợ nạn nhân chiến tranh do các cuộc oanh tạc của Đồng Minh và cứu giúp nạn đĩi ở miền Bắc Đối tượng tham gia rộng rãi, khơng phân biệt chính trị, dân

tộc, đạo giáo nên Thanh niên Tiền Phong nhanh chĩng trở thành phong trào quần chúng

mạnh nhất ở Nam kỳ “Phong trào này đã lan rộng ra trong mùa xuân và mùa hè năm

1945 tại các trường học, nhà máy và làng xã; đến Tháng 8 Thanh niên Tiền Phong đã cĩ

số hội viên trên một triệu, ở hầu hết các tỉnh Nam bộ”

2.2 Về tổ chức và phương thức hoạt động

Thanh niên Tiền Phong tổ chức hình thức tráng sinh theo kiểu Hướng đạo, mọi người từ 18 tuổi trở lên đều được gia nhập; lưc lượng Thanh niên Tiền Phong lấy đồn viên cơng đồn và thanh niên tích cực làm nòng cốt, lấy Sở Thanh niên và Thể thao Nam

kỳ làm chỗ dựa pháp lý để hoạt động

Hệ thống tổ chức 4 cấp theo địa bàn hành chánh:

SƠ ĐỒ TỔ CHỨC VÀ BỘ MÁY THANH NIÊN TIỀN PHONG

XỨ ỦY NAM KỲ (Tiền Phong)

(Trần Văn Giàu)

Chi bộ ĐCS

HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ

PHÓ TỔNG THƯ KÝ

(Nguyễn Việt Nam)

CÁC BAN CHUYÊN MÔN

• Ban Tổ chức

• Ban Thanh niên

• Ban Tuyên truyền cổ động

• Ban Công tác xã hội

• Ban Văn nghệ

• Ban Huấn luyện quân sự

• Ban Phát thanh

(Lãnh đạo: Thủ lĩnh)

HỘ, KHU (LÀNG, XÃ)

(Lãnh đạo:Đoàn trưởng)

CÔNG SỞ

(Lãnh đạo: Tráng trưởng) (Lãnh đạo: Tráng trưởng) XÍ NGHIỆP

XÓM, ẤP

(Lãnh đạo: Tráng trưởng)

Trong Hội đồng quản trị cĩ thành lập một Chi bộ Đảng Cộng sản do Phạm Ngọc Thạch làm Bí thư, các đảng viên gồm Hồng Đơn Văn, Nguyễn Lưu, Nguyễn Văn Tư

Để phát triển lực lượng trong công nhân, Xứ ủy (Tiền Phong) đưa Tổng Cơng hội vào làm nòng cốt trong Thanh niên Tiền Phong và thành lập “Thanh niên Tiền Phong Ban xí nghiệp” Các tổ chức “Thanh niên Tiền Phong Ban xí nghiệp” tạo điều kiện cho cơng đồn ra hoạt động cơng khai vừa đĩng vai trị nòng cốt cho Thanh niên Tiền Phong Qua đĩ sức mạnh của tổ chức cơng nhân Nam bộ cũng được nhân lên gấp bội (đến đầu 8/1945, Sài Gịn, Chợ Lớn, Gia Định cĩ 324 cơng đồn cơ sở với 120.000 đồn viên)

2.3 Hoạt động của Thanh niên Tiền Phong trước ngày khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Hoạt động của Thanh niên Tiền Phong trước ngày khởi nghĩa tập trung vào việc chuẩn bị mọi mặt cho khởi nghĩa cụ thể là hướng vào 3 cơng tác chính:

− Một là, tổ chức huấn luyện chính trị cho các thủ lĩnh và đồn viên nhằm xây dựng nịng cột

− Hai là, huấn luyện quân sự nhằm tập dượt võ trang khởi nghĩa giành chính quyền: Thanh niên Tiền Phong cùng với liên đồn cơng chức thành lập đội tự

vệ ở các cơng sở

− Ba là, tổ chức các hoạt động xã hội nhằm tỏ rõ tính cách mạng

Như vậy, Thanh niên Tiền Phong từ một tổ chức khoác áo công khai hợp pháp

do Nhật cho phép thành lập, chuyển nhanh thành một tổ chức quần chúng cách mạng dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam kỳ (nhĩm Tiền Phong) Thanh niên Tiền Phong có hệ thống tổ chức chặt chẽ từ trên xuống dưới, có nhiều hình thức hoạt động phong phú phù hợp với nhiều tầng lớp quần chúng yêu nước Thanh niên Tiền Phong có lực lượng đông đảo ở cả thành thị và nông thôn, có thế công khai hợp pháp để hoạt động chuẩn

bị cho cách mạng tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền; vì thế nó có vai trò như một hệ thống chính quyền cơ sở của quần chúng yêu nước, tồn tại song song với hệ thống chính quyền địch trước khi cách mạng nổi lên

CHƯƠNG III

ZZ YY

KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN Ở SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH

(25 - 8 - 1945)

I THỜI CƠ VÀ QUYẾT ĐỊNH TỔNG KHỞI NGHĨA

1.1.Trung ương Đảng quyết định Tổng khởi nghĩa

Trong đêm 13 tháng 8 năm 1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng và Tổng bộ

Việt Minh quyết định Tổng khởi nghĩa, thành lập Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc.

Hội nghị toàn quốc của Đảng vừa kết thúc, Đại hội Quốc dân cũng được tổ chức tại Tân Trào (Tuyên Quang) vào ngày 16/8/1945 Đại hội nhiệt liệt tán thành chủ trương tổng khởi nghĩa của Đảng Cộng sản Đông Dương và 10 chính sách của Việt Minh, đồng thời biểu lộ quyết tâm giành độc lập, thành lập chính quyền cách mạng trước khi quân Đồng Minh vào nước ta Đại hội quyết định quốc kỳ nền đỏ sao vàng, chọn bài Tiến quân ca làm quốc ca Để tạo điều kiện hành động kịp thời, Đại hội quyết định giao toàn quyền chỉ huy khởi nghĩa cho Ủy ban khởi nghĩa Đại hội quốc dân Tân Trào thể hiện sự đoàn kết nhất trí của toàn thể dân tộc Việt Nam trong Mặt trận Việt Minh và quyết tâm thực hiện chủ trương tổng khởi nghĩa của Đảng

1.2 Quyết định khởi nghĩa của Xứ ủy Nam kỳ

Tối ngày 16/8/1945, Xứ ủy khẩn cấp triệu tập Hội nghị mở rộng tại Chợ Đệm (nay thuộc huyện Bình Chánh) để bàn kế hoạch lãnh đạo, quyết định ngày giờ khởi nghĩa, đồng thời chỉ định Ủy ban Hành chánh Lâm thời Nam bộ Thành phần tham dự gồm có cả đại diện của Xứ ủy Tiền Phong và Xứ ủy Giải phóng

Sáng 21/8, sau khi được tin Hà Nội khởi nghĩa thành công, Xứ uỷ (Tiền Phong) triệu tập Hội nghị Chợ Đệm lần thứ hai Tại Hội nghị này, một số đồng chí không tán thành khởi nghĩa, theo đề nghị của đồng chí Bí thư Xứ ủy Trần Văn Giàu, quyết định lấy Tân An làm thí điểm, lấy kinh nghiệm sau đó Sài Gòn và các tỉnh sẽ khởi nghĩa đồng loạt Đêm 22 rạng ngày 23/8/1945, Tân An đã nổ ra khởi nghĩa thành công

II KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN Ở SÀI GÒN - CHỢ LỚN, GIA ĐỊNH VÀ CHỢ LỚN

2.1 Khởi nghĩa nổ ra và thắng lợi ở thành phố Sài Gòn

Sáng ngày 23/8/1945, được tin Tân An khởi nghĩa thành cơng, quân Nhật khơng phản ứng gì, Hội nghị Xứ ủy mở rộng họp quyết định: “Tối 24 phát động khởi nghĩa giành chính quyền ở nội thành Sài Gịn và ngày 25 huy động nhân dân nội thành và nơng dân các tỉnh lân cận của Gia Định, Chợ Lớn, Tân An, Biên Hồ, Thủ dầu Một… lên dự biểu tình vũ trang và ra mắt Ủy ban Hành chính Nam bộ

18 giờ ngày 24/8/1945, Ủy ban khởi nghĩa phát lệnh khởi nghĩa, 20 giờ, các đội quân khởi nghĩa rầm triển khai lực lượng với quyết tâm hồn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao Các đội Thanh niên Tiền Phong xung kích gồm hàng nghìn đội viên ưu tú, đa

số là đồn viên Tổng cơng đồn, mà nịng cốt là đảng viên, được vũ trang tiến hành đánh chiếm các cơ sở trọng yếu như Kho bạc, Nhà máy đèn, Nhà máy nước, Sở Bưu điện, Dinh Thống đốc Nam kỳ, các đầu cầu vào Sài Gịn, các bốt cảnh sát, Sở Chữa cháy, Sở Cơng

an, các vùng lân cận trại lính Nhật, khu Pháp kiều, khu vực trại lính Pháp… Trong lúc các đội xung kích chiếm các cơng sở thì thanh niên, cơng nhân cĩ vũ trang trên các xe cam-nhơng cắm cờ chạy khắp thành phố để cổ động và phịng ngừa phản động

Cùng với việc đánh chiếm những nơi trọng yếu trong thành phố, Ủy ban khởi nghĩa đồng thời ra lệnh cho các đội tự vệ vũ trang đánh chiếm

− Các cầu chủ yếu: cầu Thị Nghè, cầu Bơng, cầu Kiệu, cầu Mac Mahon, cầu Tân Thuận, cầu Chữ Y, cầu Chà Và và cầu Nhị Thiên Đường…

− Chiếm nhà ga và các bến xe, các quảng trường chính như Bùng binh, Giếng nước, các Ngã Sáu, Ngã Bảy …

− Chiếm các cửa ra vào của thành phố: Xĩm Củi, chợ Bình Tây, Phú Lâm, Ngã tư Bảy Hiền, Bà Chiểu, trước mắt là để cho nội đêm ấy các đồn biểu tình các huyện ngoại thành vào nội thành một cách an tồn

22 giờ, Ủy ban khởi nghĩa chỉ thị cho kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát dựng ở ngã tư đại lộ Bonard (đường Lê Lợi ngày nay) - đại lộ Charner (đường Nguyễn Huệ ngày nay) một cái đài cao, đỏ chĩi, ghi danh sách 9 người của Ủy ban Hành chánh lâm thời Nam bộ Cùng lúc, ta lắp ráp lễ đài trên đại lộ Norodom (đường Lê Duẩn ngày nay), đầu đại lộ Blanshubé (đường Phạm Ngọc Thạch ngày nay) để Lâm ủy Hành chánh, Việt Minh Nam

bộ, Xứ ủy Đảng Cộng sản ra mắt vào sáng ngày 25/8

Rạng sáng 25/8/1945, cả thành phố Sài Gịn là biển người, là rừng cờ, khẩu hiệu, băng rơn… cuộc biểu tình vĩ đại cĩ khoảng trên một triệu người, cĩ mặt đủ các lứa tuổi già trẻ, thiếu nhi, nam nữ khơng phân biệt tầng lớp giai cấp: cơng nhân, lao động, nơng dân, nhân sĩ trí thức, tơn giáo, người Việt Nam, người Hoa

Đến 10 giờ trưa 25/8/1945 đồn biểu tình tập hợp trước Dinh đốc lý và tràn ngập các đường trong trung tâm thành phố đến cột cờ Thủ Ngữ, chợ Bến Thành, Nhà thờ Đức

Bà, dinh Tồn quyền, Sở Thú

Khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gịn kết thúc thắng lợi bằng một cuộc mít tinh tuần hành khổng lồ chưa từng thấy Qua đĩ, quảng đại quần chúng tự biểu lộ sức mạnh vĩ đại của mình và tự mình cầm vũ khí nổi lên giành chính quyền, do đĩ họ càng ý thức sâu sắc về trách nhiệm bảo vệ chính quyền cách mạng của mình bằng bất cứ giá nào Những

kẻ thù của dân tộc Việt Nam cùng bọn tay sai của chúng tận mắt chứng kiến và hiểu rằng cuộc khởi nghĩa khơng phải là một sự tình cờ, khơng phải do một nhĩm nhỏ những người cộng sản gặp may, nhanh trí, lẹ tay nhặt một quả đang rụng mà là một sự nghiệp hiển hách của cả một dân tộc quyết tâm giành độc lâp, tự do và sẵn sàng hy sinh để bảo vệ nền độc lập tự do

2.2 Diễn biến khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh Gia Định

Ngày 25/8/1945, theo lệnh của Xứ ủy, Ban lãnh đạo khởi nghĩa Gia Định tập trung lực lượng Thanh niên Tiền Phong ở các huyện, cờ Thanh niên Tiền Phong được thay thế bằng cờ đỏ sao vàng kéo về Sài Gịn tham gia giành chính quyền ở trung tâm thành phố

Sau khi dự mít tinh và tuần hành ở Sài Gịn, đồn biểu tình tỉnh Gia Định (Tiền Phong) quay về giành chính quyền ở tỉnh lỵ Gia Định, khoảng 2 giờ chiều, đồn người bao vây tịa bố Gia Định (Dinh tỉnh trưởng) Tỉnh trưởng Gia Định Nguyễn Phước Lộc khiếp

sợ giao chính quyền cho lực lượng cách mạng Chính quyền tồn tỉnh Gia Định thuộc về

tay nhân dân chiều 25/8/1945, cờ đỏ sao vàng được cắm trên tịa bố Gia Định Sau đĩ đồn biểu tình quận Gị Vấp quay về giành chính quyền ở Gị Vấp Quận trưởng Tạ Nhật

Tứ nhận thấy khơng kháng cự nổi nên đã bàn giao chính quyền cho lực lượng cách mạng

Tại Hĩc Mơn, sau ngày Nhật đầu hàng Đồng Minh (15/8/1945) chính quyền tay sai của Nhật ở Hĩc Mơn đã rệu rã trong khi quân Nhật đĩng ở Hĩc Mơn vẫn cịn nguyên Ban cán sự Đảng quận Hĩc Mơn (tức Quận ủy) cĩ mặt đầy đủ tại quận lỵ để chỉ đạo trực tiếp hoạt động của các đồn thể và theo dõi tình hình diễn biến hàng ngày Về mặt cơng khai

cĩ tổ chức đồn thể Thanh niên Tiền Phong quận Hĩc Mơn, chịu hệ thống với tỉnh Gia Định và tổ chức ở các xã trong quận Tổ chức Thanh niên Tiền Phong hoạt động cơng khai, danh nghĩa được Nhật cho phép nên cĩ trụ sở hẳn hoi, hằng ngày tổ chức giữ gìn trật

tự an ninh, tập huấn quận sự sơi nổi rầm rộ

Hai đồn biểu tình của Hĩc Mơn và Bà Điểm nhập tại đại lộ Norodom hợp thành một đồn thống nhất của tỉnh Cùng lúc đĩ các đồn biểu tình của các quận Gị Vấp, Thủ Đức, Nhà Bè, Trung Quận, Lái Thiêu… và đồn của các tỉnh lân cận như Chợ Lớn, Tân

An, Thủ Dầu Một, Biên Hịa … cùng nhân dân thành phố nườm nượp kéo vào Sài Gịn tham dự mít tinh và tuần hành Cả thành phố Sài Gịn là một biển người, một rừng cờ đỏ rực, những ngọn tầm vơng vạt nhọn cùng với giáo mác, súng gươm, đang bừng bừng khí thế khởi nghĩa dạt dào niềm hạnh phúc của ngày độc lập đầu tiên

Đồn biểu tình của tỉnh Gia Định (chủ yếu là của Hĩc Mơn, Bà Điểm) sau khi dự mít tinh và tuần hành ở Sài Gịn về, khi đi ngang bĩt Tân Bình (thuộc tỉnh Tân Bình) thấy treo cờ vàng sao đỏ, đồn đi đầu được lệnh của trên xơng vào chiếm bĩt, bắt lính trong đồn giao nộp vũ khí, hạ cờ vàng sao đỏ xuống, treo cờ đỏ sao vàng lên Trong lúc đồn biểu tình đang chiếm bĩt thì cĩ 2 xe vận tải lớn chở đầy lính Cộng hịa vệ binh từ Sài Gịn chạy đến xả súng bắn loạn xạ vào đồn biểu tình, cuộc xơ xát giữa hai bên đã làm 5 đồng chí của Hĩc Mơn bị hy sinh, một số bị thương và bị bắt đưa đi, trong đĩ cĩ đồng chí Huỳnh Văn Thớm và đồng chí Nguyễn Oắng là trưởng và phĩ đồn của tỉnh Gia Định cùng một đồng chí nữa của Bà Điểm

2.3 Diễn biến khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh Chợ Lớn

Sáng ngày 24/8/1945, ta tiếp tục giành chính quyền ở các xã: Thanh Hà, An Thạnh, Tân Biên, Phước Lợi, Mỹ Yên Tổng ủy Trung Quận treo cờ đỏ búa liềm tại Gị Đen

Đêm 24/8/1945, các đơn vị vũ trang của các huyện kéo lên thị xã phối hợp với các lực lượng Thanh niên Tiền Phong thị xã chiếm các cơng sở và trại lính, hồn tất việc giành chính quyền ở thị xã Chợ Lớn

Sáng ngày 25/8/1945 nhân dân Trung Quận (nay là huyện Bình Chánh) Đức Hồ, Cần Guộc, Cần Đước hàng ngũ chỉnh tề (trong đĩ cĩ đơng đảo người Hoa) đã lên Sài Gịn

để dự mít tinh tuần hành và lễ ra mắt Lâm ủy Hành chánh Nam bộ Trên đường đi lên thành phố họ đã hơ vang khẩu hiệu “Việt Nam độc lập muơn năm”, cờ đỏ búa liềm, cờ sao vàng trong tay với khúc hát “lên đàng”

Cùng trong ngày 25/8/1945 các làng ở Trung quận như: Tân Kiên, Tân Nhựt, Tân Tạo, Bình Trị Đơng, An Phú Tây, Tân Túc, Bình Hưng Hịa, Vĩnh Lộc, Hưng Long, Qui Đức đã giành được chính quyền Đến trưa ngày 25/8/1945 tất cả các làng ở Trung Quận đều cĩ chính quyền cách mạng

Devilers viết về thành cơng của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền Tháng 8 năm 1945: “nhanh chĩng đến mức làm cho người ta cũng sững sờ” David Marr viết “Sau ngày 9/3/1945, các sự kiện diễn ra trong một cái tự phát, khơng cĩ bất cứ bàn tay lãnh đạo nào Những đảng viên cộng sản ở địa phương cũng như những người tham gia Việt Minh đã giành thắng lợi do khả năng ứng phĩ nhanh chĩng của họ trước những thay đổi đột ngột”

Đồng chí Lê Duẩn đã khẳng định: “Cách mạng Tháng 8 là một cuộc tổng khởi nghĩa kết

hợp tài tình đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang, một cuộc nổi dậy đồng loạt ở các thành thị lẫn nơng thơn mà địn quyết định là các cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội, Huế, Sài Gịn

III LỄ ĐỘC LẬP 2 THÁNG 9, BƯỚC ĐẦU CỦNG CỐ CHÍNH QUYỀN NHÂN

DÂN Ở SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH

Ở Sài Gịn, ơng Kha Vạn Cân tiếp tục được đề cử làm Chủ tịch Ủy ban Nhân dân, Đốc phủ Phan Văn Chương làm Phĩ Chủ tịch, đồng chí Nguyễn Văn Kỉnh làm Bí thư Thành ủy

Ở Gia Định, sau khi giành chính quyền ngày 25/8/1945, Ủy ban Nhân dân tỉnh ra mắt nhân dân gồm các đồng chí: Phạm Văn Chiêu, Chủ tịch, Phạm Văn Khung Phĩ Chủ tịch, Phan Văn Năm Tổng thư ký, Nguyễn Văn Lượng phụ trách an ninh, Nguyễn Văn Triệu phụ trách tài chính Các quận trong tỉnh, Ủy ban Nhân dân cũng ra mắt đồng bào

Tại tỉnh Chợ Lớn: do cĩ sự chưa thống nhất giữa 2 nhĩm Tiền Phong và Giải Phĩng, do đĩ Lâm ủy Hành chính Nam bộ đã bổ nhiệm ơng Võ Lợi Trinh, nguyên Thủ lĩnh Thanh niên Tiền Phong và là chủ nhà máy xay từng ủng hộ tiền cho cách mạng thời

kỳ bí mật, làm Chủ tịch, Phĩ Chủ tịch là ơng Nguyễn Văn Hồnh (Bí thư Tỉnh ủy) trụ sở Ủy ban đĩng tại Chợ Đệm

Ngày 2/9/1945, cùng cả nước, Xứ ủy và Lâm ủy Hành chánh Nam bộ tổ chức “Lễ Độc lập” tại Sài Gịn

Tối 7/9/1945, Hồng Quốc Việt và Cao Hồng Lãnh là phài viên của Trung ương đã triệu tập một cuộc họp với đại biểu các đồn thể thuộc Xứ ủy Tiền Phong và Xứ ủy Giải Phĩng tại trụ sở Tổng cơng đồn Nam bộ số 72 đường La Grandìere (nay là đường Lý Tự Trọng) Sau 5 tiếng đồng hồ thảo luận, các đại biểu đã quyết định thống nhất các đồn thể thuộc hai Xứ ủy lại dưới một tên chung là Cơng nhân cứu quốc, Nơng dân cứu quốc, Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc… và bầu ra Ủy ban Việt Minh Nam bộ

Để mở rộng cơ sở chính trị của chính quyền cách mạng, ngày 10/9/1945, Lâm ủy Hành chánh Nam bộ được cải tổ thành Ủy ban Nhân dân Nam bộ gồm 13 thành viên do Luật sư, tiến sĩ Phạm Văn Bạch làm Chủ tịch và Bí thư Xứ ủy Trần Văn Giàu Phó Chủ tịch

SƠ ĐỒ HỆ THỐNG TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN VÀ MẶT TRẬN VIỆT MINH Ở

NAM BỘ SAU CÁCH MẠNG THÁNG 8/1945 (10/9/1945)

Bên cạnh Ủy ban Nhân dân Nam bộ cịn cĩ một Ban cố vấn khoảng 50 nhân sĩ trí thức do bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng đứng đầu Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp

BAN CỐ VẤN UỶ BAN

Nguyễn Văn Hưởng Chủ tịch Phạm Văn Bạch UBND NAM BỘ Phái viên Hoàng Quốc Việt ỦY BAN VIỆT MINH N.B

ỦY BAN NHÂN DÂN CÁC TỈNH, THÀNH

ĐOÀN THỂ CỨU QUỐC

- CÔNG NHÂN CỨU QUỐC

- NÔNG DÂN CỨU QUỐC

- THANH NIÊN CỨU QUỐC

- PHỤ NỮ CỨU QUỐC

ỦY BAN NHÂN DÂN

CÁC HỘ, QUẬN, HUYỆN

XỨ ỦY NAM BỘ

Bí thư Trần Văn Giàu

ỦY BAN NHÂN DÂN

CÁC TÔNG, XÃ, LÀNG

trở lại xâm lược nổ ra thì Ủy ban Nhân dân Nam bộ đổi thành Ủy ban Hành chính Kháng chiến Nam bộ

KẾT LUẬN

ZZ YY

* Khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định có ý nghĩa lịch sử rất quan trọng

1 Thắng lợi của khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn, Gia Định và toàn Nam bộ đã góp phần vào sự thành công trọn vẹn của Tổng khởi nghĩa 8/1945 trên phạm vi toàn quốc, tạo điều kiện đầy đủ cho sự ra đời một chế độ mới của nước ta

Thắng lợi của Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8/1945 đã đưa đến sự ra đời nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, đồng thời tạo ra những cột mốc quan trọng trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc

2 Thắng lợi của khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định là nguồn động lực tinh thần, khích lệ quần chúng cách mạng ở các tỉnh còn lại của Nam kỳ vùng lên khởi nghĩa giành chính quyền Toàn bộ diễn biến của Tổng khởi nghĩa ở Nam kỳ chứng tỏ tính quật khởi, tự lực tự cường của nhân dân Nam bộ dù ở xa sự chỉ đạo của Trung ương

Thắng lợi của khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và toàn xứ đã kết thúc trọn vẹn cuộc Tổng khởi nghĩa của nhân dân ta trên phạm vi cả nước, hoàn thành với kết quả cao nhất trong quá trình 15 năm chuẩn bị và thực hiện cuộc vận động giải phóng dân tộc của Đảng (1930 -1945) Có thể nói thắng lợi của cuộc khởi nghĩa ở Sài gòn như một tiếng bom làm rung chuyển cả vùng nông thôn Nam bộ, làm cho chính quyền địch trong 15 tỉnh còn lại hoảng loạn Cuộc khởi nghĩa ở Sài Gòn đã động viên, cổ vũ toàn thể nhân dân Nam bộ vùng lên Nó như “phát súng lệnh” cho các địa phương ở Nam bộ giành chính quyền kịp thời và không đổ máu

3 Thắng lợi khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định đưa đến thành lập chính quyền cách mạng của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng đã tạo ra những cơ sở vững chắc và sức mạnh mới cho nhân dân trong cuộc đấu tranh lâu dài để gìn giữ, bảo vệ và phát huy thành quả của Cách mạng Tháng 8 trong nhiều thập kỷ tiếp nối

Nếu như cuộc khởi nghĩa ở Hà nội mở đầu và quyết định trong việc triển khai và thắng lợi của Tổng khởi nghĩa trong toàn quốc thì cuộc khởi nghĩa ở Sài Gòn quyết định thắng lợi của Tổng khởi nghĩa ở Nam bộ, đưa Tổng khởi nghĩa Tháng Tám của nhân dân ta đến thành công rực rỡ

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám ở Sài Gòn đã đặt dấu chấm hết của chế độ phát xít, bù nhìn ở nước ta, đồng thời tạo điều kiện cho chuẩn bị bảo vệ thành quả cách mạng vĩ đại của nhân dân ta trước âm mưu và hành động xâm lược của thực dân Pháp và các thế lực đế quốc khác Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định sau khi giành chính quyền là nơi đầu tiên trong cả nước thấm nhuần lời thề độc lập “quyết đem tất cả tinh

thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững nền tự do và độc lập” vừa giành được

* Quá trình từ tiền khởi nghĩa đến khởi nghĩa đã nổi rõ những đặc diểm sau đây

1 Khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định diễn ra ngay khi lực lượng và phong trào cách mạng vừa được hồi phục

Lực lượng cách mạng bị tổn thất nghiêm trọng cả về tổ chức và cán bộ lãnh đạo; cơ sở cách mạng ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định gần như tan rã Nhưng tinh thần quật khởi của nhân dân yêu nước thì không kẻ thù nào tiêu diệt được Điều đặc biệt là cuộc khởi nghĩa tuy không thành công nhưng qua nhiều tấm gương hy sinh quên mình của các chiến sĩ cộng sản, đa số nhân dân thấy rõ cộng sản quả là những người thật sự yêu nước, thật sự vì dân Quá trình phục hồi lực lượng và phong trào cách mạng sau khởi nghĩa Nam kỳ có nhiều khó khăn phức tạp do kẻ thù ra sức tấn công đánh phá Song đó cũng là một quá trình gây dựng và củng cố cơ sở cách mạng chuẩn bị cho bước phát triển mới của cách mạng Những người cộng sản trung kiên vẫn kiên trì gây dựng lại cơ sở

2 Khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định diễn ra trong tương quan lực lượng rất chênh lệch giữa cách mạng và các thế lực đối địch

Tuy Nhật đầu hàng Đồng Minh nhưng quân đội của chúng ở Đông Dương còn nguyên vẹn, nhất là Sài Gòn nơi đóng Tổng hành dinh của Nhật, chúng vẫn còn đầy đủ vũ khí, phương tiện chiến tranh Bộ máy chính quyền thân Nhật và các tổ chức phản động vũ trang, bán vũ trang do Nhật lập ra vẫn còn đầy đủ Bên cạnh đó các nhóm thực dân và các tổ chức thân Pháp đang hy vọng Pháp trở lại Việt Nam

Về phía cách mạng, lực lượng và phong trào vừa mới hồi phục, cả Nam kỳ chỉ có khoảng 200 đảng viên, nhiều địa phương chưa có chi bộ Đảng, tổ chức Đảng chưa thống nhất còn sự chia rẽ giữa hai nhóm Tiền Phong và Giải Phóng, lại ở xa sự chỉ đạo của Trung ương Sự hình thành và chia rẽ hai hệ thống xứ ủy ở Nam kỳ diễn ra từ 1943 và dai dẳng đến 1945, cũng có lúc tạm thời gắn bó trong Ban hành động thống nhất do Bùi Lâm đặc phái viên của Trung ương vào Nam phụ trách, nhưng thật khó khăn để thống nhất về tư tưởng và tổ chức lãnh đạo

3 Hình thái khởi nghĩa vũ trang ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định là sự nổi dậy trực tiếp của lực lượng cách mạng quần chúng

Hình thái khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định mang đặc trưng chung như khởi nghĩa ở Hà Nội, Huế là nổi dậy của quần chúng chiếm các công sở quan trọng của địch trong nội thành, giành chính quyền trong nội thành, mở rộng ra xung quanh… Nhưng Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định không có thuận lợi như Hà Nội và Huế khi lợi dụng các cuộc mít tinh của chính quyền thân Nhật để biến thành cuộc biểu dương lực lượng quần chúng cách mạng, biến các cuộc tập hợp lực lượng của địch thành cuộc biểu dương lực lượng của Việt Minh, từ đó toả đi cướp chính quyền Khi đã

có Hà Nội, Huế nổ ra khởi nghĩa và thắng lợi, thì Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định không cần chờ đợi những hoạt động của địch để lợi dụng chúng, quần chúng cách mạng chủ động tập hợp và biểu dương lực lượng, lấy sức mạnh của quần chúng áp đảo kẻ thù, toả đi chiếm các công sở của chính quyền địch, giành chính quyền về tay nhân dân

4 Ngoài sức mạnh quật khởi của quần chúng tại chỗ, khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định còn có sự tiếp sức của quần chúng các địa phương xung quanh

Ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định, các tầng lớp nhân dân đủ thành phần, được tập hợp đông đảo vào các tổ chức công khai, bán công khai, bí mật Sức mạnh quật khởi của quần chúng tại đây là sức mạnh của hàng triệu quần chúng có tổ chức, có sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng

Trước khi Sài Gòn - Chợ Lớn khởi nghĩa, một số địa phương (Bạc Liêu, Tân An) đã khởi nghĩa thành công và đóng góp kinh nghiệm cho đô thị lớn Sài Gòn khởi nghĩa Khi Xứ ủy quyết định khởi nghĩa, thì cùng với Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định, quần chúng cách mạng từ các tỉnh đã vũ trang giáo mác, tầm vông, cung tên, súng kíp kéo về thành phố với khí thế ngất trời, làm khiếp đảm các lực lượng chống đối, áp đảo đối phương, giành thắng lợi mà không đổ máu Ngược lại khi Sài Gòn - Chợ Lớn - Chợ Lớn khởi nghĩa thành công thì càng tạo ra sức kích thích lớn, làm kẻ thù ở các địa phương còn lại hoàn toàn rệu rã, lực lượng khởi nghĩa ở các địa phương có thêm thuận lợi để quyết tâm lãnh đạo quần chúng nổi dậy giành chính quyền về tay nhân dân

* Những nhân tố đưa khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định đến thắng lợi

1 Khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định thành công, góp phần vào Tổng khởi nghĩa ở cả nước trước hết bắt nguồn từ truyền thống yêu nước và ý chí giành độc lập tự do của dân tộc từ ngàn đời truyền lại, cộng với sức mạnh quật khởi, ý chí tự lập, tự lực tự cường của nhân dân Nam kỳ chống áp bức, bất công được trui rèn thử thách trong suốt 300 năm mở cõi ở vùng đất phương Nam Tổ quốc

Sài Gòn là trung tâm của Nam kỳ, nơi hội tụ người tứ xứ, tích tụ hào khí Đồng Nai - Gia Định, đã chống Pháp quyết liệt ngay từ khi chúng mở đầu xâm lược nước ta Liên tục suốt 80 năm thuộc địa, quần chúng nhân dân đã tích cực tham gia các phong trào yêu nước đấu tranh vì dân sinh dân chủ, vì canh tân đất nước Từ khi có Đảng lãnh đạo, các phong trào đấu tranh của quần chúng càng được nâng cao, mở rộng Có thời gian dài trong thập niên 30 của thế kỷ XX, Trung ương Đảng và Xứ ủy đã đứng chân tại Sài Gòn - Gia Định để chỉ đạo cách mạng cả nước

2 Thắng lợi của khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định còn xuất phát từ đường lối cách mạng giải phóng dân tộc đúng đắn của Đảng đề ra từ Hội nghị Trung ương 6 (11/1939), được bổ sung hoàn chỉnh ở Hội nghị Trung ương 8 (5/1941)

Đó là đường lối đấu tranh giải phóng dân tộc dựa vào sức mạnh của quần chúng, tập hợp lực lượng đông đảo các tầng lớp nhân dân vào các đoàn thể cứu quốc;

ra sức chuẩn bị mọi mặt cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền khi thời cơ đến Thời

cơ ấy là thắng lợi của quân Đồng Minh tiêu diệt chủ nghĩa phát xít trong chiến tranh thế giới lần thứ II Nghị quyết 8 của Trung ương và Chương trình Việt Minh đến Nam kỳ có chậm trễ vì cách trở và tình hình ở Nam kỳ có nhiều khó khăn hơn Bắc kỳ và Trung kỳ, nhưng Xứ ủy Nam kỳ, Thành ủy Sài Gòn và các địa phương đã nhạy bén nắm bắt tình hình, dựa vào đường lối quan điểm chung của Đảng mà hành động kịp thời và kiên quyết để giành thắng lợi khi thời cơ đến

3 Nhân tố đặc biệt quan trọng là bản lĩnh năng động sáng tạo của xứ ủy Nam kỳ trong quá trình chuẩn bị và lãnh đạo khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định

Đó là bản lĩnh vận dụng sách lược khôn khéo tập hợp được sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, phân hóa cô lập được đối phương và đề ra phương thức tổ chức và hoạt động phù hợp với tình hình, kết hợp cả hợp pháp, bán hợp pháp với bất hợp pháp để xây dựng và phát triển thực lực cách mạng Trước hết là Xứ ủy biết tâp trung sự chỉ đạo vào đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn, địa bàn trung tâm đầu não của Nam kỳ, để xây dựng thực lực và chuẩn bị hành động từ tiền khởi nghĩa đến khởi nghĩa

Từ sau đảo chính (3/1945), nhất là từ giữa năm 1945, Xứ ủy đã khôn khéo lợi dụng ý đồ của Nhật để tổ chức ra “Thanh niên Tiền Phong”, một tổ chức công khai, hợp pháp, tập hợp mọi tầng lớp nhân dân, mọi lứa tuổi vào lực lượng chính trị; xây dựng “Thanh niên Tiền Phong ban xí nghiệp”, đưa đảng viên, đoàn viên công đoàn, đoàn viên các đoàn thể cứu quốc vào làm nồng cốt và đứng đầu là những vị thủ lãnh rất tiêu biểu, có nhiều uy tín đủ sức vượt lên trên ý đồ lợi dụng của Nhật Khi tình hình chuyển biến mau lẹ, nhất là lúc Nhật đầu hàng quân Đồng Minh, lệnh khởi nghĩa đã ban hành, trong Xứ ủy và Ủy ban khởi nghĩa còn có những ý kiến băn khoăn trước thế lực của quân đội Nhật, Xứ ủy đã phân công Thủ lĩnh Thanh niên Tiền Phong (Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch) đi thăm dò thái độ và tranh thủ để “trung lập hoá” quân Nhật, tạo điều kiện cho các bộ phận thống nhất về một mối dưới sự lãnh đạo của Đảng, các Đảng bộ địa phương nêu cao quyết tâm khởi nghĩa

4 Khởi nghĩa thắng lợi ở Hà Nội, Huế là sự khích lệ rất lớn đối với nhân dân Sài Gòn và toàn Nam kỳ trong khởi nghĩa giành chính quyền

Sự khích lệ của thắng lợi trong khởi nghĩa ở Hà Nội, Huế đối với Sài Gòn là niềm tin vào sức quật khởi của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng và Mặt trận Việt Minh, là ý chí kiên quyết của Trung ương, Xứ ủy Bắc kỳ, Trung Kỳ và các Đảng bộ địa phương thống nhất lãnh đạo khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân, là một minh chứng hùng hồn về thời cơ cách mạng đã chín muồi, kẻ thù đã hoang mang dao động cực điểm, quần chúng nhân dân đã sẵn sàng đứng lên

* Khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý giá.

Thứ nhất là thực hiện vai trò lãnh đạo thống nhất của Đảng đối với phong trào cách mạng của đông đảo quần chúng

Sự thống nhất về tư tưởng và hành động giữa Tiền Phong và Giải Phóng ở Nam kỳ nói chung và Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định nói riêng do yêu cầu nhiệm vụ cách mạng đặt ra, do chủ trương của Trung ương qua cố gắng nỗ lực của các phái viên của Trung ương hoạt động ở Sài Gòn, do yêu cầu của phong trào quần chúng đang phục hồi và phát triển nhanh ở khắp nơi trong toàn xứ Nam kỳ; đồng thời cũng do tinh thần cộng sản và đạo đức cách mạng của những người đảng viên trung kiên ở Nam kỳ

Đặc biệt là để đáp ứng kịp thời yêu cầu lãnh đạo của Đảng bộ đối với phong trào cách mạng đang lên khi thời cơ chín muồi đã đến, các nhóm Tiền Phong và Giải Phóng đã thống nhất tư tưởng và hành động trước vận mệnh của đất nước và lợi ích tối cao của toàn dân tộc, tập trung vào mục tiêu vũ trang khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân, tạm gác những chia rẽ bè phái trong nội bộ của Đảng (giữa hai nhóm Tiền Phong và Giải Phóng) ở một số địa phương Sự thống nhất đó chính là yếu tố đầu tiên có ý nghĩa quyết định đối với sự thành công của Tổng khởi nghĩa ở Sài Gòn và toàn Nam kỳ

Thứ hai là nhạy bén với tình hình, nhận thức đúng thời cơ để hành động và kiên quyết phát động khởi nghĩa

Hoàn cảnh đặc thù của Nam kỳ là cơ sở cách mạng vừa được hồi phục sau thiệt hại nặng nề của cuộc khởi nghĩa Nam kỳ, nhiều cán bộ cao cấp còn đang bị tù đày, một số phải tạm lánh ẩn mình Nhưng khi thế trận của chiến tranh thế giới lần II chuyển động, thế lực của phát xít suy yếu, dù chưa nắm được những chủ trương mới, biện pháp mới của Đảng và Mặt trận Việt Minh do điều kiện xa cách Trung ương, các cán bộ lãnh đạo và đảng viên vẫn nhận thức thấy tình thế cách mạng đang đến gần, vươn lên nhanh chóng phát triển thực lực cách mạng

Những quyết định táo bạo như hồi Khởi nghĩa Nam kỳ, nhưng trên cơ sở chắc chắn hơn là diễn biến nhanh từ thuận lợi của phong trào cách mạng toàn quốc, nhất là thắng lợi ở Bắc kỳ (Hà Nội) và Trung kỳ (Huế) đã trở thành sự khích lệ cho cách mạng

ở Nam kỳ phát triển với sức mạnh thần kỳ Hơn lúc nào hết trong những ngày khởi nghĩa Tháng 8/1945, bài học về nắm bắt thời cơ mà Khởi nghĩa Nam kỳ đặt ra, nay được nhận thức đầy đủ, vận dụng một cách sáng tạo có kinh nghiệm và bản lĩnh để đem lại thắng lợi lớn, góp phần vào thắng lợi chung của cả dân tộc

Nếu lực lượng chính trị của quần chúng ở Bắc Bộ và Trung Bộ quy tụ trong Mặt trận Việt Minh, thì ở Nam Bộ lực lượng chính trị của quần chúng chủ yếu tập hợp trong phong trào Thanh niên Tiền Phong Mặc dù ra đời muộn, chỉ hơn ba tháng trước ngày Tổng khởi nghĩa, nhưng Thanh niên Tiền Phong đã nhanh chóng tập hợp được hàng chục vạn người, trở thành lực lương nòng cốt trong khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn - Chợ Lớn và toàn Nam bộ Đây là một sáng tạo của Đảng bộ Nam Bộ

Thứ ba là phát huy tính năng động, sáng tạo trong quá trình vận động cách

mạng từ tiền khởi nghĩa đến khởi nghĩa

Những hình thức tập hợp lực lượng ở cả thành thị và nông thôn được phát triển nhanh, nhất là khi tổ chức Thanh niên Tiền Phong ra đời Quần chúng công nông và nhất là các tầng lớp trung gian cũng như nhân dân lao động ở đô thị được vận động tham gia vào các tổ chức cứu quốc, Thanh niên Tiền Phong đã hăm hở và ráo riết chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa với tất cả nhiệt huyết và khả năng vốn có của mình Tinh thần dân tộc và lòng yêu nước được khơi dậy bởi những hình thức hoạt động phong phú sáng tạo của các tổ chức quần chúng dưới sự lãnh đạo của cán bộ đảng viên, làm cho cách mạng ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định và toàn Nam kỳ có sức mạnh Phù đổng tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền

Thứ tư là khẩn trương xây dựng bảo vệ chính quyền nhân dân, xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, tổ chức hậu cần, sẵn sàng chuyển từ khởi nghĩa vũ trang sang chiến tranh cách mạng

Trong thời gian 28 ngày, cách mạng mới chỉ nắm chắc được lực lượng Công đoàn xung phong, Quốc gia tự vệ cuộc, Thanh niên xung kích và 1 đơn vị Cộng hòa vệ binh (Đệ nhất sư đoàn) Bên cạnh đó, do quá nhiều việc trong bước đầu xây dựng chính quyền, nên chính quyền cách mạng cũng chưa quan tâm đúng mức vấn đề tiếp quản các ngân hàng, kho bạc, lương thực v.v… Vì vậy, việc chuẩn bị các điều kiện hậu cần cho chiến tranh cũng chưa tốt Thực trạng đó cho ta bài học sâu sắc về khởi nghĩa vũ trang phải tính đến khả năng đi liền với chiến tranh cách mạng Ngay khi chuẩn bị khởi nghĩa cũng như sau khởi nghĩa thắng lợi phải hình thành nhanh chóng hệ thống chính quyền, lực lượng quân đội đủ mạnh, có nòng cốt vững chắc, đủ tin cậy để bảo vệ chính quyền, bảo vệ nhân dân, sẵn sàng chống lại kẻ địch

@ @

@ Thắng lợi của khởi nghĩa giành chính quyền Tháng 8 năm 1945 không phải ngẫu nhiên mà có, mà là kết quả của hàng chục năm đấu tranh gian khổ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Nó mãi mãi là một mốc son chói lọi trong tiến trình lịch sử 300 năm qua và đi tới tương lai của Đảng bộ và nhân dân thành phố Hồ Chí Minh, là niềm tự hào chính đáng của những thế hệ cách mạng hôm qua, hôm nay và ngày mai ở thành phố mang tên Bác

Từ sau Cách mạng Tháng 8 đến nay, nhất là từ khi kết thúc thắng lợi hai cuộc kháng chiến trường kỳ, thành phố Hồ Chí Minh cùng cả nước và vì cả nước, ra sức xây dựng thành phố giàu đẹp, anh hùng Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang trở thành một trung tâm kinh tế, văn hoá lớn của phía Nam Tổ quốc, một cửa ngõ quan trọng của đất nước phát triển Trên con đường vươn ra biển lớn, hào khí và âm vang của Cách mạng Tháng 8(1945) đang tiếp thêm sức mạnh truyền thống và bản lĩnh cách mạng cho lớp lớp nhân dân thành phố và cả nước, vững tin vào sự lãnh đạo của Đảng phấn đấu cho mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh

ZZ YY

MỤC LỤC CÔNG TRÌNH

ZZ YY

DẪN LUẬN 7 CHƯƠNG MỞ ĐẦU: KHÁI LƯỢC VỀ SÀI GÒN - CHỢ LỚN

1 2 Con người Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định ……… 19

II TRUYỀN THỐNG ĐẤU TRANH YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG CỦA NHÂN

DÂN SÀI GÒN - CHỢ LỚN

VÀ GIA ĐỊNH 20

2.1 Thời kỳ trước khi có Đảng 20 2.2 Thời kỳ từ khi có Đảng đến Khởi nghĩa Nam kỳ (1940) 25

CHƯƠNG I : QUÁ TRÌNH PHỤC HỒI LỰC LƯỢNG CÁCH

MẠNG VÀ SỰ HÌNH THÀNH HỆ THỐNG ĐẢNG SAU

KHỞI NGHĨA NAM KỲ (1941 - 3 /1945) 31

I TÌNH HÌNH SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH SAU

KHỞI NGHĨA NAM KỲ 31

1.1 Địch ra sức khủng bố, đàn áp dã man phong trào cách

mạng sau khởi nghĩa Nam kỳ 31 1.2 Sự chỉ đạo của Trung ương đối với Đảng bộ Nam kỳ 34

II QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH HỆ THỐNG XỨ ỦY NAM KỲ

(TIỀN PHONG VÀ GIẢI PHÓNG) 38

2.1 Sự hình thành liên tỉnh ủy và các nhóm hoạt động ở

các địa phương 38 2.2 Thành lập Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong) 43 2.3 Thành lập Xứ ủy mới (Giải Phóng ) 47 2.4 Mấy nhận định về sự hình thành hai hệ thống xứ ủy 51

III KHÔI PHỤC LỰC LƯỢNG VÀ PHONG TRÀO QUẦN

CHÚNG TIẾN TỚI NỔI DẬY KHỞI NGHĨA 53

CHƯƠNG II : SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH TRONG

CAO TRÀO TIỀN KHỞI NGHĨA (3/1945 – 8/1945) 61

I CHỦ TRƯƠNG HÀNH ĐỘNG CỦA ĐẢNG BỘ NAM KỲ SAU

ĐẢO CHÍNH NHẬT - PHÁP (3/1945 - 8/1945) 61

1.1 Nhật đảo chính Pháp, các đảng phái chính trị bột phát,

Đảng Cộng sản phát động cao trào tiền khởi nghĩa 61 1.2 Bước đầu thống nhất hệ thống lãnh đạo

của Đảng bộ Nam kỳ 66

II THANH NIÊN TIỀN PHONG RA ĐỜI, PHÁT TRIỂN Ở

SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH 69

2.1 Sự ra đời và phát triển của Thanh niên Tiền Phong 69 2.2 Về tổ chức và phương thức hoạt động 74 2.3 Hoạt động của Thanh niên Tiền Phong trước ngày khởi

nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định 78

CHƯƠNG III : KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN Ở

SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH (25 - 8 - 1945) 82

I THỜI CƠ VÀ QUYẾT ĐỊNH TỔNG KHỞI NGHĨA 82

1.1 Trung ương Đảng quyết định khởi nghĩa 82 1.2 Quyết định khởi nghĩa của Xứ ủy Nam kỳ 87

II KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN Ở

SÀI GÒN - CHỢ LỚN, GIA ĐỊNH VÀ CHỢ LỚN 91

2.1 Khởi nghĩa nổ ra và thắng lợi ở thành phố Sài Gòn 91 2.2 Diễn biến khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh Gia Định 100 2.3 Diễn biến khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh Chợ Lớn 108

III LỄ ĐỘC LẬP 2 THÁNG 9, BƯỚC ĐẦU CỦNG CỐ

CHÍNH QUYỀN NHÂN DÂN Ở

SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH 110

KẾT LUẬN 116

Ý nghĩa lịch sử 118 Đặc điểm 120 Những nhân tố thắng lợi 125 Bài học kinh nghiệm 129

TÀI LIỆU THAM KHẢO 135 PHỤ LỤC 146

183

ZZ YY

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ BAN TUYÊN GIÁO THÀNH UỶ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

- -

LỊCH SỬ CÁCH MẠNG THÁNG 8 (1945)

Ở SÀI GÒN - CHỢ LỚN

VÀ GIA ĐỊNH

(Đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu ngày 20 tháng 7 năm 2007

do GS.TS Ngô Văn Lệ làm Chủ tịch Hội đồng)

Chủ nhiệm đề tài: Th.s PHẠM NGỌC BÍCH

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2007

Đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu ngày 20 tháng 7 năm 2007

do GS.TS Ngô Văn Lệ làm Chủ tịch Hội đồng Cùng các thành viên Hội đồng:

1 PGS Huỳnh Lứa Phản biện I

2 PGS TS Võ Xuân Đàn Phản biện II

3 PGS.TS Phan Xuân Biên Ủy viên (v)

4 TS Lê Hữu Phước Ủy viên

5 PGS TS Ngô Minh Oanh Ủy viên (v)

6 Th.S Nguyễn Thị Thanh Bình Ủy viên

ZZ YY

LỊCH SỬ CÁCH MẠNG THÁNG 8 (1945)

Ở SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH

´

NHÓM THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Ths Phạm Ngọc Bích Phó Phòng nghiên cứu Lịch sử Đảng

Ban Tuyên giáo Thành uỷ

2 Ts Hồ Sơn Diệp Trưởng Ban Lịch sử - Viện Nghiên cứu xã

hội Thành phố Hồ Chí Minh

3 Nguyễn Thị Vân Hà Chuyên viên Phòng nghiên cứu Lịch sử

Đảng - Ban Tuyên giáo Thành uỷ

4 Ts Hà Minh Hồng Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn Đại

học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

5 Ts Hoàng Văn Lễ Tổng biên tập Sổ tay xây dựng Đảng

Ban Tuyên giáoThành uỷ

6 Ts Đinh Văn Liên Trưởng Ban Văn hoá - Viện Nghiên cứu xã

hội Thành phố Hồ Chí Minh

7 Phạm Quang Nguyên Phó Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng -

Thành ủy

8 Phạm Văn Thắng Trưởng Phòng nghiên cứu Lịch sử Đảng

Ban Tuyên giáo Thành uỷ

9 Ths Phạm Văn Thịnh Cán bộ Ban Lịch sử - Viện Nghiên cứu xã

hội Thành phố Hồ Chí Minh

MỤC LỤC

DẪN LUẬN 8 CHƯƠNG MỞ ĐẦU: KHÁI LƯỢC VỀ SÀI GÒN - CHỢ LỚN

1 2 Con người Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định ………20

II TRUYỀN THỐNG ĐẤU TRANH YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG

CỦA NHÂN DÂN SÀI GÒN - CHỢ LỚN

VÀ GIA ĐỊNH 21

2.1 Thời kỳ trước khi có Đảng 21 2.2 Thời kỳ từ khi có Đảng đến Khởi nghĩa Nam kỳ (1940) 26

CHƯƠNG I : QUÁ TRÌNH PHỤC HỒI LỰC LƯỢNG CÁCH

MẠNG VÀ SỰ HÌNH THÀNH HỆ THỐNG ĐẢNG SAU

KHỞI NGHĨA NAM KỲ (1941 - 3 /1945) 32

I TÌNH HÌNH SÀI GÒN - CHỢ LỚN VÀ GIA ĐỊNH SAU

KHỞI NGHĨA NAM KỲ 32

1.1 Địch ra sức khủng bố, đàn áp dã man phong trào cách

mạng sau khởi nghĩa Nam kỳ 32 1.2 Sự chỉ đạo của Trung ương Đảng

đối với Đảng bộ Nam kỳ 35

II QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH HỆ THỐNG XỨ ỦY NAM KỲ

(TIỀN PHONG VÀ GIẢI PHÓNG) 39

2.1 Sự hình thành liên tỉnh ủy và các nhóm hoạt động ở

các địa phương 39