ViÖc thùc hiÖn nh÷ng bµi tËp lÞch sö trªn ®©y lµ vËn dông mét c¸ch s¸ng t¹o tÝnh hÖ thèng cña ch¬ng tr×nh lÞch sö trong d¹y häc bé m«n nµy... §iÒu nµy còng gióp cho giê häc lÞch sö trë n[r]
Trang 1Phòng Giáo dục & Đào tạo
Trờng THCS Phù ủng -
-Sáng kiến kinh nghiệm
“Tính hệ thống và tính sáng tạo trong dạy học lịch sử
ở trờng THCS”
Ngời thực hiện: Cáp Văn Dũng
Năm học: 2008 – 2009
Mục lục
A/ Đặt vấn đề
B/ Nội dung
Trang 2I/ Tính hệ thống của chơng trình đào tạo và cấu trúc bài giảng lịch sử 1/ Khái niêm
2/ Tính hệ thống của chơng trình đào tạo và cấu trúc bài giảng lịch sử II/ Vận dụng tính hệ thống thông qua bài tập lịch sử để mang lại hiệu quả dạy học bộ môn
C/ Kết luận
Trang 3A/ Đặt vấn đề
Dạy học lịch sử ở trờng phổ thông là một quá trình s phạm phức tạp, bao gồm nhiều hoạt động khác nhau của giáo viên và học sinh Ngoài phơng pháp trình bày miệng phù hợp với đặc trng của kiến thức lịch sử, ngời thầy phải giúp học sinh hệ thống kiến thức Bởi trong dạy học lịch sử với những sự kiện phức tạp, chồng chéo, chia nhiều giai đoạn, nhiều ngày, tháng, năm khiến học sinh rất khó nhớ
Để nâng cao hiệu quả của bài giảng và để bài giảng sinh động, hấp dẫn, trong truyền đạt kiến thức ngời thầy phải có sáng tạo với yêu cầu cao về thủ pháp
s phạm
Theo tôi, một trong những thủ pháp đó chính là giúp học sinh hệ thống đợc kiến thức lịch sử Khi học bài một cách có hệ thống, học sinh sẽ dễ nhớ, dễ hiểu
và vận dụng những kiến thức đã biết để tiếp thu nhứng kiến thức mới và ứng xử trong đời sống xã hội
Với thực tế và suy nghĩ nh trên, tôi đã thực hiện đề tài kinh nghiệm: “Tính
hệ thống và tính sáng tạo trong bài giảng lịch sử ở trờng trung học cơ sở” Đồng thời việc nghiên cứu viết kinh nghiệm này nhằm góp phần đạt đợc các mục tiêu chủ yếu của môn học lịch sử:
- Nâng cao tính hấp dẫn của môn học lịch sử
- Phát huy tính sáng tạo và khả năng t duy của học sinh
- Làm cho bài giảng trở nên mạch lạc, dễ hiểu, dễ nhớ, giúp học sinh tiếp thu kiến thức lịch sử có hiệu quả cao
Trang 4B/ Nội dung I/ Tính hệ thống của chơng trình đào tạo và cấu trúc của bài giảng lịch sử
1/ Khái niệm
Hệ thống là phơng pháp, cách thức phân loại, là sự sắp xếp trong t duy các
đối tợng và hiện tợng theo nhóm và nhóm nhỏ, tuỳ theo các mặt giống nhau và khác nhau của chúng
Cấu trúc là một hệ thống gồm những yếu tố gắn bó với nhau một cách tất yếu, hợp quy luật và theo cách thức nhất định giữa các yếu tố của nó Trên cơ sở
hệ thống và cấu trúc, học sinh lĩnh hội hệ thống tri thức - đó là hệ thống biểu tợng
và khái niệm Thiếu tính hệ thống thì không thể lĩnh hội tốt tri thức Tri thức mà không có hệ thống thì tựa nh một cái kho trong đó mọi thức đợc quẳng vào lộn xộn mà bản thân ngời chủ kho cũng không dễ tìm thấy cái mình cần
2/ Tính hệ thống của chơng trình đào tạo và cấu trúc bài giảng lịch sử
Cũng giống nh các bộ môn khác, tính hệ thống của bộ môn lịch sử đợc thể hiện đặc biệt quan trọng ở chơng trình đào tạo Chính điều này đã cho phép chúng
ta vận dụng các quy luật của hệ thống để xây dựng cấu trúc bài giảng, làm tăng chất lợng dạy và học ở trờng trung học cơ sở
Dựa trên cấu trúc của chơng trình, trên cơ sở tôn trọng tính khách quan của tiến trình lịch sử và căn cứ vào mục đích, yêu cầu của bài mà giáo viên lựa chọn một cấu trúc hợp lý cho bài giảng Trong chơng trình lịch sử ở trung học cơ sở, ta
có thể soạn giảng với các dạng bài lịch sử sau:
- Các bài có nội dung về chính trị, xã hội
- Các bài có nội dung về tình hình kinh tế
- Các bài có nội dung về tình hình văn hoá, khoa học, kỹ thuật
- Các bài có nội dung về cuộc kháng chiến, cuộc cách mạng hay khởi nghĩa
đấu tranh
- Các bài có nội dung về tình hình một nớc (trong một giai đoạn nhất định) Với mỗi dạng bài trên ta có thể soạn giảng theo một cấu trúc cơ bản giống nhau
Ví dụ 1: Các bài có nội dung về tình hình kinh tế thờng có cấu trúc nh sau:
- Hoàn cảnh
- Nông nghiệp
Trang 5- Công nghiệp (thủ công nghiệp)
- Thơng nghiệp (nội, ngoại thơng)
- Đặc điểm chung
Ví dụ 2: Các bài có nội dung về tình hình chính trị xã hội:
- Hoàn cảnh ra đời của một nớc
- Tổ chức bộ máy nhà nớc từ trung ơng đến địa phơng
- Đờng lối đối nội, đối ngoại
- Đánh giá tính chất của nhà nớc đó
Ví dụ 3: Các bài có nội dung một cuộc cách mạng, cuộc khởi nghĩa, cuộc kháng chiến, đấu tranh:
- Nguyên nhân (hoàn cảnh về kinh tế, chính trị, xã hội)
Cần khai thác làm rõ nguyên nhân sâu xa, nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan
- Diễn biến:
+ Lực lợng tham gia + Địa bàn hoạt động + Lãnh đạo
+ Hình thức tổ chức đấu tranh + Những nét chính
- Đánh giá:
+ Kết quả
+ Nguyên nhân thắng lợi hoặc thất bại + Tính chất, đặc điểm
+ ý nghĩa + Bài học kinh nghiệm (nếu có)
Để học sinh hiểu và vận dụng đợc những kiến thức lịch sử đã học, ngời thầy ngoài yêu cầu phải xây dựng đợc bài soạn có cấu trúc mạch lạc, có tính hệ thống, cần phải rèn luyện t duy lịch sử cho học sinh một cách linh hoạt và sáng tạo Ví
dụ, dựa vào các bài lịch sử có cấu trúc chung, rèn luyện cho các em biết cách đánh giá, so sánh hiện tợng, sự việc cùng dạng ở cùng thời điểm hoặc ở những thời
Trang 6điểm khác nhau Qua đó học sinh xác định đợc những nét chung và riêng của hiện tợng, sự kiện lịch sử hay quá trình lịch sử, từ đó hình thành t duy lịch sử
Ví dụ học các bài về cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần Vơng, với cấut trúc chung (dạng bài cuộc khởi nghĩa ) học sinh sau khi học cuộc khởi nghĩa Ba
Đình sẽ dễ dàng so sánh với khởi nghĩa Bãi Sậy, Hơng Khê Khi dạy cuộc khởi nghĩa sau, giáo viên phải luôn so sánh với cuộc khởi nghĩa trớc về lãnh đạo, địa bàn hoạt động, lực lợng tham gia, hình thức chiến đấu, kết quả, nguyên nhân thất bại
Việc phân tích, so sánh nh vậy vừa giúp học sinh củng cố bài cũ, vừa tiếp thu bài mới một cách nhẹ nhàng, hứng thú Thông qua việc so sánh, sau khi hoàn thành các bài về phong trào Cần Vơng, học sinh dễ dàng đi đến đánh giá chung
Ví dụ: lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa đề là văn thân sỹ phu yêu nớc Lực l-ợng tham gia gồm đông đủ nhân dân Nghĩa quân chiến đấu anh dũng, quyết liệt Song kết quả các cuộc khởi nghĩa đều thất bại Nguyên nhân thất bại chung là do thiếu đờng lối đúng đắn của một giai cấp tiên tiến
Cũng từ phơng pháp so sánh, học sinh dễ dàng hiểu và nhớ đợc cuộc khởi nghĩa Hơng Khê là cuộc khởi nghĩa lớn nhất của phong trào Cần Vơng
II/ Vận dụng tính hệ thống thông qua bài tập lịch sử
để nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn
Lịch sử diễn ra vô cùng phong phú, phức tạp, nhng nhìn chung vẫn theo những quy luật nào đó Ngay đặc điểm tính hệ thống của chơng trình đã cho thấy một quy luật chung của lịch sử xã hội loài ngời, đó là quy luật đấu tranh để phát triển (quy luật phát triển đi lên của xã hội loài ngời)
Học lịch sử là học (nghiên cứu) về mọi mặt của xã hội loài ngời (sự phát sinh, sự phát triển) Vì vậy, những kiến thức về lịch sử rất đa dạng Muốn làm cho học sinh tiếp thu đợc các vấn đề lịch sử một cách mạch lạc, dễ hiểu, dễ nhớ và nhớ lâu, nhớ mãi, thì giáo viên phải có phơng pháp hệ thống kiến thức cho học sinh
Trên mục I đã đề cập đến tính hệ thống ở mỗi bài dạy lịch sử thông qua cấu trúc soạn giảng, ở đây tôi nói đến tính hệ thống của mỗi vấn đề, ví dụ: về chính trị, kinh tế, văn hoá từ thế kỷ X đến thế kỷ XV chẳng hạn
Rõ ràng yêu cầu hệ thống vấn đề nh vậy không chỉ bó hẹp trong phạm vi kiến thức một bài lịch sử Ví dụ: nếu nói về bộ máy nhà nớc các triều đại từ thời Ngô đến thời Lê (thế kỷ XV) thì học sinh phải lựa chọn kiến thức ở nhiều bài
Với một bài tập không đến nỗi phức tạp, chúng ta có thể giúp học sinh hệ thống đợc những nét cơ bản của cả một thời kỳ lịch sử
Trang 7Ví dụ 1: ta có bài tập sau:
Em hãy lập bảng hệ thống kiến thức theo mẫu sau:
kháng chiến
Thành tựu tiêu biểu
Ví dụ 2: Em hãy lập bảng thống kê các tác phẩm văn học, sử học nổi tiếng thời Lý, Trần, Lê Sơ theo mẫu sau:
(1009 – 1225)
Thời Trần (1226 – 1400)
Thời Lê Sơ
(1428 – 1527) Các tác phẩm
văn học
Các tác phẩm
sử học
Ví dụ 3: Em hãy so sánh cuộc cách mạng t sản Anh, cách mạng t sản Pháp
và chiến tranh giành độc lập của 13 bang thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ theo mẫu sau:
Tên cuộc
cách mạng
Nguyên
Ví dụ 4: Em hãy hệ thống các sự kiện chính trị của lịch sử thế giới cận đại
Ví dụ 5: Em hãy hệ thống các sự kiện chính của phong trào Tây Sơn
Để làm đợc các bài tập lịch sử trên đây, học sinh cần phải huy động kiến thức của nhiều bài học, mất thời gian không ít Vì vậy trong giờ học lịch sử, để
đảm bảo truyền thụ kiến thức của chơng trình phân phối cho mỗi tiết học, việc làm bài tập khó có thể thực hiện ngay tại lớp (trừ những giờ ôn tập) mà phải hớng dẫn và giao học sinh về nhà làm Giáo viên phải kiểm tra một cách lilnh hoạt, nh kiểm tra vở, kiểm tra miệng để nắm đợc việc học sinh đã làm bài tập nh thế nào, phải có uốn nắn, sửa chữa
Ví dụ: với bài tập 1, học sinh phải hoàn thiện nh sau:
Triều đại Tên nớc Kinh đô Những cuộc
kháng chiến
Những thành tựu tiêu
biểu
chính quyền phong
Trang 8(939-965) kiến độc lập đầu tiên
Đinh
(968-979)
Đại Cồ
Xây dựng kinh đô Hoa
L, đặt tên nớc là Đại
Cồ Việt
Tiền Lê
(980-1009)
Đại Cồ
Kháng chiến chống Tống lần 1 (năm 981)
Bộ máy nhà nớc tiếp tục đợc xây dựng quy
củ hơn Nông nghiệp phát triển
Lý
(1009-1225)
Đại Việt Thăng
Long
Kháng chiến chống Tống lần 2 (1075-1076)
Đặt nền móng đầu tiên cho giáo dục, bộ luật binh th, phát triển nông nghiệp
Trần
(1226-1400)
Đại Việt Thăng
Long
Ba lần kháng chiến chống Mông Nguyên (1258, 1285, 1287-1288)
Đặt các chức quan khuyến khích nông nghiệp phát triển, giáo dục, thi cử quy củ, phát triển hơn
Nhà Hồ
(1400-1407)
Đại Ngu
Thanh Hoá
(Tây Đô)
Kháng chiến chống Minh (thất bại)
Những cải cách của
Hồ Quý Ly
Lê Sơ
(1427-1527)
Đại Việt Đông Đô
- Đê Hồng Đức, bản
đồ Hồng Đức, luật Hồng Đức
- Văn học, y học, địa
lý, sử học, khoa học
kỹ thuật
Nh vậy, giáo viên phải bằng biện pháp kiểm tra vở hoặc kiểm tra miệng để nắm đợc kết quả bài tập học sinh làm, phát hiện sai sót hớng dẫn học sinh sửa chữa cho đúng
Sau khi học sinh làm những bài tập kiểu hệ thống kiến nh trên, giáo viên phải có biện pháp thờng xuyên củng cố để học sinh đợc nhắc lại nhiều lần Qua
đó, học sinh sẽ khắc sâu, ghi nhớ những kiến thức cơ bản đó Việc củng cố phải
đ-ợc vận dụng linh hoạt trong các tiết học một cách hợp lý Ví dụ: khi học về tình hình chính trị (tổ chức bộ máy nhà nớc) thời Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần Việc củng cố này không chỉ có tác dụng khắc sâu kiến thức cũ mà còn giúp học sinh tiếp thu kiến thức mới thuận lợi và nhẹ nhàng
Trang 9Việc thực hiện những bài tập lịch sử trên đây là vận dụng một cách sáng tạo tính hệ thống của chơng trình lịch sử trong dạy học bộ môn này Qua đó học sinh
dễ dàng xác định kiến thức cơ bản của một thời kỳ lịch sử hay một hiện t ợng lịch
sử, xác định đợc những nét chung và riêng của hiện tợng lịch sử hay quá trình lịch
sử, từ đó rút ra quy luật lịch sử
Trang 10C/ Kết luận
Trong quá trình giảng dạy ở các lớp, với các đối tợng học sinh khác nhau, tôi luôn cố gắng chú ý tới tính hệ thống và tính sáng tạo: sáng tạo trên cơ sở hệ thống, đặc biệt là sáng tạo về cấu trúc bài giảng và trong nội dung cho học sinh làm bài tập Tôi nhận thấy rằng, việc sáng tạo trong cấu trúc bài giảng và làm bài tập đợc vận dụng càng chu đáo, đầy đủ thì học sinh càng dễ hiểu bài, nhớ bài
Điều này cũng giúp cho giờ học lịch sử trở nên nhẹ nhàng, học sinh tích cực học tập, tích cực t duy, phát biểu sôi nổi Bằng phơng pháp này, việc nhớ kiến thức lịch
sử không còn là vấn đề khó khăn, nặng nề đối với học sinh
Những năm trớc đây, khi cha chú ý đến cấu trúc bài giảng nhiều và cha coi
hệ thống bài giảng là vấn đề quan trọng trong giảng dạy, tôi thấy học sinh rất khó khăn ghi nhớ các dấu mốc lịch sử, các hiện tợng, sự kiện lịch sử
Ví dụ cuối năm học ở lớp 7, tôi kiểm tra câu hỏi nh sau: “Em hãy nêu lần
l-ợt các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỷ X đến giữa thế kỷ XV, nêu rõ thời gian tồn tại của từng triều đại?” Kết quả chỉ có 10% đạt loại khá, 30% đạt loại trung bình, không có giỏi Nh vậy, có tới 60% học sinh không đạt điểm trung bình
Từ khi tôi chú ý đến tính sáng tạo của cấu trúc bài giảng và bài tập lịch sử trên cơ sở tính hệ thống của chơng trình thì kết quả những bài kiểm tra dạng câu hỏi nh trên là rất cao Năm học 2008-2009, tôi kiểm tra câu hỏi về kiến thức cơ bản ở lớp 7 (câu hỏi nh đã nêu ở trên) thì kết quả nh sau:
- Lớp 7A: 100% đạt yêu cầu, trong đó 40% loại giỏi, 50% khá, 10% trung bình
- Lớp 7B: 100% đạt yêu cầu, trong đó 35% loại giỏi, 45% khá, 20% trung bình
- Lớp 7C: 90% đạt yêu cầu, trong đó 20% loại giỏi, 55% khá, 15% trung bình
Các bài kiểm tra tơng tự ở các khối lớp 8, lớp 9 cũng đều cho kết quả cao hơn hẳn trớc đây
Nh vậy, thông qua biểu hiện tiếp thu bài của học sinh tại lớp, thông qua kết quả kiểm tra, tôi rút ra kết luận:
Tính hệ thống và tính sáng tạo trong dạy học lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng, nâng cao hiệu quả học tập của học sinh Đây là một trong những phơng pháp làm cho giờ học lịch sử trở nên hấp dẫn, dễ nhớ và nhớ lâu, có tác dụng vận
Trang 11dụng thiết thực vào cuộc sống Hiệu quả dạy học còn đợc nâng cao hơn thế nữa nếu phơng pháp này đợc kết hợp hài hoà với các phơng pháp khác của bộ môn
Để vận dụng sáng tạo tính hệ thống trong dạy học lịch sử, yêu cầu giáo viên phải nắm chắc và nắm kiến thức lịch sử của cả quá trình một cách vững vàng, toàn diện Có hiểu sâu, biết rộng, nắm đầy đủ kiến thức của chơng trình thì giáo viên mới chủ động, sáng tạo một cách linh hoạt và hiệu quả Có nh vậy thì khi đang dạy nội dung bài này, giáo viên mới có thể liên hệ, so sánh kiến thức của những bài trớc đó vào củng cố cho học sinh, hớng dẫn các em đa ra đánh giá và nhận xét quy luật lịch sử
Giáo viên phải có ý thức về nghề nghiệp, có trách nhiệm trong chuyên môn giảng dạy, việc chuẩn bị bài giảng phải chu đáo, kỹ lỡng, sáng tạo để tìm ra hớng giải quyết vấn đề, hình thành cấu trúc bài giảng, xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập hợp lý, tối u
Giáo viên phải biết kết hợp hài hoà phơng pháp này với các phơng pháp, thủ pháp s phạm khác để nâng cao hiệu quả dạy học
Trên đây là sáng kiến kinh nghiệm của tôi về tính hệ thống và tính sáng tạo trong dạy học lịch sử ở THCS Đề tài này mới chỉ dừng lại ở việc thực hiện tính sáng tạo trong cấu trúc bài giảng và bài tập thực hành Tính hệ thống còn cho phép giáo viên vận dụng nhiều biện pháp sáng tạo, linh hoạt khác nhằm nâng cao hiệu quả việc dạy học lịch sử Ví dụ nh tính hệ thống với việc sử dụng đồ dùng trực quan, hình vẽ, biểu đồ, tranh ảnh, sơ đồ hay tính hệ thống với việc ôn tập, kiểm tra; tính hệ thống với việc liên hệ thực tế và rút ra quy luật lịch sử, bài học kinh nghiệm Đó sẽ là những hớng nghiên cứu tìm tòi mới bổ sung cho đề tài trên đây
đợc hoàn thiện
Sáng kiến kinh nghiệm “Tính hệ thống và tính sáng tạo trong dạy học
lịch sử ở trờng THCS” tôi đã thực hiện và thấy kết quả rất tối Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện cũng nh đánh giá còn những vấn đề cha đợc đề cập, giải quyết một cách chu đáo; có những quan điểm còn phải tranh luận, cần những ý kiến đóng góp, xây dựng của các thầy, cô và các bạn bè đồng nghiệp để đề tài đợc hoàn thiện và có hiệu quả thiết thực, góp phần nâng cao chát lợng giảng dạy trong những năm tiếp theo.
Phù ủng, ngày 10 tháng 3 năm 2009
Ngời thực hiện