Lịch sử địa phương: Phần 2 - Nguyễn Cảnh Minh

Lịch sử địa phương: Phần 2 sẽ giúp người đọc nắm tiếp các kiến thức về biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông và biên soạn lịch sử nhà trường, hướng dẫn thực hành. Nội dung của phần 2 của cuốn sách sẽ được tóm gọn trong 2 chương cuối. Mời các bạn cùng tham khảo.

Chương IV biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ

thông và biên soạn lịch sử nhà trường

I vị trí, ý nghĩa, tầm quan trọng của việc dạy, học lịch sử địa phương ở trường phổ thông cơ sở và trung học

ở chương I đã có trình bày khái quát vị trí của việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương nói chung, ở chương này chúng ta làm rõ hơn vị trí, tầm quan trọng của riêng việc giảng dạy và học tập những bài giảng lịch sử địa phương trong nhà trường phổ thông

Lịch sử địa phương giảng dạy ở trường phổ thông là một trong những nguồn quan trọng làm phong phú tri thức của học sinh về quê hương mình, giáo dục cho các em lòng yêu quê hương, làm cho học sinh nhận thức được mối liên hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc

- Giảng dạy lịch sử địa phương góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng, chính trị, lao động, đạo đức, thẩm mỹ cho học sinh Nó có vị trí quan trọng trong việc hình thành cho thế hệ trẻ lòng yêu nước xã hội chủ nghĩa, bởi vì nguồn gốc của lòng yêu

Tổ quốc bắt đầu từ thuở thơ ấu, từ lòng yêu quê hương của các em Học sinh tự hào về

đất nước, dân tộc Việt Nam, bắt đầu từ lòng tự hào về những chiến công của cha anh mình đã làm nên ở ngay trong làng xóm thân yêu khi đấu tranh chống kẻ thù xâm lược Học sinh cũng tự hào với những thành tựu kinh tế, văn hoá, xã hội của địa phương từ trước đến nay, đặc biệt trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội Học sinh không những

tự hào về truyền thống anh hùng, bất khuất trong đấu tranh xã hội mà cũng tự hào về chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong xây dựng, trong sản xuất, tự hào về những nghề thủ công truyền thống, về sự tài giỏi, khéo léo của những nghệ nhân ở địa phương đã tạo nên những sản phẩm nổi tiếng Giới thiệu cho học sinh những nghề thủ công truyền thống, xây dựng cho các em có ý thức bảo vệ và phát triển nghề truyền thống thủ công

địa phương là một trong những nội dung hướng nghiệp của bộ môn lịch sử

Vì vậy, một trong những nguyên tắc cơ bản của việc dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông là thể hiện mối quan hệ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc,

tuân thủ theo nguyên tắc phương pháp luận của Lênin về phép biện chứng của sự nhận thức “cái riêng không tồn tại ngoài mối liên hệ với cái chung” 1 Đúng như vậy, việc giảng dạy lịch sử địa phương trong chương trình lịch sử dân tộc làm cho học sinh hiểu rõ hơn những khái niệm lịch sử chung và riêng, nhận thức những hình thái kinh tế - xã hội các giai đoạn phát triển của lịch sử Tài liệu lịch sử địa phương giúp cho học sinh hiểu và giải thích được những nét riêng biệt, đặc thù trong các hiện tượng lịch sử Điều này rất quan trọng để phát triển tư duy lịch sử của học sinh

Dạy - học lịch sử địa phương làm cho học sinh thấy rõ ý nghĩa lịch sử tiến bộ của chế

độ xã hội chủ nghĩa đang được xây dựng ở khắp mọi nơi trên đất nước ta, bước đầu đem lại những thành quả to lớn, cụ thể trong việc nâng cao đời sống tinh thần và vật chất của nhân dân lao động ở mỗi địa phương

Dạy - học lịch sử địa phương cũng góp phần giáo dục lòng tự hào về quê hương mình cho học sinh Thành tựu chiến đấu và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở địa phương có ảnh hưởng đến sự thắng lợi của cách mạng cả nước Sự hy sinh, cuộc chiến đấu anh dũng của các con em địa phương trong sự nghiệp giữ nước đã góp phần giáo dục truyền thống tốt đẹp của cha ông cho thế hệ trẻ

Lịch sử địa phương giáo dục học sinh lòng yêu lao động, kính trọng nhân dân lao

động trong nhiều thế hệ qua đã góp phần xây dựng nên non sông tươi đẹp này, và họ có nghĩa vụ bảo vệ, giữ gìn và phát triển

Cuối cùng việc giảng dạy lịch sử địa phương có thể làm cho học sinh nắm vững hơn khái niệm khoa học hiện đại của hệ thống “tự nhiên - con người - xã hội”, thấy được vai trò của con người tác động đến việc cải tạo và chinh phục tự nhiên một cách hợp qui luật, không phải để tàn phá thiên nhiên và bị thiên nhiên trừng phạt mà bắt thiên nhiên phục vụ nhiều nhất cho con người Học sinh hiểu rõ rằng, chỉ trong chế độ xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng, khi nhân dân thực sự “làm chủ thiên nhiên - làm chủ con người - làm chủ xã hội”, thì việc cải tạo và chinh phục thiên nhiên mới góp phần tích cực vào việc phát triển lịch sử, đem lại no ấm, hạnh phúc cho con người

Quan niệm một cách toàn diện ý nghĩa giáo dục - giáo dưỡng của việc dạy học lịch sử

địa phương như đã trình bày ở trên, chúng ta mới có thể tránh được những tư tưởng sai lầm như bản vị, cục bộ địa phương, mới thấy rõ tác dụng của nó không chỉ ở mặt giáo dục truyền thống đấu tranh xã hội, mà còn có khả năng góp phần giáo dục hướng nghiệp, giáo dục lao động Từ đó, chúng ta thấy rõ hơn sự cần thiết phải tăng cường, cải tiến về nội dung và phương pháp, đẩy mạnh việc giảng dạy lịch sử địa phương trong nhà trường phổ thông hiện nay

1 V.I Lê nin Toàn tập, tập 29, tr 318, tiếng Nga

II Biên soạn bài giảng lịch sử địa phương ở trường phổ thông

Chương trình lịch sử ở trường phổ thông cơ sở và trung học đều có một số tiết cho việc giảng dạy lịch sử địa phương Chương trình không qui định cụ thể từng tiết lịch sử

địa phương Sách giáo khoa cũng không biên soạn lịch sử địa phương Vì thế, giáo viên dạy các bộ môn khoa học xã hội phải tự mình sưu tầm tài liệu, biên soạn lấy bài giảng

Để có được những bài giảng lịch sử địa phương có chất lượng, chúng tôi xin giới thiệu mấy vấn đề chủ yếu trong công tác sưu tầm để biên soạn một bài giảng lịch sử địa phương ở trường phổ thông

1 Vấn đề sưu tầm tư liệu

Nguyên tắc chỉ dẫn công việc và phương pháp sưu tầm tài liệu lịch sử địa phương đã

được trình bày ở chương II ở đây, cần biết vận dụng một cách cụ thể vào việc sử dụng tư liệu lịch sử để biên soạn bài giảng

Trong việc biên soạn một bài giảng lịch sử địa phương, thường sử dụng ba loại tư liệu phổ biến sau: Tài liệu hiện vật, tài liệu thành văn và tài liệu truyền thống

Khi lựa chọn các tài liệu để biên soạn bài giảng lịch sử địa phương cần tuân thủ các nguyên tắc:

- Thái độ sư phạm cần thiết đối với tài liệu trong việc giáo dưỡng, giáo dục cho học sinh sử dụng vào các công tác công ích - xã hội

- Mối liên hệ về mặt dạy học giữa tài liệu lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương

- Mối liên hệ giữa tài liệu sưu tầm đối với đời sống, với thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở địa phương và cả nước

- Sự phát triển xã hội của địa phương qua tài liệu và những đặc điểm của tình hình

địa phương hiện nay

- Giá trị khoa học của tài liệu (đối với việc dạy, học và nghiên cứu) lịch sử địa phương Từ đó xác định mức độ, phạm vi sử dụng công bố tài liệu

Đối với loại tại liệu truyền miệng cần chú ý đúng mức, vì đây là nguồn tài liệu giúp cho bài giảng sinh động, truyền cảm, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh sưu tầm qua

bố mẹ, ông bà, họ hàng, làng xóm mình Tuy vậy, cần nhắc nhở học sinh tránh sa vào những chuyện dật sử, khắc phục sự nhầm lẫn, phiến diện của người kể, cần có sự đối chiếu với các nguồn tài liệu khác Điều quan trọng cần giáo dục học sinh khi sưu tầm tài liệu thành văn, tài liệu hiện vật, các em phải có ý thức trách nhiệm và những hiểu biết khoa học cần thiết về việc bảo vệ các di tích lịch sử, cách mạng ở địa phương

Việc sưu tầm tài liệu lịch sử ở địa phương kể trên ở trường phổ thông nên được tiến hành bằng những biện pháp chủ yếu sau đây:

- Tiến hành việc sưu tầm có kế hoạch, có hệ thống những tài liệu phục vụ trực tiếp cho việc biên soạn, giảng dạy các tiết lịch sử địa phương được qui định trong chương trình

- Kết hợp việc sưu tầm tài liệu trong các cuộc tham quan di tích lịch sử

Việc tổ chức sưu tầm tài liệu của học sinh cần được tiến hành theo trình tự, nội dung, yêu cầu của chương trình và tuỳ theo trình độ học sinh mỗi lớp, mỗi cấp Mỗi năm học, giáo viên đặt ra kế hoạch để học sinh sưu tầm các loại tài liệu có liên quan đến sự kiện sẽ học, nâng cao dần yêu cầu và chất lượng sưu tầm đối với học sinh các năm tiếp theo

Khi hướng dẫn sưu tầm tư liệu lịch sử địa phương cần lưu ý học sinh giá trị khoa học, tính chất tiêu biểu, trực quan của tài liệu, nhưng yêu cầu vừa khả năng học sinh ở các cấp, các lớp khác nhau

Tài liệu sưu tầm cần được sắp xếp theo các chủ đề như:

- Tình hình kinh tế - xã hội địa phương trước cách mạng tháng Tám năm 1945, bao gồm cả kinh tế, đấu tranh xã hội, lao động sản xuất, các nghề truyền thống, sinh hoạt văn hoá, tinh thần

- Sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục sau cách mạng Mỗi chủ đề có thể phân ra nhiều mục nhỏ cho các em sưu tầm theo các giai đoạn lịch sử khác nhau như trong kháng chiến chống Pháp, kháng chiến chống Mỹ, từ 1975 đến nay

Cũng có thể phân chia các loại tư liệu theo chủ đề về truyền thống cách mạng của

địa phương như: khởi nghĩa và giành chính quyền ở địa phương, cuộc đời và sự nghiệp của các chiến sĩ cách mạng, anh hùng liệt sĩ người địa phương, những thành tựu của công cuộc đổi mới quê hương từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI đến nay

2 Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong một bài lịch sử nội khoá

Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương (trong giờ nội khoá cũng như hoạt động ngoại khoá) là một trong những phương tiện quan trọng nhất để thực hiện việc dạy học gắn liền với đời sống Giá trị của công việc này là giúp học sinh khả năng nhận thức một cách tổng hợp và phương pháp nghiên cứu từ những giờ đầu tiên tiếp xúc với bộ môn lịch

sử địa phương, học sinh dần dần hiểu được rằng, cuộc sống chung quanh các em, trước hết là trong phạm vi hoạt động sản xuất và quan hệ xã hội không chỉ là đối tượng để

nhận thức, nghĩa là nguồn gốc của tri thức về cuộc sống, về lịch sử, mà còn là địa bàn để học sinh tham gia vào đời sống xã hội ở quê hương

Vì vậy tài liệu địa phương trong giảng dạy lịch sử vừa có ý nghĩa nhận thức vừa là tài liệu hỗ trợ cho việc học tập của học sinh

a Việc sử dụng tài liệu địa phương góp phần cụ thể hoá các sự kiện lịch sử đang học, tạo những biểu tượng lịch sử Do đó, nâng cao chất lượng học tập bộ môn

b Việc sử dụng tài liệu địa phương tạo nên một trạng thái tâm lý đặc biệt, giúp học sinh “trực quan sinh động” quá khứ lịch sử qua những tài liệu, hiện vật thu được

c Tài liệu lịch sử góp phần làm cho việc hiểu các sự kiện các sự kiện đang học được sâu sắc hơn, có thể tiếp nhận những kết luận và khái niệm lịch sử, phù hợp với yêu cầu

và trình độ của các em, nghĩa là có thể tổ chức quá trình nhận thức một cách tự nhiên hơn

d Việc sử dụng tài liệu mở ra một khả năng tốt đẹp cho việc tự hoạt động nhận thức (tự học) của học sinh, từng bước rèn luyện học sinh phương pháp tìm tòi, nghiên cứu những tài liệu cần thiết cho việc học tập, hợp với trình độ tiếp thu của các em

đ Mối liên hệ giữa quá trình lịch sử với hoạt động ngoại khoá về công tác lịch sử địa phương thường được thể hiện trong việc sử dụng những hiểu biết, kinh nghiệm, kỹ năng

mà học sinh tích luỹ được vào những buổi sinh hoạt của “các nhóm nghiên cứu lịch sử” những cuộc hành quân tham quan, du lịch

Tài liệu địa phương dùng trong dạy học lịch sử có thể phân ra hai loại chủ yếu sau

Cần lưu ý là những tài liệu địa phương góp phần vào việc dạy học sự kiện có tính chất toàn quốc như vậy không thể làm cho bài giảng quá chi tiết, rườm rà, biến bài học lịch sử dân tộc thành bài lịch sử địa phương Vì vậy các tài liệu địa phương được chọn phải có ý nghĩa nhận thức, nghĩa là làm thế nào học sinh hiểu đúng, sâu sắc sự kiện lịch

sử dân tộc xảy ra ở địa phương Ngược lại cũng cần tránh khuynh hướng là khi học một

sự kiện lịch sử dân tộc xảy ra ở quê hương mình, học sinh không thấy hào hứng, không

có yêu cầu tìm hiểu sâu sắc hơn Điều quan trọng là giáo viên biết khêu gợi học sinh biết sưu tầm các tài liệu mới có liên quan đến sự kiện lịch sử dân tộc, dùng các tài liệu địa phương cụ thể hoá hơn sự kiện này

Trong việc giảng dạy lịch sử dân tộc, tuy có nhiều sự kiện không xảy ra trên mảnh

đất quê hương của học sinh, nhưng tài liệu địa phương vẫn có tác dụng đáng kể đối với việc nhận thức của học sinh Bởi vì, những sự kiện xảy ra ở một địa phương bao giờ cũng

có liên quan chặt chẽ với một sự kiện lớn, tiêu biểu của dân tộc Vì vậy, tài liệu địa phương dùng trong bài nội khoá về lịch sử dân tộc có những tác dụng sau đây:

a Nêu rõ vai trò của địa phương đối với những sự kiện có ý nghĩa lớn toàn quốc Ví như khi giảng dạy về cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945, có thể liên hệ, bổ sung bằng

sự kiện xảy ra ở địa phương trong cùng thời kỳ này, đã góp phần cho cách mạng thành công trong cả nước, tiến tới việc thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hoà

Khối lượng tài liệu bổ sung này do yêu cầu và ý nghĩa giáo dục giáo dưỡng của sự kiện được học tập quy định Điểm quan trọng là giáo viên biết chọn và sử dụng tài liệu

địa phương như thế nào để không làm cho bài giảng nặng nề, các kiến thức rời rạc, sự liên hệ giữa sụ kiện chung và sự kiện riêng chỉ mang tính chất hình thức mà phải minh hoạ được một số sự kiện cơ bản nhất đang học hoặc làm cơ sở cho việc rút ra những kết luận, khái quát (về vai trò của quần chúng, về sự lãnh đạo của tổ chức Đảng, về cuộc chiến đấu chống kẻ thù chung của nhân dân địa phương )

b Dùng làm tài liệu bổ sung cho việc nhận thức sự kiện cơ bản Ví như khi trình bày

về nạn đói 1945 do thực dân Pháp, phát xít Nhật gây ra cho nhân dân ta, các tài liệu địa phương sẽ minh hoạ cụ thể hoá, làm phong phú hơn sự kiện này

c Tài liệu địa phương dùng trong dạy học lịch sử dân tộc và phần nào trong lịch sử thế giới là cơ sở thực tế để nêu ra những quá trình, qui luật chung của sự phát triển lịch

sử (dân tộc và loài người) Ví dụ, tài liệu sử địa phương có thể chỉ rõ, cụ thể những nét chung, đặc trưng của một chế độ bóc lột đã tồn tại trên đất nước ta (chế độ phong kiến, chế độ thực dân cũ và mới ), nêu được quá trình, qui luật và những biểu hiện cụ thể của

ba cuộc cách mạng đang tiến hành ở nước ta

d Tài liệu địa phương không chỉ giúp cho học sinh hiểu biết quá khứ mà còn nhận thức được hiện tại, khi học về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở cả nước nói chung,

ở địa phương nói riêng Đây là việc đối chiếu, so sánh tài liệu đã học với hiện thực - một biện pháp có kết quả trong việc dạy học lịch sử gắn liền với đời sống

- Khi sử dụng tài liệu địa phương trong bài lịch sử nội khoá cần bám sát mục đích của công việc là minh hoạ bài lịch sử dân tộc bằng những tư liệu cụ thể, sinh động ở địa phương

Trong khi sử dụng tư liệu địa phương để giảng dạy ở một bài lịch sử nội khoá theo qui định của chương trình, giáo viên cần chú ý tránh hai khuynh hướng:

+ Quá ôm đồm, tham lam sử dụng quá nhiều tài liệu để làm cho bài giảng sa vào kể lể tình hình địa phương Như vậy không đáp ứng yêu cầu cơ bản cần phải truyền thụ cho học sinh về bài học, làm cho kiến thức của bài lịch sử bị “loãng”, dàn trải, tản mạn, học sinh khó xác định kiến thức cơ bản của bài học, mục đích giáo dưỡng của bài học chưa

có thể thực hiện được một cách tốt đẹp

+ Sử dụng tài liệu sơ sài, gượng ép, áp đặt, khiên cưỡng làm cho giờ học vừa nặng nề vừa tẻ nhạt, học sinh không cảm thấy hứng thú học tập, chất lượng của bài học sẽ bị hạn chế

Để khắc phục tình trạng đó, giáo viên phải xác định được định tính, định lượng trong mối quan hệ tương quan giữa kiến thức cơ bản của bài học với tài liệu minh hoạ và thời gian khống chế để thực hiện

Mặt khác không nên sử dụng những tư liệu minh hoạ dưới dạng “thông báo” kiến thức lịch sử mà nên xây dựng thành những đoạn miêu tả, tường thuật, những mẫu chuyện lịch sử hoặc phương pháp trực quan, kết hợp việc phân tích, giải thích, bình luận, gợi mở vấn đề v.v

Tuy nhiên cần hiểu rằng, nguồn tài liệu địa phương không chỉ thuần tuý cung cấp và minh hoạ tri thức lịch sử dân tộc, mà còn phải thực hiện chức năng giáo dục trong một chừng mực nhất định Chừng nào mà học sinh cảm nhận được sự đóng góp của địa phương mình đối với lịch sử dân tộc, gắn được kiến thức lịch sử dân tộc với những hiện tượng, sự kiện gần gũi với thực tiễn của địa phương thì chừng đó mới có tác dụng giáo dục lịch sử

Chẳng hạn biên soạn tài liệu để giảng bài “Văn hoá các tộc người thiểu số ở Việt Nam” (SGK lớp 11 - CCGD) nên lựa chọn những tài liệu cụ thể, gần gũi với đời sống sinh hoạt ở địa phương để học sinh thấy được tính đa dạng, đặc thù của văn hoá các dân tộc,

song lại nằm trong sự thống nhất của văn hoá quốc gia (trong lãnh thổ Việt Nam) Nên chú ý những loại tài liệu sau:

- Văn hoá vật chất: Cư trú trên nhà sàn, nhưng cách cấu trúc nhà sàn mỗi dân tộc, mỗi khu vực lại khác nhau (nhà sàn người Tày ở Việt Bắc, nhà sàn người Thái ở Tây Bắc, nhà sàn của người Tày, người Nùng, người Dao v.v )

Các loại công cụ sản xuất, vũ khí đấu tranh, văn hoá, các công trình kiến trúc, đồ dùng sinh hoạt gia đình

- Văn hoá tinh thần: ngôn ngữ có sự gần gũi thống nhất giữa các nhóm Việt - Mường, Tày - Thái, H'mông - Dao, phong tục tập quán, hôn nhân, tín ngưỡng, hội hè, sinh hoạt văn hoá văn nghệ, nhạc cụ cũng có điểm giống và khác nhau

ở bài “Truyền thống ý thức dân tộc của nhân dân Việt Nam” (SGK lớp 11 - CCGD)

Nên sử dụng những truyền thống dân gian của các dân tộc thiểu số để học sinh hiểu sâu sắc ý thức về cội nguồn dòng giống Lạc Hồng của các dân tộc đã có từ rất sớm trong lịch sử, ngay từ buổi đầu dựng nước và giữ nước Đó là cơ sở để tạo một cộng đồng cư dân thống nhất trong lãnh thổ Việt Nam, nó cũng là nền tảng của tinh thần dân tộc, lòng yêu nước của người Việt Nam truyền thống

- Về truyền thống đấu tranh, bảo vệ nền độc lập củng cố thống nhất đất nước Cần khai thác những cuộc đấu tranh độc lập hoặc sự hưởng ứng của đồng bào các dân tộc ở miền núi Việt Bắc, Tây Bắc Trong các cuộc đấu tranh ở mỗi thời kỳ lịch sử đều nổi lên những thủ lĩnh, những anh hùng tiêu biểu cho tinh thần đoàn kết dân tộc, đấu tranh kiên quyết chống các thế lực ngoại xâm và nhiều khi chống lại cả thế lực triều đình phong kiến khi nó lâm vào tình trạng khủng hoảng, suy đồi Có thể khai thác những cuộc nổi dậy, đấu tranh tiêu biểu như: cuộc đấu tranh của đồng bào Tày do Nùng Trí Cao lãnh đạo (thời nhà Lý) của những thủ lĩnh họ Hà ở Yên Bái, Nguyễn Thế Lộc, Nguyễn Lĩnh ở Lạng Sơn (thời Trần), của thủ lĩnh người Thái (họ Xa), của Nông Văn Vân trên núi rừng Bảo Lạc v.v Những tài liệu về mảng này rất phong phú, tuỳ theo từng địa phương cụ thể mà lựa chọn tài liệu cho phù hợp để giảng bài Để học sinh nắm vững những sự kiện lịch sử cụ thể ở những vị trí không gian nhất định, cần phải khai thác tối đa tài liệu trực quan và phương pháp trực quan Chẳng hạn khi dạy bài: “Từ ngày đầu toàn quốc kháng chiến đến chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947”, ta có thể sử dụng bản đồ câm, để học sinh xác định một số vị trí quan trọng trên bản đồ - nơi diễn ra những sự kiện lịch sử: những vị trí mà Pháp cho quân nhảy dù, đường tấn công của hai cánh quân thuỷ, bộ, vị trí xảy ra những trận đánh của quân ta khi địch tấn công và rút lui

Cũng có thể cho học sinh làm bài tập thực hành về những bản đồ lịch sử địa phương Vấn đề là ở chỗ qua việc xác định vị trí địa danh lịch sử cần hướng dẫn học sinh quan sát, suy nghĩ, phân tích, rút ra những kết luận để củng cố khắc sâu thêm kiến thức

Ví dụ cho học sinh vẽ bản đồ xác định vị trí, địa giới của khu giải phóng Việt Bắc, nên hướng dẫn các em dựa vào tài liệu địa lý của địa phương vùng Đông Bắc thể hiện những khu vực địa lý bằng màu sắc qui ước để làm nổi bật địa hình của khu giải phóng Dựa vào sự miêu tả của địa hình và những kiến thức lịch sử học sinh có thể nhận xét

được vì sao Tân Trào được Hồ Chí Minh chọn làm nơi ở và làm việc v.v Cho học sinh xem bức tranh mái đình Tân Trào, nơi đã diễn ra đại hội quốc dân lịch sử, nơi mà lần

đầu tiên Bác Hồ chính thức ra mắt trước đại biểu quốc dân đồng bào, nơi mà Người đã nghẹn ngào xúc động trước tấm lòng của đồng bào địa phương vốn rất đói khổ song đã chắt chiu dành phần lương thực và thực phẩm ủng hộ đại hội trong những ngày làm việc

ở địa phương Hoặc bức tranh cây đa Tân Trào và làng Tân Lập, nơi mà đồng chí Trần Huy Liệu đã thảo bản quân lệnh số 1, hiệu triệu muôn người vùng dậy đấu tranh, nơi mà

đại tướng Võ Nguyên Giáp đã ra lệnh cho quân đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân xuất kích tiến về giải phóng thị xã Thái Nguyên, mở đầu cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn quốc v.v Phương pháp trực quan như vậy rất có ý nghĩa giáo dưỡng và giáo dục học sinh

Những tài liệu lịch sử địa phương có thể được sử dụng như những cứ liệu để làm sáng tỏ và khắc sâu những kết luận lịch sử đã được trình bày khái quát ở sách giáo khoa Chẳng hạn khi phân tích nguyên nhân thắng lợi, bài học lịch sử của cách mạng tháng Tám, giáo viên có thể dựa vào hình thức giành chính quyền ở những cuộc khởi nghĩa từng phần ở các địa phương để học sinh hiểu rõ việc sử dụng bạo lực cách mạng trong khởi nghĩa tháng Tám Giáo viên ở Hà Giang có thể cho học sinh thấy được sự khéo léo của tổ chức Việt Minh địa phương trong việc sử dụng lực lượng của 4 đội lính khố đỏ, (tàn quân của Pháp chạy sang Trung Quốc sau cuộc đảo chính Nhật - Pháp) do đại uý Duy Viên đứng đầu, để tiến hành phối hợp tấn công bắt gọn và đánh bại lực lượng phản

động Việt Nam quốc dân đảng của Hoàng Quốc Chính đang nắm chính quyền ở thị xã

Hà Giang Từ đó học sinh hiểu rõ chủ trương cô lập, phân hoá và khoét sâu mâu thuẫn trong hàng ngũ kẻ thù mà Đảng ta đã thực hiện trong cuộc cách mạng tháng Tám năm

1945 v.v Điều quan trọng là sử dụng tư liệu lịch sử địa phương phải đạt được hiệu quả giáo dục nhất định Có những bài học lịch sử dân tộc mà sự kiện đề cập đến xảy ra ở chính địa phương của các em học sinh, công việc của người thầy không chỉ thuần tuý cung cấp tư liệu về sự kiện đó mà quan trọng hơn là việc giúp học sinh hiểu được tại sao

sự kiện đó lại xảy ra ở vị trí không gian như vậy, kết quả và ý nghĩa của nó như thế nào

Chẳng hạn khi giảng bài: “Từ ngày toàn quốc kháng chiến đến chiến dịch Việt Bắc thu đông 1947” (sách giáo khoa lớp 12 - CCGD) giáo viên ở Tuyên Quang có thể phân tích cho học sinh thấy được địa hình hiểm trở, thuận lợi cho việc phục kích đánh địch của quân ta trên đường sông (Đoan Hùng, Bình Ca) hay đường bộ (km số 7 Tuyên Quang - Hà Giang, Đèo Gà thuộc Chiêm Hoá) Chính những trận phục kích ở những nơi

đó không những tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, mà còn phá tan kế hoạch hợp quân của chúng ở Đài thị, góp phần vào việc phá tan kế hoạch bao vây tấn công Việt Bắc thu

đông năm 1947 của thực dân Pháp Tương tự như vậy việc phân tích địa thế hiểm yếu của Khe Lau (trên sông Gâm) của đèo Bông Lau (trên đường số 4 Cao Bằng - Lạng Sơn)

đã làm nên những chiến công vang dội, khiến cho ngã ba Sông Lô, sông Gâm “ngầu máu”, “đầy xác giặc” và đường số 4 trở thành “con đường chết” trong quan niệm của kẻ thù

Những tài liệu của địch được lưu giữ ở các địa phương nếu được chọn lựa cũng có tác dụng giáo dục tốt cho học sinh trong học tập lịch sử Chẳng hạn khi đề cập tới cuộc tấn công lên Việt Bắc thu đông năm 1947 của binh đoàn Côm Muy nan, bị ta chặn đánh và vây hãm ở Đầm Hồng (Chiêm Hoá - Tuyên Quang) địch phải điều 500 quân từ thị xã Tuyên Quang lên ứng cứu Ngày 22 - 10 năm 1947 lực lượng tự vệ thị xã Tuyên Quang

đã bố trí trận phục kích tại km số 7 đường Tuyên Quang - Hà Giang Theo báo cáo của tên quan tư Pháp - Lejansne, trong trận này chúng thiệt hại nặng: 72 tên chết tại chỗ, 33 tên khác bị thương nặng đưa về đến Tuyên Quang cũng chết, trong đó có một tên quan

ba Quân ta thu 1 súng đại liên 12,7mm, 1 súng cối 120mm và 3 cổ xe chở quân trang quân dụng Tiếng mìn nổ trong trận phục kích của quân ta là sự ám ảnh, nỗi kinh hoàng của quân Pháp, chúng gọi là “tiếng nổ của hoả ngục”

Cuộc rút lui của kẻ thù còn bi thảm hơn khi chúng gặp phải “Khe Lau”, “Bông Lau”

đẫm máu Chính viên sĩ quan Bêcăngđrê thú nhận: “Chúng ta từ Hà Nội lên để rồi trở về

Hà Nội, nhưng chưa chắc đã về đến Hà Nội Khi lên đã bỏ nhiều xác, khi về còn nhiều

kẻ bỏ xác tại đây” 1

Kết thúc chiến dịch, tên lính Morisa đã viết thư cho người bạn đồng hương của mình, trong đó có đoạn “nếu một ngày kia chúng ta có con, chúng ta phải khuyên chúng đừng bao giờ đặt chân đến chốn này” 2

3 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong các hình thức hoạt động ngoại khoá lịch

sử địa phương

Các hình thức hoạt động ngoại khoá lịch sử nói chung, lịch sử địa phương nói riêng

có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung, khắc phục những hạn chế mà bài lịch sử nội

1, 2 Lịch sử Quân sự tỉnh Hà - Tuyên Tập 1 (1940 - 1945), Ban Nghiên cứu Lịch sử tỉnh uỷ xuất bản 1985, tr 105

- 107

khoá không thể giải quyết được do sự khống chế về thời gian, phương tiện và tài liệu phục vụ học tập Mặt khác, đó là một hình thức tổ chức dạy học sinh chủ động, hấp dẫn, thu hút đông đảo lực lượng học sinh tham gia, có ý nghĩa tác dụng tốt phát huy tính chủ

động, trí lực của học sinh, có ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục sâu sắc

Tài liệu lịch sử địa phương có thể được sử dụng ở nhiều hình thức ngoại khoá khác nhau như:

- Cung cấp một số tư liệu lịch sử địa phương cho học sinh, gợi mở hướng suy nghĩ,

đặt ra những tình huống có vấn đề để học sinh nghiên cứu, suy nghĩ, sau đó tổ chức trao

đổi thảo luận Việc làm đó tập dượt cho các em những thao tác cơ bản của phương pháp nghiên cứu khoa học, kiểm tra trình độ nhận thức của học sinh và rèn luyện phát triển tư duy ngôn ngữ

- Tổ chức học sinh tham quan các khu di tích lịch sử văn hoá, nhà bảo tàng, phòng truyền thống ở địa phương Việc sử dụng những tài liệu, hiện vật lịch sử ở những địa phương đó vừa giúp học sinh mở mang, củng cố sự kiện lịch sử, vừa có tác dụng bồi dưỡng những tình cảm tốt đẹp đối với quê hương, ý thức trân trọng giá trị văn hoá tinh thần của thế hệ trước để lại

- Tổ chức học sinh sưu tầm và kể lại những mẩu chuyện, câu chuyện lịch sử địa phương (kể về một cuộc chiến đấu, những tấm gương tiêu biểu trong các lĩnh vực, những nhân vật lịch sử, danh nhân văn hoá của địa phương ) Thông qua hình thức kể chuyện lịch sử để rèn luyện trí nhớ, phương pháp biểu đạt ngôn ngữ qua những tình tiết câu chuyện, đồng thời biết gắn tình cảm của mình với những nhân vật, hiện tượng lịch sử ở quê hương

- Hướng dẫn học sinh sưu tầm tư liệu, biên tập thành câu chuyện để trình bày trong những buổi nói chuyện lịch sử địa phương Buổi nói chuyện lịch sử địa phương có thể tiến hành trong những dịp địa phương có những ngày lễ kỷ niệm, lễ hội truyền thống v.v Bài nói chuyện lịch sử địa phương có tác dụng rèn luyện, tập dượt cho học sinh cách thức chọn, kỹ năng phân tích, đánh giá những sự kiện lịch sử địa phương Mặt khác, cũng rèn luyện khả năng lôi cuốn, cảm hoá người nghe bằng những hiểu biết và cách diễn đạt súc tích, gây ấn tượng, giàu tính thuyết phục trong cách diễn đạt, trình bày

- Dùng tài liệu lịch sử để tổ chức học sinh các lớp tiến hành dạ hội lịch sử địa phương Có thể biên soạn thành những vở kịch, hoạt cảnh lịch sử để học sinh luyện tập biểu diễn, hoặc nêu ra các câu hỏi trong trò chơi “hái hoa dân chủ” để học sinh trả lời Cũng có thể tổ chức lửa trại truyền thống địa phương v.v Hoạt động này lôi kéo được

đông đảo học sinh tham gia, rèn luyện tính tập thể, ý thức tổ chức kỷ luật, ôn tập cũng cố kiến thức, bồi dưỡng truyền thống dân tộc và cách mạng cho thế hệ trẻ

Ngoài ra còn có thể tổ chức học sinh đọc sách lịch sử, sưu tầm nghiên cứu các cuốn hồi ký của những người đã từng hoạt động ở địa phương, tổ chức gặp mặt trao đổi toạ

đàm giữa các thế hệ trong những ngày hội truyền thống ở địa phương v.v

Tất cả những hình thức hoạt động ngoại khoá nói trên đều là những hình thức học tập bổ ích và hấp dẫn Tuy nhiên những hoạt động đó luôn cần sự chỉ dẫn, định hướng

và tổ chức của giáo viên bộ môn lịch sử Nhưng hình thức hoạt động ngoại khoá cần mở rộng giao lưu, kết hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn, các tổ chức đoàn thể, và giữa các trường học ở địa phương

Nguyên tắc xuyên suốt các hoạt động đó là mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục, rèn luyện

và phát triển học sinh qua tri thức lịch sử địa phương

Tóm lại, việc lựa chọn tài liệu và giảng dạy lịch sử địa phương phải phát huy tốt tác dụng giáo dục lịch sử, mặt tích cực cần khai thác, mặt hạn chế cần chỉ ra song phải xem xét sao cho hợp lý nhằm mục tiêu giáo dục và phát triển toàn diện học sinh Đồng thời với việc làm sáng tỏ vai trò của quần chúng là vai trò của các tổ chức, cá nhân trong lịch

sử Trong giai đoạn hiện nay việc đổi mới nội dung, phương pháp dạy học lịch sử nói chung, lịch sử địa phương nói riêng đang là những đòi hỏi cấp thiết Khi tiến hành giảng dạy một bài lịch sử ở trên lớp giáo viên cần chọn những sự kiện lớn, có tác dụng mạnh

mẽ và ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển lịch sử địa phương Về hình thức tiến hành bài nội khoá về lịch sử địa phương có thể ở trên lớp hay tại thực địa

Dưới đây là mấy gợi ý về việc biên soạn một bài giảng lịch sử địa phương ở từng trường phổ thông và dạy một bài lịch sử địa phương tại thực địa

4 Biên soạn bài giảng lịch sử địa phương ở trường phổ thông

a Mục đích yêu cầu và ý nghĩa của việc giảng bài lịch sử địa phương

Trước khi bắt tay vào việc biên soạn bài giảng lịch sử địa phương người giáo viên cần xác định được mục đích, yêu cầu, ý nghĩa của việc dạy bài học về lịch sử địa phương Việc làm này có ý nghĩa định hướng cho nội dung, phương pháp thể hiện trong giảng dạy

Cần thấy rằng dạy lịch sử địa phương là một trong nhiều phương tiện để đóng góp phần làm giàu sự hiểu biết của học sinh về quê hương, trên cơ sở đó giáo dục cho thế hệ trẻ lòng tự hào và yêu quí quê hương, đất nước Lòng yêu quê hương, nơi chôn rau cắt rốn chính là cội nguồn của lòng yêu Tổ quốc, dân tộc Đó là mối quan hệ biện chứng tất yếu giữa cái riêng và cái chung mà giáo viên dạy bài lịch sử địa phương cần chú ý Nhà

giáo dục học nổi tiếng Usinxki đã rất có lý khi nói đến “sự cần thiết tuyệt đối phải đưa việc giảng dạy lịch sử địa phương” vào trường phổ thông Trong bối cảnh lịch sử hiện nay, cả nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới đất nước để phát triển đi lên theo định hướng xã hội chủ nghĩa, phải vực qua muôn trùng khó khăn thử thách, dạy một bài lịch

sử địa phương do đó cũng phải nhằm góp phần vào việc bồi dưỡng tình cảm, ý thức trách nhiệm đối với quê hương Làm cho “giáo dục phổ thông gắn liền với lịch sử, thiên nhiên, xã hội, con người ở địa phương, làm cho việc giảng dạy và học tập ở nhà trường thấm

đậm hơn cuộc đời thực, học sinh ngay từ lúc đi học đã sống thực với xã hội chung quanh” 1

Khi biên soạn và dạy bài lịch sử địa phương (một huyện, xã) cần chú ý đến việc rèn luyện những kỹ năng trong công tác thực tiễn, nhất là trong việc bồi dưỡng phương pháp tìm tòi, nghiên cứu 2 (sưu tầm tài liệu làm các bảng thống kê, niên biểu) cho học sinh

b Phương pháp biên soạn và xác định nội dung của bài giảng lịch sử địa phương ở trường phổ thông (cấp II và cấp trung học)

Tuỳ theo số tiết được quy định trong chương trình mà soạn nội dung bài giảng cho phù hợp Tuy vậy, một bài giảng về lịch sử địa phương phải đảm bảo tính thông sử của

nó, nghĩa là phải bảo đảm tính hệ thống và tính toàn diện các mặt của bài giảng Đây không phải là một bài giảng chuyên về một lĩnh vực lịch sử của một huyện hay một xã như lịch sử một ngành nghề thủ công, lịch sử đấu tranh cách mạng Những nội dung chuyên về một mặt nói trên có thể thực hiện trong các giờ ngoại khoá, trong các buổi lễ

kỷ niệm những ngày lịch sử

Khi biên soạn một bài giảng lịch sử địa phương vừa phải chú ý trình bày đầy đủ các giai đoạn phát triển của lịch sử địa phương đó trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội vừa phải làm rõ được mối liên hệ giữa địa phương với lịch sử cả nước, trong vùng và tỉnh Từ đó học sinh mới thấy được những quy luật chung của quá trình phát triển lịch sử dân tộc và những nét đặc trưng của lịch sử địa phương mình, thấy được lịch sử của quê hương đã gắn bó và đóng góp tích cực vào lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ra sao, từ đó càng thêm tự hào về truyền thống của quê hương và hiểu sâu sắc thêm lịch sử dân tộc, đất nước Việt Nam Trên cơ sở đó tạo điều kiện cho các em vận dụng những tri thức học được vào thực tiễn cuộc sống như đóng góp vào việc tham gia sưu tầm tài liệu, biên soạn lịch sử địa phương và xây dựng phòng truyền thống

Chương trình giảng dạy lịch sử địa phương không có qui định nội dung vấn đề để giảng, chỉ có qui định số tiết Bởi vậy người giáo viên có thuận lợi trong việc được chủ

động tự lựa chọn chủ đề bài giảng Nhưng cần tránh khuynh hướng chọn những vấn đề,

sự kiện lịch sử đã có sẵn trong nhiều tài liệu Cần chú ý chọn các sự kiện để dạy là những sự kiện phù hợp với giai đoạn lịch sử dân tộc trong quá trình dạy học Căn cứ vào giới hạn chương trình của năm học, lớp học mà chọn những sự kiện cơ bản, tiêu biểu của địa phương tương ứng với sự kiện quan trọng của lịch sử dân tộc ở thời kỳ ấy Chẳng hạn như các vấn đề, các sự kiện về phong trào yêu nước của nhân dân địa phương trước

1945 Cách mạng tháng Tám 1945, công cuộc xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ mới thành lập, công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở địa phương

c Bố cục nội dung của một bài giảng lịch sử địa phương có thể bao gồm các thành phần, mục, ý chính sau đây:

1) Bối cảnh lịch sử diễn ra các sự kiện lịch sử ở địa phương mà học sinh đang học

a Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội, phong trào cách mạng chung của cả nước Mục này chỉ cần nêu lên những nét rất cơ bản, ngắn gọn để giúp học sinh nhớ lại những kiến thức đã học ở các bài lịch sử dân tộc trước đó Giáo viên có thể nêu câu hỏi

để học sinh trả lời, giáo viên bổ sung và chuyển tiếp sang mục bối cảnh riêng, cụ thể của

địa phương

b Tình hình cụ thể của địa phương trong bối cảnh chung của lịch sử cả nước

Mục này cần chú ý trình bày cụ thể, đầy đủ hơn để học sinh nhận thức được hết khó khăn, thử thách mà nhân dân địa phương phải vượt qua để minh hoạ tình hình chung, làm cho học sinh qua đó hiểu được sâu sắc hơn sự gắn bó mật thiết giữa lịch sử dân tộc

và lịch sử địa phương (xã, huyện)

2) Diễn biến cụ thể của các sự kiện lịch sử địa phương

Đây là phần trọng tâm Muốn vậy bài giảng phải có nhiều sự kiện lịch sử địa phương

cụ thể, chính xác, tiêu biểu để tạo được biểu tượng cho học sinh về quá khứ đang học, khắc phục tình trạng đơn điệu, sơ lược, thiếu sử liệu cơ bản

Đây là nguyên tắc phương pháp luận của việc biên soạn bài giảng lịch sử nói chung, lịch sử địa phương nói riêng Để bảo đảm thực hiện được yêu cầu nói trên trong khi soạn giảng lịch sử địa phương, giáo viên phải khắc phục một số khó khăn là sách giáo khoa không cung cấp các tài liệu cần thiết cho bài học lịch sử địa phương Người dạy phải tự lực và hướng dẫn học sinh sưu tầm, xác minh tư liệu kết hợp với sử dụng những tư liệu trong các cuốn sách lịch sử địa phương (nếu có), tài liệu lưu trữ, sách báo nghiên cứu đã

công bố Trong nhiều nguồn tài liệu có thể sưu tầm, sử dụng để soạn, giảng viên nên chú trọng đến ba loại tài liệu sau: tài liệu thành văn hay còn gọi là sử liệu viết (tài liệu ghi chép tình hình các mặt của một địa phương: địa lý, lịch sử, phong tục tập quán, sinh hoạt vật chất, tinh thần của nhân dân, gia phả, hồi ký cách mạng); sử liệu vật chất (hiện vật, dấu tích lịch sử cách mạng, công trình kiến trúc, nghệ thuật ); sử liệu truyền miệng (ca dao, tục ngữ, truyền thuyết, truyện kể của các cán bộ cách mạng lão thành ở địa phương )

Trong quá trình xác định, chọn lọc các sự kiện để đảm bảo tính chính xác, tiêu biểu còn cần phải tuân thủ các nguyên tắc sau 1

:

- Thái độ sư phạm cần thiết đối với tài liệu trong việc giáo dưỡng, giáo dục học sinh

và sử dụng vào các công việc công ích - xã hội, phục vụ đời sống thực tiễn của địa phương

- Mối liên hệ về mặt dạy học, giữa tài liệu lịch sử dân tộc và tài liệu lịch sử địa phương Và như vậy dĩ nhiên trước khi bắt tay biên soạn để giảng bài lịch sử địa phương của một xã, huyện cụ thể cần phải làm công tác sưu tầm tài liệu Trước hết cần xác định

được đầu đề bài giảng, nội dung bài giảng phù hợp với đối tượng là học sinh cấp II hay cấp III, giảng bài giảng địa phương về một huyện hay một xã để sưu tầm tài liệu cho phù hợp

Phần bố cục bài giảng, về diễn biến của các sự kiện lịch sử địa phương có thể chia làm các mục nhỏ theo mốc chia giai đoạn của sự kiện lịch sử và mối liên hệ, sự tác động qua lại giữa các sự kiện với nhau xảy ra ở địa phương cũng như với lợi ích lịch sử tỉnh, cả nước để làm rõ được nét đặc sắc, đặc thù trong truyền thống chung của cả nước

Trong khi biên soạn và giảng dạy bài giảng lịch sử của một xã, huyện cũng cần chú ý thêm:

Cố gắng đưa vào bài giảng các loại tài liệu, văn kiện, tranh ảnh trực quan để gây cảm xúc, hứng thú học tập, kết hợp với bản đồ, sa bàn về diễn biến sự kiện xảy ra càng tốt

- Cần có những câu hỏi, bài tập thực hành để rèn luyện khả năng quan sát, tư duy và việc tham gia xây dựng bài giảng của học sinh

- Giảng dạy một bài lịch sử địa phương (huyện, xã) chủ yếu theo địa giới hành chính hiện tại, nếu có địa danh cũ để đảm bảo tính lịch sử và tính lôgic

Kết thúc bài giảng giáo viên nên ra bài tập, chủ yếu để rèn luyện phương pháp sưu tầm tài liệu về lịch sử địa phương của học sinh theo một biểu mẫu để học sinh ghi vào

1 Xem mục Phan Ngọc Liên: "Sưu tầm tài liệu để biên soạn một tiết lịch sử địa phương" của GS Phan Ngọc Liên, trong cuốn "Lịch sử địa phương", NXB Giáo dục, 1989, nhiều tác giả

nộp cho giáo viên dưới dạng niên biểu, thống kê có thể chọn một trong hai loại bảng dưới

đây, hay tổng hợp cả hai bảng cho học sinh làm

ảnh hưởng, ý nghĩa

của sự kiện; dấu tích lịch sử cách mạng đối với địa phương hiện nay

III dạy học một bài lịch sử địa phương tại thực địa

ở đây, chúng tôi muốn trình bày kỹ hơn bài lịch sử địa phương tại thực địa, tức là nơi diễn ra sự kiện lịch sử được ghi trong chương trình, trình bày trong sách giáo khoa (về lịch sử dân tộc hay lịch sử địa phương) Tuy hình thức này hiện chưa được phổ biến, song cũng được một số giáo viên tiến hành tốt, bước đầu thu được một số kết quả, kinh nghiệm

Trước hết, việc chọn sự kiện và địa điểm học tại thực địa phải phù hợp với nội dung, yêu cầu, khuôn khổ tiết học, với điều kiện tiến hành

Theo kinh nghiệm có hai loại bài có thể tổ chức dạy tại thực địa địa phương Thứ nhất, những bài về lịch sử địa phương Thứ hai những bài học trong chương trình lịch sử dân tộc nói về một sự kiện lớn xảy ra tại địa phương, như bài: “Chiến dịch Điện Biên Phủ đại thắng” đối với trường trung học Điện Biên (Lai Châu) hay bài “Xô viết Nghệ Tĩnh năm 1930 - 1931” đối với các trường ở Thanh Chương, Diễn Châu, Hưng Nguyên, Nam Đàn

Việc chuẩn bị bài giảng ở thực địa có ý nghĩa rất lớn đối với sự thành công của bài học, trong đó điều cần quan tâm đầu tiên là tổ chức biên soạn bài dạy nội khoá tại thực

địa

Bài giảng có thể do giáo viên biên soạn theo sách giáo khoa, hay tài liệu của địa phương (Ban nghiên cứu lịch sử Đảng, Sở Văn hoá, Ban Tuyên huấn ) hoặc do giáo

viên tự biên soạn theo sự nghiên cứu của mình với sự giúp đỡ của học sinh (thu thập tài liệu trong các cuộc thi thực tế, thực tập chuyên môn, hay do gia đình các em cung cấp ) Tài liệu tự biên soạn phải được các cơ quan có trách nhiệm ở trường và địa phương thông qua góp ý kiến

Kinh nghiệm chỉ rõ, chỉ khi nào giáo viên nắm vững những sự kiện lịch sử sẽ tiến hành giảng dạy ở thực địa thì việc dạy - học mới sinh động và có kết quả Nếu giáo viên chưa nắm vững, chưa “nhập tâm” vào sự kiện, trình bày lúng túng, có sai sót thì sẽ gây những hậu quả xấu về mặt giáo dưỡng và giáo dục Nếu trước khi học tập tại thực địa, học sinh được tổ chức tham gia những đợt thực tế chuyên môn, sưu tầm tài liệu thì kết quả học tập sẽ cao hơn Song, bài dạy của giáo viên phải được phong phú hơn về nội dung (sự kiện, lý luận, phương pháp ) Bài dạy nội khoá tại thực địa thường mang tính chất những yếu tố của việc nghiên cứu (giáo viên và học sinh)

Có thể mời một người am hiểu, tham gia chứng kiến sự kiện đến trình bày ở bài học thực địa Cách làm này rất phong phú, sinh động, song lại vượt quá qui định cho một tiết học, vì người trình bày không đáp ứng yêu cầu một bài giảng Trong trường hợp này, giáo viên tổ chức bài giảng tại thực địa với hoạt động ngoại khoá theo chủ đề của bài học (cắm trại, hành quân lịch sử, tham quan di tích ) Cuối cùng giáo viên phải tiến hành việc tổng kết, hướng dẫn học sinh nắm vững những điều cần ghi nhớ của bài học

* Bài giảng nội khoá thực địa, phải đảm bảo hai yêu cầu sau đây:

Thứ nhất, nội dung phải đáp ứng những yêu cầu, mục đích giáo dục - giáo dưỡng của bài học, không nên biến bài học nội khoá tại thực địa thành buổi tham quan di tích hay nói chuyện ngoại khoá lịch sử

Thứ hai, bài học tại thực địa có những đặc điểm riêng so với bài nội khoá trên lớp, do hình thức học tập của nó Là bài học tiến hành ở thực địa, nó phải giúp cho học sinh

“trực quan sinh động” những di tích của quá khứ, tức là những tài liệu “sống”, chân thực,

gây cho học sinh những ấn tượng mạnh mẽ, những cảm xúc sâu đậm Vì vậy, phạm vi, nội dung của bài học nội khoá tại thực địa phong phú và đa dạng (như kết hợp với hoạt

động ngoại khoá, thực hiện các bài tập nhận thức )

Trong trường hợp thuận lợi, có thể tổ chức bài học nội khoá tại thực địa dưới hình thức diễn đạt lại sự kiện đã xảy ra Ví như khi tìm hiểu về “một làng chiến đấu”, “khu căn

cứ du kích” trong thời kháng chiến chống thực dân Pháp và kháng chiến chống Mỹ cứu nước, giáo viên được sự giúp đỡ của chính quyền, Đảng bộ địa phương diễn lại một cuộc chiến đấu ở địa phương Mở đầu, một đồng chí cán bộ đã tham gia chiến đấu trình bày qua sơ đồ, sa bàn diễn biến trận đánh Tiếp đó là việc diễn lại sự kiện gồm một số dân quân du kích cũ và học sinh lớn của trường Hình thức học tập này giúp cho học sinh

“trực quan sinh động” quá khứ, mang nhiều yếu tố của việc thí nghiệm khoa học nhằm

khôi phục lại quá khứ, mà nhiều nhà sư phạm nước ngoài đã tiến hành có kết quả 1

Bài học tiến hành ở Viện Bảo tàng lịch sử, Viện Bảo tàng cách mạng, nhà truyền thống địa phương cũng là một hình thức của bài học nội khoá tại thực địa, tuy rằng nó không được tổ chức ngay ở nơi sự kiện xảy ra Bài học tại thực địa và ở nhà Bảo tàng tuy

có giống nhau ở chỗ học sinh được tiếp xúc với các hiện vật (hay đồ phục chế) song bài học tại thực địa phong phú hơn nhiều

Ngoài việc sử dụng tài liệu địa phương để tiến hành bài học ngoại khoá như vậy, học sinh còn có thể tổ chức nhiều hoạt động ngoại khoá

Hình thức phổ biến là góp phần xây dựng nhà truyền thống địa phương, phòng học tập bộ môn lịch sử ở trường phổ thông Trong một chừng mực nhất định, dưới sự chỉ đạo của giáo viên, học sinh có thể sưu tầm tư liệu, hiện vật lịch sử của địa phương để góp phần vào việc biên soạn lịch sử địa phương Trong những năm gần đây, trong phong trào

“Hành quân theo bước chân những người anh hùng” do Trung ương Đoàn thanh niên

Cộng sản Hồ Chí Minh phát động và tổ chức, nhiều học sinh đã sưu tầm tài liệu, khôi phục được sự thực lịch sử quá khứ, viết về những anh hùng, chiến sĩ ở địa phương Công việc này không những có ý nghĩa khoa học mà còn có tác dụng giáo dục tư tưởng rất quan trọng Nếu được duy trì và sinh hoạt trong những tổ chức như “Người sưu tầm lịch

sử địa phương”, “Nhà sử học trẻ tuổi”, “Hội bảo vệ di tích lịch sử” chắc chắn thế hệ trẻ có thể đóng góp nhiều hơn nữa vào việc sưu tầm tài liệu, hiện vật lịch sử địa phương

1 Xem M.A.Erôphêep: Lịch sử là gì NXB Giáo dục, Hà Nội, 1981, tr.143 - 145

Người học sinh khi vào học một trường rất cần biết về mái trường thân yêu của họ, lịch sử ra đời và quá trình phát triển của nhà trường, những cống hiến và truyền thống tốt đẹp của nó, về các thầy, cô giáo, đặc biệt là những con người đã được nhà trường đào tạo và trưởng thành, có nhiều đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, quê hương (các nhà khoa học, các danh nhân, các anh hùng quân đội, các thầy cô tận tuỵ suốt đời vì sự nghiệp giáo dục ) Những sự kiện như vậy ghi lại trong lịch sử nhà trường

sẽ có tác dụng tích cực động viên học sinh học tập, rèn luyện đạo đức, tư tưởng Bởi vậy việc biên soạn lịch sử nhà trường và xây dựng phòng truyền thống nhà trường rất cần thiết, nhưng nhìn chung, do nhiều nguyên nhân nên chưa được các trường chú ý

Để góp phần thúc đẩy việc biên soạn lịch sử nhà trường và xây dựng phòng truyền thống, chúng tôi xin trình bày mấy vấn đề chủ yếu về nội dung và phương pháp tiến hành công việc có nhiều ý nghĩa nói trên

IV biên soạn lịch sử nhà trường

1 Thành lập ban chỉ đạo và nhóm biên soạn

Cần biến việc biên soạn lịch sử nhà trường thành một phong trào quần chúng, có sự tham gia của toàn thể học sinh và nhân dân địa phương Nhưng muốn cho công tác đạt

được kết quả mong muốn, trước hết cần phải thành lập một ban chỉ đạo chung Thông thường người hiệu trưởng đương nhiệm phải nhận chức trưởng ban chỉ đạo Giúp việc cho hiệu trưởng là một giáo viên dạy sử - người chịu trách nhiệm chính về mặt chuyên môn Ngoài ra, nên có thêm đồng chí bí thư đoàn trường hay chủ tịch công đoàn tham gia trong ban chỉ đạo giúp hiệu trưởng công việc tổ chức, điều hành nhân lực Ngoài ban chỉ đạo chung, cần có một nhóm biên soạn gồm các giáo viên dạy sử và một số giáo viên dạy văn Nhóm biên soạn nên có từ 3 đến 5 người do một giáo viên dạy sử lâu năm chủ biên, người này phải ở trong ban chỉ đạo Bước thứ hai của công việc biên soạn lịch sử trường là xây dựng một kế hoạch làm việc cụ thể bao gồm các bước thực hiện, thời gian hoàn thành từng bước và hoàn thành cuốn sử trường, lực lượng được huy động, kinh phí cần thiết Kế hoạch này do đồng chí trưởng ban chỉ đạo xây dựng, được cả ban chỉ đạo và những người tham gia biên soạn thảo luận, thống nhất và nắm vững Trên cơ sở kế hoạch đã định, ban chỉ đạo tiến hành phân công trách nhiệm cho từng thành viên, theo dõi, giúp đỡ, sơ kết từng bước và tổng kết Nhóm biên soạn sau khi nắm chắc kế hoạch chung, tiến hành xây dựng và thống nhất kế hoạch cụ thể công việc biên soạn cuốn lịch

sử trường bao gồm các khâu làm tư liệu, xác minh tư liệu, biên soạn bản thảo và hoàn chỉnh

2 Mấy điểm cần lưu ý trong bước làm tư liệu để biên soạn lịch sử trường

Biên soạn lịch sử nhà trường có những thuận lợi, nhưng cũng có không ít khó khăn

về công tác sưu tầm tư liệu Bởi lẽ biên soạn lịch sử của một địa phương thì tư liệu sưu tầm chủ yếu ở ngay địa phương, còn tư liệu để biên soạn lịch sử trường không thể chỉ sưu tầm ở trong nhà trường mà còn phải mở rộng phạm vi không gian, nhiều thầy cô, nhiều học sinh của nhà trường đã trưởng thành, lập nhiều thành tích thì ở rất nhiều nơi, nhiều cơ quan, ngành, nghề khác nhau trên đất nước Để sưu tầm tư liệu cần phải huy

động lực lượng đông đảo giáo viên, học sinh của nhà trường

Trên cơ sở kế hoạch chung, ban chỉ đạo tiến hành phát động phong trào sưu tầm tư liệu trong toàn trường, đặt ra những tiêu chuẩn và hình thức thi đua để đẩy mạnh công tác sưu tầm Có thể lập thành một nhóm “trung tâm” trong học sinh, nhóm “yêu thích lịch sử” do Đoàn thanh niên nhà trường phụ trách Để đẩy nhanh tốc độ sưu tầm tư liệu, ban chỉ đạo có thể báo cáo những nét lớn lịch sử nhà trường, cung cấp một bản danh sách các nhân chứng (những người am hiểu nhà trường, đã từng tham gia lãnh đạo trường hoặc giảng dạy lâu năm hiện đang ở các cơ quan, địa phương khác nhau) và các giấy tờ công văn cần thiết cho những người làm tư liệu

Công tác tư liệu về lịch sử trường không bao gồm các loại tư liệu như lịch sử huyện, xã, lịch sử Đảng hay chuyên ngành khác Thông thường có hai loại sử liệu chính: văn bản, hồ sơ lưu trữ của nhà trường, bao gồm tranh ảnh, hiện vật, hồi ký, truyện kể của các nhân chứng

Trong khi làm tư liệu cần song song tiến hành việc thu thập tư liệu các loại hiện vật

có ở trường, mặt khác cần cử các nhóm giáo viên và học sinh đến gặp gỡ các nhân chứng hiện đang công tác ở trường hay đã chuyển đến nơi khác, hoặc đã nghĩ hưu để khai thác, ghi chép theo nội dung đề cương đã vạch ra Khi làm tư liệu cần chú ý thu thập cả loại hiện vật (tranh ảnh, bản đồ tự vẽ, giáo án ) để minh hoạ và xây dựng phòng truyền thống

v mấy vấn đề cần lưu ý trong việc biên soạn lịch sử nhà trường

1 Những yêu cầu chung

Mỗi trường học đều có một lịch sử riêng lâu dài khác nhau, nhưng đều có những thành tựu, những sự kiện đáng ghi nhớ Việc biên soạn lịch sử trường không chỉ là sự ghi chép lại một cách đơn giản các sự kiện đã xảy ra từ khi thành lập trường mà trên cơ

sở giới thiệu quá trình hình thành và phát triển của nhà trường để làm nổi bật yêu cầu giáo dục học sinh tình cảm và lòng tự hào về nhà trường với việc đẩy mạnh nâng cao chất lượng đào tạo, quan hệ gắn bó mỗi thành viên với nhà trường và địa phương nơi trường đóng Từ yêu cầu đó, lịch sử nhà trường góp phần giúp học sinh và nhân dân địa phương phát huy cao hơn ý thức tự giác xây dựng nhà trường, phấn đấu trở thành những