Những liệt nữ trong lịch sử Việt Nam

Những liệt nữ trong lịch sử Việt Nam giới thiệu một số tấm gương liệt nữ tiêu biểu đã làm rạng ngời truyền thống hào hùng của phụ nữ Việt Nam trong sự nghiệp cứu nước như: Nữ vương đầu tiên trong lịch sử, nữ Kiều tướng quân, An Tư công chúa, công nương Ngọc Khoa, nữ tướng Bùi Thị Xuân, nữ chiến sĩ cộng sản đầu tiên,...

NHÓM TRÍ THỨC V Ệ T

B iên soạn

NHŨ^GLIỆTNỰ TRONG Lictí Sư

VIỆTNAM

Những liệt nữ trong lịch sử Việt Nam

TỦ SÁCH 'VIỆT NAM - ĐÁT Nưức, CŨN NGƯỜI

N H Ữ N G LIỆT N ữ , TRONG LỊCH sCr VIỆT NAM

NH ÓM TRÍ T H Ứ C VlỆTtuyển chọn)

NHÀ XUẤT BẢN LAO Đ Ộ N G

Lời nói đầu

Đất nước ta không thiếu nhũng ngưòi p h ụ n ữ anh dũng,

ch ịu thương, ch ịu khó, nhũng người mẹ thầm chôn giấu nỗi đau m ất chồng mất con đ ể tiếp tục lặng lẽ h i sin h cho hoà bình độc lập tự do của đất nưóc, những cô gá i chưa k ịp hưởng tuổi thanh xuân đã quên m ình đ i giao Hên, du kích đúng như câu nói: “g iặc đến nhà đàn bà cũng đánh

Từ H ai Bà Trưng vì thù nhà nợ nước phất cờ dấy nghĩa m ở đầu trang sử vàng oanh Hệt chống g iặ c ngoại xâm dến bà tướng Nguyễn Th ị Đ ịnh Phó tổng Tư lệnh quân g iả i phóng là

trong công cuộc círu nước v ĩ đại, nhũng người phụ n ữ tưỏng dâu chăn yếu tay mềm, nhũng người âm thầm sống vi chổng

vì con, chăm lo g iữ bếp lửa ấm của gia dinh ấy dã vươn m inh trỗi dậy, trỏ' thành nhũng anh húng: anh hùng trong chiến đấu, bền o i trong lao động, góp phẩn không nhỏ đ ế g iữ nước

và dụng nước, xú n g đáng với truyền thống “A nh hùng, bất khuất, trung hậu, dầm đang".

Trong cuốn sách này nhóm biên soạn chọn một sô' tấm gưong tiêu biểu Hệt n ữ đã làm rạng ngời truyền thống hào hùng của p h ụ n ữ Việt Nam trong sự nghiệp cứu nước.

Vi nằm trong Tủ sách “Việt Nam - đất nước con người” nên nhiều Hệt n ữ đã được nêu tên ở nhũng cuốn khác đẻ tránh trùng lặp đã không đưa vào đây, mong độc giả tim đọc ở

n hũng cuốn kh á c trong Tủ sách này.

NHÓM BIÊN SOẠN

N ữ VƯƠNG ĐẦU TIÊN TRONG LỊCH s ử

Danh hiệu này dành cho hai chị em Trưng Trắc, Trưng Nhị, hai người phụ

nữ anh hùng, đã quả cảm phát động và lãnh đạo nhân dân khởi nghĩa, vùng lên đập tan chính quyền đô hộ của

xưng vương và lập nên nền độc lập tự chủ trong vòng ba nàm sau hơn 200 năm đắm chìm dưới ách đô hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc.

BÀ TR Ư N G KHỞI NGHĨA, LẬP CH IẾN C Ô N G OANH LIỆT NGÀN THU^*^ Những con cháu vua Hùng trên đất Mế Linh

Vào đầu Công nguyên, hai thế kỷ sau Thục An Dương, ỏ

Mê Linh, thuộc vùng đất tổ Hùng Vương có hai người con gái, hai Bà Trưng, đã lãnh đạo toàn dân nước Ầu Lạc cũ vùng dậy lật đổ nền đô hộ tàn bạo của phong kiến phương Bắc, giành lại tự do độc lập cho dân tộc, xây dựng một nhà nước

do phụ nữ nắm chính quyền và tiến hành một cuộc kháng

chiến chống xâm lăng, quyết liệt Hai Bà Trưnỹ là ngọn cờ giải

phóng ảân tộc đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, những nữ anh hùng dân tộc đầu tiên làm rạng rd giống nòi Rồng Tiền.

Nguồn: httpil Ị www.lichsuvietrw.m.vn.

Sự nghiệp của Hai Bà thật lớn lao, chiến công của nhân dân Việt cổ thời Hai Bà thật oanh liệt, những bài học Hai Bà

đê lại thật vô cùng quý giá Nhân dân ta đời đời ghi nhớ công ơn và sự nghiệp hai vị nữ anh hùng.

Trưng Trắc và Trưng Nhị là hai chị em, con gái Lạc tưóng Mê Linh, thuộc dòng dõi Hùng Vương Quê hương của Hai Bà là trang cổ Lai, nay là xã Mê Linh, thuộc huyện Yên Lãng, tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay.

Mẹ của Hai Bà là bà Man Thiện, cháu bên ngoại Hùng Vương, goá chồng từ sớm, đảm đang việc nuôi dạy hai con gái theo tinh thần yêu nưóc và thượng võ Bà Man Thiện đã giúp đỡ các con rất nhiều trong việc tổ chức lực lượng khởi nghĩa chống ngoại xâm Hiện nay ở làng Nam Nguyễn, huyện Ba Vì thuộc vùng Sơn Tây cũ còn ngôi mộ của bà

Man Thiện, dân gian gọi là mả Dạ (Dạ là tiếng Việt cổ chỉ

một bà già được kính trọng).

Theo truyền thuyết vùng Mê Linh, hai Bà Trưng sinh vào năm 14 đầu Công nguyên, được cha mẹ đặt tên cho

là nànỹ Chắc, nàng Nhì, theo tên gọi của hai lứa kén tằm, kén

chắc và kén nhì, vùng Mê Linh vốn là một vùng có truyền

thống tằm tơ Thời đó nhà Hán đô hộ nước ta Vua Hán cử

Tô Đjnh làm thái thú quận Giao Chỉ là bộ phận trung tâm của nước Au Lạc cũ Tô Định là một tên thái thú tham lam, tàn bạo nổi tiếng đã gây nên báo căm thù uất hận trong lòng nhân dân ta Vào năm 31 đầu Công nguyên, lúc đó nàng Chắc và nàng Nhì mói ở tuổi mười bảy mười tám,- một hôm hai chị em đang ôn luyện võ nghệ chợt nghe tiếng la ó ngoài trang Trưng Trắc bảo em chạy ra xem có chuyện gì xảy ra Nhân dân cho biết Tô Định sai tên thuộc hạ Nguy Húc đến bắt dân cống nạp ngà voi, sừng tê giác và lông chim trả, dân không có nộp vì mất mùa, đói kém không đi săn được, hắn cho lính đánh đập dã man nhiều người bị đòn đau đến chết

8 Tủ sách 'Việt Nam - đất nuớc, con ngươi'

ngất Trưng Nhị, lòng dạ đau xót như cào, về nói lại cho chị biết Trưng Trắc bảo em:

- Trong cảnh nước mất nhà tan, giặc Hán đã và đang gieo rắc bao nỗi đau thương tang tóc cho dân ta Chị chỉ muốn đập tan ngay mọi nỗi bất bằng, diệt hết loài giặc Hán

để cứu lấy muôn dân ra khỏi cảnh lầm than chứ chj không

th ể ngồi yên chốn phòng the được.

Nghe chị nói, Trưng Nhị cũng bày tỏ ý chí của mình:

- Chị em ta cùng chung một giọt máu mẹ cha, nhìn thấy non sông nghiêng ngả, giống nòi đang phải chịu bao nỗi lầm than, lòng em cũng vô cùng căm giận, chí cm cững muốn đập tan tành nhũĩig nỗi bất công tàn ác, đem vui sướng về vói muôn dân Nói xong, hai chị em cùng đi đến chỗ Nguy Húc và tận mắt trông thấy nó cho quân lính đánh đập dằn ta Trưng Trắc liền chỉ thẳng vào mặt Nguy Húc thét mắng Hắn thấy hai người con găi đều nhan sắc đẹp đẽ, bèn giở giọng giễu cợt Trưng Nhị căm tức rút những mũi tiêu đeo bên mình lao bay qua đầu hắn Nguy Húc mặt tái xanh van xin được tha tội Trưng Trắc can em: "Hãy tha tội chết cho nó vì nó chỉ là một tên tiểu tốt vô danh Cho nó về nói lại với Tô Định phải ngừng tay gây tội ác, nếu tên thái thú ấy vẫn giữ lòng lang sói thì tội chúng sẽ bị trừng trị cũng không muộn" Nghe lời can của chị, Trưng Nhị ngừng tay nhưng lòng căm giận vẫn bừng lên nét mặt và khoé mắt Nguy Húc thì cúi đầu kéo quân chạy về Luy Lâu để tâu báo với Tô Định.

Định nổi giận quát mắng Nguy Húc sai quân đem chém đầu Húc cho hả cơn thịnh nộ, rồi sai Tích Lâm đem 300 quân đến vùng Phong Châu bắt dân chúng phải nộp đủ lễ vật, nếu thiếu, Tích Lâm được phép chém 'íiầu Nó cũng ra lệnh cho Lâm bắt hai người con gái đất Mê Linh về thành Luy Lâu trừng trị.

Những liệt nữ trong lịch sứ Việt Nam 9

Tích Lâm vâng lệnh đem quân ra đi nhưng lòng rất e sợ bởi những lời kể lại của Nguỵ Húc về hai người con gái vùng Phong Châu Đến nơi Tích Lâm giương oai bắt một số dân đến đánh đập hỏi việc cống nạp lễ vật, nhân dân vẫn kêu khất xin nộp dần, hắn nổi giận ra lệnh chém đầu một số người để thị uy Dân làng hoảng sợ, một số chạy thoát nơi nguy hiểm kia về báo cho hai chị em Bà Trưng biết sự việc thảm khốc đang xảy ra Nghe xong, nét mặt hai chị em bừng bừng căm giận, liền nai nịt gọn gàng cùng một đoàn tuỳ tùng gồm vài tràm người khoẻ mạnh mang vũ khí đi thẳng đến chỗ tên tướng giặc Tích Lâm đang gây tội ác Tích Lâm nhìn thấy hai chị em Bà Trưng xinh đẹp cho là phụ nữ yếu ớt không làm gì nổi liền buông lời chọc ghẹo láo xược Trưng Trắc thét lớn vào mặt Tích Lâm: "Quân khốri nạn! Bay sẽ phải đền tội trước nhân dân ta!" rồi đưa mắt ra hiệu cho em

và đoàn tuỳ tùng nhằm vào lũ quân của Tích Lâm mà đánh, còn Tích Lâm thì trong nháy mắt đã bị Trưng Trắc chém chết Quân lính Hán sống sót cố tìm đường chạy thoát thân Mọi người kính chào, biết ơn và vui mừng vô hạn trước hành động anh dũng của hai chị em Bà Trưng Tiếng tăm hai chị

em bay xa đến huyện Chu Diên.

Thi Sách* \ con trai Lạc tướng Chu Diên (vùng Hà Tây

cũ) cũng là một người yêu nưÓỊc và có ý chí quật cường Thấy nhân dân sống trong cảiih lầm than cơ cực, Thi Sách đi chu

du khắp các vùng của đất nước Âu Lạc cũ tìm bạn hào kiệt để mưu sự cứu nước Đến trang cổ Lai thuộc huyện Mê Linh, được nghe kể về sự tàn ác của Tô Định và tài ba cùng lòng dũng cảm của hai người con gái của quan Lạc tướng Mê Linh, Thi Sách rất khâm phục Hai chị em Bà Trưng vốn đã

10 Tủ sách 'Việt Nam - đất nước, con người'

' Có những nghiên cứu mói xác định tên của ông là Thi chứ không phải Thi Sách.

biết ít nhiều về Thi Sách nên đón tiếp chàng niềm nở long trọng và mời chàng dự một cuộc đi săn đê diệt trừ một con

hổ dữ trong rừng Thanh Lâm đã từng bắt mất nhiều súc vật

và ăn thịt nhiều người trong vùng Đến tận sào huyệt con thú

dữ, Thi Sách xông vào đánh nhau ác liệt với nó, lừa lúc hổ mải vờn Thi Sách đang mệt lử, Trưng Trắc nhanh tay bắn một mũi tên xuyên nát một bên mắt cọp Chúa rừng vừa khựng lại giữa đà nhảy dữ dội của nó thì Thi Sách bồi tiếp luôn cho nó hai mũi lao hiểm Nhưng Trưng Trắc chạy tới bên thú dữ trước tiên và kín đáo nhổ biến ngay mũi tên lợi hại của mình giữa lúc con vật khổng lồ còn đang vật vã giãy giụa Tin Thi Sách giết được con hố dữ rừng Thanh Lâm làm cho uy tín chàng thêm lừng lẫy.

Năm 39, Trưng Trắc và Thi Sách kết nghĩa vợ chồng Hôn lễ vẫn theo như lệ cũ của người Việt: vợ chồng tuy đã thành thân, nhưng người nào vẫn ở lại đất của người ấy Nhưng cuộc hôn nhân giữa con gái Lạc tướng Mê Linh và con trai Lạc tướng Chu Diên, mỗi người làm chủ một phương, thì liên kết đưọc thế lực hai miền đất lớn của nguời Việt cổ và nhân lên gấp bội sức mạnh chống ách đô hộ hà khắc của ngoại bang, bão táp sẽ từ đây bùng ra*'*.

Giữa lúc hai gia đình Lạc tướng, vói sự ủng hộ của nhân dân đang cùng nhau mưu toan sự nghiệp lớn thì Tô Định mời Thi Sách đến toà Thái thú dự yến tiệc Thiếu cảnh giác trưóc

âm mưu điệu hổ ly sơn của kẻ thù, Thi Sách đã bị ám hại.

Hành vi bạo ngược hèn nhát của Tô Định không làm Trưng Trắc sờn lòng, trái lại chí căm thù của Bà càng bốc cao như lửa, và quyết tâm đền nợ nước trả thù nhà của hai chị em

Bà càng thêm sắt đá.

Những liệt nữ trang lịch sử Việt Nam 11

' Truyền thuyết Trưng Vương, 1975, tr 10 -1 7

Cuộc khởi nghĩa rung tròi chuyên đất từ cửa sông Hát Trưng Trắc đặt nợ nước lên trên thù chồng Trưóc giờ khỏi nghĩa, trong đám cừ suý có người xin nữ chủ tưóng cử tang Thi Sách và mặc tang phục Trưng Trắc nói:

- Việc chiến trận phải quyền biến Nếu ta tự làm tiều tuỵ thì nhuệ khf ằt tan theo Ta sẽ mặc giáp phục đẹp đẽ uy nghi

để dân trông thấy thì phấn khích, mà giặc trông thấy thì

kinh hoàng [Đại Việt Sử K ý toàn thu, ngoại kỷ, quyển 3).

Đúng như lời Trưng Trắc nói, dân Mê Linh thấy Trưng Trắc, Trưng Nhị xuất hiện nhanh nhẹn, lộng lẫy, đầy khí thế hùng dũng bước lên mình voi chiến thì tất cả mọi người reo

hò rung trời chuyển đất.

Đó là vào một ngày đẹp trời tháng 3, mùa xuân năm 40, Trưng Trắc lúc ấy mói 26 tuổi, hạ lệnh phát động khởi nghĩa

ở cửa sông Hát Hịch khởi nghĩa được thảo ra kể tội ác giặc Hán, nổi thống khổ của nhân dân ta và hô hào nhân dân, nghĩa sĩ các nơi mau mau đứng dậy cùng Hai Bà đuổi giặc cứu nưóc Lời hiệu triệu đưa ra chỉ trong thời gian ngắn, nhân dân yêu nước ở khắp nơi đã rầm rập kéo về tụ nghĩa ở

Mê Linh.

Từ Mê Linh nghĩa quân tiến về xuôi, tấn công Luy Lâu (thuộc huyện Thuận Thành, Bắc Ninh ngày nay) thủ phủ của chính quyền Đông Hán ỏ Giao Chỉ Sau đó nhiều cuộc khởi nghĩa khác liên tiếp nổ ra hưởng ứng cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, ở khắp 4 quận: Giao Chỉ (Bắc Bộ), Cửu Chân (Bắc Trung Bộ), Nhật Nam (Trung Trung Bộ) và Hợp Phố (nay thuộc Quảng Đông, Trung Quốc).

Dưới sự lãnh đạo của Hai Bà Trưng, tất cả các cuộc khởi

nghĩa địa phương đó được thống nhất lại thành một phont) trào

đồncỊ khởi giải phóng ảân tộc rộng khắp cỊuằn chúng, từ miền núi đến

miền xuôi của nước Âu Lạc cũ Trong hàng tướng lĩnh của

12 Tủ sách 'Việt Nam - dắt nưác, can người'

Hai Bà, đa số là tưóng nữ như;

- Bà Thánh Thiên, chỉ huy miền Hải Đông;

- Bà Lê Chân, nữ tướng vùng An

Biên, Bà Bát Nàn, chỉ huy đội tiền quân,

- Bà Thiều Hoa, tưóng tiên phong;

- Bà Phật Nguyệt, chỉ huy thuỷ quân,

- Bà Lê Ngọc Trinh, đại tướng v.v

Vùng Vĩnh Phúc, Phú Thụ ngày nay thờ 35 tướng nữ, vùng Hà Tây, Hoà Bình, vùng Bắc Ninh thờ hơn 30 tướng nữ Và cả nhân dân Tày Nùng ở Việt Bắc, nhân dân Choang ỏ Quảng Tây (Trung Quốc) cũng còn giữ nhiều truyền thuyết và kỷ niệm về tổ tiên xưa tham gia cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.

Bà Trưng xưng vương, hiên ngang phủ định uy quyền của đế chế Hán

Cuộc khởi nghĩa dấy lên như vũ bảo, Tô Định và bọn quan quân đô hộ chạy tháo thân về nước một cách nhục nhã Chỉ trong một thời gian ngắn, Hai Bà Trưng và nhân dân Việt cổ đã thu hồi 65 huyện, thành nghĩa là toàn bộ lãnh thổ nước Âu Lạc cũ Nền độc lập dân tộc lại được phục hồi Bà

Trưng Trắc được nhân dân suy tôn làm vua lấy hiệu là Vua

Trưnt/ đóng đô ở ngay đất Mê Linh, Bà Trưng Nhị được phong làm công chúa Bình Khôi, phó quốc vương nội chính Trưng nữ vương xá thuế cho nhân dân hai năm liền và chia các tướng đi giữ các vùng hiểm yếu Bà Thánh Thiên đóng quân ở Hợp Phố phòng mạn Bắc, tướng Đô Dương giữ Cửu Chân, phòng mặt Nam, bà Lê Chân phụ trách "chưòng quản

binh quyền nội bộ", còn bà Trưng Nhị thì trấn giữ thành Dền,

một vị trí quân sự xung yếu được xây dựng từ những ngày

Những liệt nữ trong lịch sứ Việt Nam 13

^ Nguyễn Khắc Xương, N ữ tướng thời Trưng Vương, 1976.

chuẩn bị khởi nghĩa của Hai Bà, phối hợp với thành Mê

Linh, nơi Trưng Vương đóng đô, thành một hệ thống phòng

ngự rất kiên cố.

Cuộc khởi nghĩa thắng lợi của Hai Bà Trưng là một trang

sử bất diệt của dân tộc ta vào đầu Công nguyên trong lúc đế chế Hán đang bước vào thời kỳ thịnh đạt của nó Thắng lợi của nhân dân Việt cổ, với việc Trưng Trắc lên làm vua nưóc Ãu Lạc

cũ đã hiên n(janỹ phù định cái uy cỊuỵền "bình thiên hạ" của đế chế Hán,

đế chế mạnh nhất ở phương Đông, sánh với đế chế La Mã mạnh nhất ở phương Tây thời đó Phong trào cứu nưóc, giải phóng dân tộc của Hai Bà là sự thức tỉnh của tinh thần dân tộc Việt cổ, là sự nổi dậy bất khuất của toàn dân Việt cổ vừa quy tụ vào cuộc khởi nghĩa Mê Linh, vừa toả rộng trên toàn lãnh thổ nước Âu Lạc cũ Hai Bà Trưng cùng toàn dân giữ vững độc lập,

tự chủ trong 3 năm (4 0 - 4 3 ): đó là chiến thắng của một dân tộc vốn có nền văn hoá lâu dài, có đất nước riêng, có lịch sử anh dũng bất khuất, có khả năng đánh bại mưu đồ thôn tính và đồng hoá của đế chế Hán lón nhất châu Á trong thời kỳ đang hưng thịnh của nó.

"Đứng đầu khỏi nghĩa là phụ nữ Rất quang vinh cho phụ

nữ Việt Nam mà phẩm chất cao quý tương xứng vói câu chuyện truyền thuyết về dòng giống Tiên Rồng mà ngày nay loài người tiến bộ VI khí phách ấy với chim phượng hoàng bay trên đỉnh núi cao ngất"*’^

Bà Trưng Trắc lên ngôi vua chưa đầy hai năm thì nền độc lập của đất nước lại bị đe doạ Tháng 4 năm 4 2 , Hán Quang Vũ phong Mã Viện, tên tưóng già đã từng đàn áp đẫm máu nhiều dân tộc thiểu số và nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân ở Trung Quốc, làm tổng chỉ huy, đem 2 vạn quân

và 2 nghìn thuyền xe sang xâm lược nưóc ta.

'^'Lịch sứ Việt Nam, 1971, tr 83.

Trên đường từ biên giới vào, Mã Viện đã vấp phải sự đánh trả quyết liệt của, các nữ tướng, Thánh Thiên, Bát Nàn, Lê Chân Đến đất Lãng Bạc, (huyện Yên Phong, Bắc Ninh) gặp Trưng Vương cùng các tưóng lĩnh Việt cổ phát quân từ Mê Linh xuống, Mã Viện phải đánh nhau dai dẳng nhiều trận và hao tổn rất nhiều quân, phải xin thêm viện binh: Hán Quang

Vũ cấp tốc gửi thêm cho Mã hai vạn quân thiện chiến Quân Trưng Vương chiến đấu rất dũrig cảm nhưng vì lực lượng chênh lệch nên sau trận đánh lón ở Lãng Bạc đã rút về cấm Khê, vùng Suối Vàng và núi Vua Bà (thuộc huyện Thạch Thất, Ba Vì, tỉnh

Hà Tây ngày nay) Sau một thời gian anh dũng chống địch ở Cấm Khê, Trưng Vương và quân ta rút lui về giữ thành Mê Linh, Trưng Nhị về giữ thành Dền Mã Viện đem quân đuổi nhưng đã vấp phải sự chống cự quyết liệt của các tiữ tướng Bát Nàn, Thánh Thiên, Hồ Đề trong nhiều trận đánh ác liệt, còn

để lại âm vang trong nhiều tên đất của vùng Mê Linh.

Những cánh đồng mang tên chiến công

Quân Mã Viện vây thành Mê Linh bị quân của Trưng Vương từ trong thành và các đạo quân chung quanh xông ra đánh rất dữ, làm cho giặc Hán chết nhiều phải lui quân ra xa Nhưng ít lâu sau, giặc lại kéo vào vây thành kéo dài hàng mấy tháng giằng co dai dẳng, hai bên đều thiệt hại mà không phân thắng bại Nơi đó sau này, nhân dân địa phương gọi tên

là cánh ẳồnỷ Dai.

Có một trận đánh, quân ta đào hố sâu giữa cánh đồng và lợi dụng đêm tối, rút từ trong thành ra nấp kín dưới hố rồi một số quân nhỏ đến gần nơi đóng quân của giặc khiêu chiến Thấy quân ta ít, giặc liền cho số quân đông gấp bội đuổi theo định bắt sống Quân ta giả vờ thua chạy về phía cánh đồng bố trí sẵn, giặc bị rơi vào đúng vòng vây, từ dưói hầm kín quân ta xông lên đánh bất ngờ, giặc hoảng hốt chạy

Những liệt nữ trong lịch sử Việt Nam 15

đổ xô nhau bị ta chém chết, xác chất cao thành đống Nơi

diễn ra trận đánh đó sau này đuợc đặt tên là cánh ầầnỹ Đốnỹ.

Lại một trận khác Mã Viện dùng mưu lừa quân ta ra khỏi thành để đánh, nó cũng cho đào hố và dùng các bụi cây cho quân nấp kín nguy trang đánh lừa quân ta Trưng Vương biết trước mưu giặc liền mật báo cho các đạo quân bên ngoài

bố trí đánh theo kế "dùng mưu giặc quật lại giặc" Đạo quân của nữ tướng Hùng Lự Nương bí mật đến sau lưng địch, mặt trước trận địa quân ta từ trong thành Mê Linh cũng ra ứng chiến vờ như không biết gì, giặc tưởng ta trúng kế liền cho quân toả ra vây bắt Lập tức quân của Hùng Lự Nương đánh tập hậu rất hăng một cách bất ngờ, giặc bị đánh mạnh cả hai mặt, lúng túng, bỏ chạy tán loạn, hàng ngũ chúng bị tan vỡ, rất nhiều tên phải đền tội ác Nơi xảy ra trận đánh, sau này

ba đạo quân dưới quyền chỉ huy của Trưng Nhị kéo đến gần thành Mê Linh thì được :in giặc Hán đã bị quân của Trưng Vương từ trong thành đánh ra và quân của nữ tướng Hùng

Lự Nương đánh từ sau lưng, giặc thua to và đã chạy xa Bà Trưng Nhị liền hội quân ngay giữa cánh đồng để cho quân nghỉ ngơi rồi cùng hai tướng Lũ Luỹ và Hùng Thiên Bảo và một số tướng lĩnh khác vào thành Mê Linh bái yết Trưng Vương Trưng Vương mở đại tiệc mừng khoản đãi em và các tướng rồi ra lệnh cho họ rút quân trở về trấn giữ đồn trại cũ Thế là ba đạo quân nói trên không đánh mà giặc đã tan Nơi

16 Tu sách 'Việt Nam - đất nuứ:, con người"

đóng quân nghỉ lại đó sau này được đặt tên là cánh ắềnỹ

Đỗi (nghĩa là bị đỗi, không được đánh)*'*.

Giữ thành Mê Linh đến tháng 5 năm 43, quân ta thua trận Trưng Vương cùng cm về Hát Môn rồi tuẫn tiết giữa dòng sông Hát* * Đến đây cuộc kháng chiến do Hai Bà Trưng lãnh đạo về cơ bản đã thất bại, nhưng ở nhiều nơi, nghĩa quân và nhân dân Việt cổ vẫn tiếp tục chống giặc Bà Thánh Thiên chiến đấu ở vùng Việt Bắc, bà Bát Nàn đem quân chặn các cửa rừng hốc núi, hà Lê Chân ra sức lấp suối ngăn sông chặn đánh thuỷ binh địch Lực tuy kém nhưng tinh thần chiến đấu của nhân dân và các nữ tướng không kém bề hăng hái Đen tháng 1 1 năm 43, Mã Viện mới tiến quân được vào đến Cửu Chân, nơi tưóng Đô Dương vẫn cầm

cự Các thủ lĩnh địa phương và nhân dân Cửu Chân tiếp tục chiến đấu, Mã Viện tàn sát hàng nghìn Ighĩa quân, hàng trăm tướng lĩnh của ta, hơn 300 thủ lĩnh bị bắt và b| đày sang Trung Quốc Sau gần 20 tháng chiến đấu anh dũng từ tháng

4 năm 42 đến tháng 11 năm 43, cuộc kháng chiến chống giặc Hán và Mã Viện của nhân dân ta mới tạm chấm dứt Đất nước ta lại mất quyền độc lập.

Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng vào mùa xuân năm

40 của Công nguyên đã mở đầu cho truyền thốnỹ xuân chiến đấu

và chiến thắnỹ cùa dân tộc Việt Nam Mùa xuân năm 40 sẽ sống

lại với những mùa xuân, oanh liệt vè vang khác của dân tộc: xuân năm 248 Triệu Thị Trinh chiến thắng giặc Ngô, xuân năm 542 Lý Bí chiến thắng giặc Lương, dựng nước Vạn Xuân độc lập, xuân 939 Ngô Quyền, người anh hùng của chiến thắng Bạch Đằng thứ nhất xưng vương, dựng nền độc lập lâu dài sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc, xuân 981, Lê Hoàn

Những liệt nữ trong lịch sử Việt Nam 1 7

" Xem chú thích (1).

*’ Nhiều sử liệu xác định hai Bà đâ anh dũng hi sinh giữa trận tiền.

chiến thắng giặc Tống, tái tạo một Bạch Đằng thứ hai, xuân

1077 Lý Thường Kiệt lại chiến thắng giặc Tống trên bờ Như Nguyệt, xuân năm 1288, Trần Hưng Đạo làm nên đại thắng Bạch Đằng lần nữa Xuân 1789, Quang Trung đại phá giặc Thanh, xuân 1954 trận Điện Biên lừng lẫy địa cầu, xuân 1975 quét sạch Mỹ nguy thống nhất giang sơn lịch sử cứ lặp đi lặp lại như một quy luật đối với truyền thống Xuân Việt Nam chiến thắng, khởi đầu từ Hai Bà Trưng Bản anh hùng ca của Hai Bà Trưng tuy ngắn ngủi nhưng tiếng vang của nó đời đời bất diệt, tiêu biểu cho ý chí vươn lên và tinh thần quyết th^ng của dân tộc Việt Nam.

18 Tủ sách 'Việt Nam - đất nuức, con nguùi'

N ữ KIỀU TƯỚNG QUÂN -

KIÊU HÙNG TRẺ T U ổI

“Tõi muốn cưỡi con gió mạnh, đạp ngọn sóng dữ, chém cá tràng kình

ở ngoài biến Đông, đánh đuổi quăn Ngõ, cỏi ách nô lệ cho nhăn dãn

chứ quyết không chịu khom lưng làm tì thiếp ngưòi ta

(Truyền thuyết về Bà Triệu ỏ vùng Thanh Hoá và Đ ại Nam

n hắt thốn g c h í{T b a n h H o á tỉnh - tập hạ)

1 Những trang bi thương mói của lịch sử

Sau thất bại của Trưng Nữ Vương, một cuộc trả thù đẫm máu chưa từng thấy đã diễn ra trên khắp cõi, đặc biệt ià ở khu vực quận Giao Chỉ Hàng vạn người

bị giết hoặc bị bỏ đi đày viễn xứ Chính sử của Trung Quốc cũng đã công khai thừa nhận tội ác này:

- Chỉ tính riêng ở quận Cửu Chân, nơi cách khá xa trung tâm của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Mã Viện đã giết đến hơn 5.000 người.

- Hơn 300 tuỳ tướng của Hai Bà Trưng bị Mã Viện bắt

đi đày sang tận Linh Lăng (Phạm Việp (Trung Quốc) Hậu

Hán Thư Súc Ân Bách Nạp Bản Thương Vụ Ân Thư Quán).

Việc trả thù tàn bạo còn kéo dài trong nhiều năm sau đó.

Không khí nghi kỵ và chết chóc bao trùm lên khắp mọi miền đất nước Bấy giờ, nhà Hậu Hán quyết tâm xoá sạch dư âm quyền lực của đội ngũ quý tộc bộ lạc cũ bằng cách đưa người Trung Quốc sang nắm giữ chính quyền đến tận cấp huyện và bãi bỏ hoàn toàn những quy định cũ về việc dùng Lạc tướng trông coi các huyện Chế độ trực trj hà khắc của quan lại nhà Hậu Hán đã nhanh chóng được thiết lập Trong điều kiện khó khăn chồng chất như vậy, phong trào đấu tranh của nhân dân các địa phưong thuộc quận Giao Chỉ cũ buộc phải tạm thời lắng xuống, nhưng, thay vào đó là sự trỗi dậy rất mạnh mẽ của những phong trào ở khu vực phía Nam mà đặc biệt là tại quận Nhật Nam Theo ghi chép của chính sử Trung Quốc (Phạm

Việp (Trung Quốc) Hậu Hán Thư. Súc Ân Bách Nạp Bản Thưong Vụ Ân Thư Quán) thì chỉ tính riêng trong thế kỷ II, vùng Nhật Nam đã liên tiếp bị chấn động dữ dội bởi những cuộc vùng dậy có quy mô rất lón sau đây;

- Năm 100: trên 2.000 dân Tượng Lâm (cực Nam của quận Nhật Nam) đã đồng lòng khởi nghĩa Chính quyền đô

hộ nhà Hậu Hán phải huy động đông đảo quân sĩ ở các quận huyện khác tới đàn áp khá lâu mới dập tắt được.

- Năm 136: dân Tượng Lâm mà đông đảo nhất là người Chăm đã lại nhất tề nổi dậy, đánh cho bọn quan lại đô hộ của nhà Hậu Hán một phen thất điên bát đảo.

- Năm 1 37: Một cuộc bạo động rất lớn của nhân dân quận Nhật Nam đã nổ ra Nhiều quan lại đô hộ của nhà Hậu Hán bị giết chết, Thứ sử Phàn Diễn phải huy động đến hon 10.000 quân đi đàn áp liên tiếp trong hơn một năm trời Cuộc bạo động này đã khiến cho cả triều đình Hán Thuận

đế phải hốt hoảng (Hán Thuận đế (125-144) là hoàng đế thứ

7 của nhà Hậu Hán Theo ghi chép của Phạm Việp (Trung

Quốc) trong Hậu Hán Thư thì bấy giờ, Hán Thuận đế đã

20 Tủ sách 'Việt Nam ~ đất nước, can ngưùi'

phải triệu tất cả công, khanh cùng trăm quan về họp đê bàn

kế sách ứng phó Nhiều người đề nghị phải huy động ít nhất

là 40.000 quân tinh nhuệ đi đàn áp mới mong bình định được, nhưng đại tưỏng Lý cố đã đưa ra 7 lý do không nên

đem đại quân đi, bởi vì theo Lý Cố thì "bỉay ỏ Nhật Nam cỊuân

ít, lươnt) cạn, giũ chằng được mà đánh cũng chẳng xong", cho nên, tốt nhất là phải dùng kế kết hợp giữa dụ dỗ, mua chuộc với

ly gián "Phải chiêu mộ ảân Man, đi ỉàm lính đê chúng tự đánh lẫn

nhau Ta nên chỏ vàng lụa tói cấp cho chúng Kẻ nào làm được kế phàn gián, lấy được đầu giặc thì nền phong cho hắn tước hầu rồi cắt đắt mà thưởng cho". Rốt cuộc, Hán Thuận đế đã nghe theo kế hoạch hiểm độc của Lý cố).

- Năm 144: được sự ủng hộ của nhân dân quận Cửu Chân, nhân dân quận Nhật Nam lại nổi lên, tấn công vào tất

cả trị sỏ của bọn đô hộ Một lần nữa, nhà Hậu Hán phải dùng nhiều thủ đoạn xảo quyệt khác nhau mới đè bẹp được.

- Năm 190: Dưới sự lãnh đạo của Khu Liên (Trong các thư tịch cổ, Khu Liên có khi còn được chép là Khu Quỳ, Khu Đạt hay Khu Vương Có lẽ cũng tương tự như Hùng Vương trong lịch sử người Việt Khu Liên không phải là tên

người mà rất có thể là phiên âm Hán-Việt của từ kurung (trong một số ngôn ngữ có ở vùng Đông Nam Á, kurung có nghĩa là tộc trưỏng hay người đứng đầu), về tên gọi của vương quốc do Khu Liên lập nên, thư tjch cổ của Trung Quốc chép là Lâm Ãp Lịch Đạo Nguyên (Trung Quốc)

trong Thủy Kinh Chúgiải thích rằng, Lâm Ảp chính là Tượng Lâm, sau bỏ chữ Tượng đi mà gọi là Lâm Ap Tuy nhiên,

cũng có ý kiến cho rằng, hai chữ Lâm Ấp có thể là do phiên

âm của tên tộc người, đó là tộc Krom hay Prum - tộc người

chủ yếu của bộ lạc Dừa), dân vùng Tượng Lâm của quận Nhật Nam (mà chủ yếu là người Chăm) đã tổ chức một cuộc khởi nghĩa rất lớn Họ đã giết được Thứ sử của nhà Hậu Hán

Những liệt nữ trong lịch sứ Việt Nam 21

22 Tú sách 'Việt Nam - đất nưùc, con nguùi'

là Chu F^hù và bọn quan lại của nhà Hậu Hán ở các huyện Năm 192, Khu Liên Icn làm vua, vương quốc của người Chăm (trong cộng đồng 54 các dân lộc anh em của Việt Nam, có dân tộc Chăm với 4 nhóm chính là Chăm Bà-la- môn, Chăm Ba-ni, Chăm Islam và Chăm Hơ-roi, mà đja bàn

cư trú chủ yếu hiện nay là vùng Bình Định, Phú Yên, Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai, TP Hồ Chí Minh, Tây Ninh

và An Giang) được dựng lên kể từ đó.

Như trên đã nói, từ giữa thế kỷ II, tức là kể từ thời trị vì của Hán Hoàn đế (146-167) trở đi, chính sự của nhà Hậu Hán ngày càng rối rcn Sang thời Hán Linh đế (168-189), nguy co sụp đổ hoàn toàn của nhà Hậu Hán đã thể hiện ngày một rõ Bọn hoạn quan rồi kế đến là bọn quyền thần (mà đứng đầu là Đổng Trác) mặc sức hoành hành Tháng 10 năm 220, Hán Hiến đế bị giết, nhà Hậu Hán đến đó là cáo chung và Trung Quốc lâm vào một thời kỳ hỗn chiến loạn lạc rất nghiêm trọng, sử gọi đó là thời Tam Quốc Đây là thời tranh hùng quyết liệt giữa 3 tập đoàn lớn:

Nijỗ tức Đônc) N^ồ (222-280): do Tôn Quyền (tức Ngô

Đại đế) dựng lên Nước Ngô của họ Tôn tồn tại trưóc sau tổng cộng 58 năm, truyền nối được 4 đời Lãnh thổ của nước Ngô ỏ phía f)ông Nam của Trung Quốc Kinh đô ban đầu của nước Ngô ở Vĩnh Xương, sau chuyển về Kiến Nghiệp (nay là Nam Kinh của Trung Quốc).

Tljục (221-263): do Lưu Bị (tức Thục Chiêu Liệt đế) dựng lèn vói lãnh thổ chủ yếu là vùng Tứ Xuyên của Trung Quốc ngày nay Kinh đô của nước Thục là Thành Đô (ở phía Bắc của Tứ Xuyên) Nước Thục của họ Lưu tồn tại trước sau tổng cộng 42 năm, truyền nối được 2 đời.

bỈ0ụy (220-265); do Tào Phi (tức Ngụy Văn đế) dựng

lên Lãnh thổ của nước Ngụy là toàn bộ khu vực rộng lón ở

phía Bắc Trung Quốc Kinh đô của nước Ngụy là Lạc Dương Nước Ngụy của họ Tào tồn tại trước sau tổng cộng

45 năm, truyền nối được 5 đời.

Trong số 3 nước tranh hùng của thời Tam Quốc, nhà Ngô

đã thay thế nhà Hậu Hán đô hộ nước ta Để có đủ sức người và sức của cung đốn cho cuộc hỗn chiến tàn khốc này, nhà Ngô

đã tiến hành bóc lột nhân dân ta thậm tệ chưa từng thấy Trong hơn 1000 năm mất nưóc, không triều đại phong kiến Trung Quốc nào để lại dấu ấn đô hộ tàn bạo đến mức khủng khiếp như nhà Ngô nên trong tâm khảm bất diệt của tất cả các thế hệ nhân dân ta, hễ nói đến giặc phương Bắc thì hầu như bất cứ ai cũng đều căm giận mà gọi đó là giặc Ngô, dẫu khi hung hãn tràn sang xâm lược nưóc ta, quốc hiệu của chúng là gì.

Đối vói đất Giao Châu, đánh giá chung của chính quyền nhà Ngô là "đất rộng, người đông, hình thế hiểm trở và độc hại, dân xứ ấy thường hay làm loạn, rất khó cai trị", cho nên, chính sách bao trùm của nhà Ngô là phải "dùng binh uy để ức hiếp" Bỏi chính sách bao trùm này, nhà Ngô đã bắt hàng ngàn đinh tráng của nước ta, đem xích lại rồi dẫn sang đất Ngô để bắt làm lính chiến Chính sử của Trung Quốc cũng phải thừa nhận rằng: "Ciặc Ngô chính hình bạo ngược, các thứ phủ liễm thu

không biết thế nào cho cùng" (Trần Thọ (Trung Quốc) Tam

Quốc Chí Súc An Bách Nạp Bản Thương Vụ Ân Thư Quán)

Thời bị nhà Ngô thống trị là thời bi thương của cả dân tộc ta, thời nhân dân ta bị thống trị khắc nghiệt và bị vơ vét tham tàn, thời kẻ thù thẳng tay đàn áp một cách đẫm máu, thời nặng nề không khí chết chóc và điêu linh Nhưng nhìn

ỏ một góc độ khác hơn, thời thuộc Ngô cũng chính là thời các tầng lớp nhân dân ta anh dũng vùng lên, thời ngân vang của những khúc tráng ca đánh giặc cứu nước.

Trong lịch sử đấu tranh chống ách đô hộ và giành độc

Những liệt nữ trong lịch sứ Việt Nam 23

lập cho nước nhà, nếu đỉnh cao của thế kỷ I là khu vực Giao Chỉ và đỉnh cao của thế kỷ I! là vùng Nhật Nam, thì đỉnh cao của thế kỷ III lại là quận Cửu Chân Thực ra, ngay từ cuối thế kỷ II, nhân dân Cửu Chân cũng đã từng phối hợp chặt chẽ với nhân dân Nhật Nam trong cuộc đấu tranh chống ách thống trị của nhà Hậu Hán Chính họ đã góp phần không nhỏ vào quá trình tạo lập nên vương quốc của người Chăm (năm 192) Tuy nhiên, chói lọi nhất thế kỷ III vẫn là cuộc khởi nghĩa ở trung tâm quận Cửu Chân do Triệu Thị Trinh phát động và lãnh đạo.

2 Huyền thoại về tuổi trẻ của Triệu Thị Trinh

Khác với Hai Bà Trưng, Triệu Thị Trinh thuộc thế hệ những người đã có họ - họ Triệu Triệu Thị Trinh (còn có những tên gọi khác như Triệu Trinh Nương, Nàng Trinh hoặc là Bà Triệu) sinh trưởng tại làng cẩm Trướng, huyện Quân Yên (cũng tức là huyện Quan Yên), quận Cửu Chân Vào thời nhà Nguyễn, làng cẩm Trướng thuộc xã cẩm Trướng (còn có tên khác là xã cẩm cầ u ) huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hoá Ngày nay, làng này thuộc xã Định Công, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hoá Theo truyền thuyết, Bà sinh ngày 2 tháng 10 năm 226 Quê hương của Bà Triệu cũng chính là quê hương của hai anh em Khương Công Phụ và Khương Công Phục, những người đã có công khai mạch đại khoa nho học cho Thanh Hõá nói riêng và cả nước nói chung (Khương Công Phụ và Khương Công Phục đều đỗ Tiến sĩ dưối thời Đường Đức Tông (779-805) Hai anh em

đã cùng nhau sang Trung Quốc, dốc chí học tập rồi thi đỗ Tiến sĩ Đầy là hai người Việt đỗ Tiến sĩ đầu tiên, đỗ ngay khi nền giáo dục và thi cử nho học ở nước ta chưa khai sinh)

Bà Triệu mất năm 248, khi mói 22 tuổi Triệu Thị Trinh là

em gái của Huyện lệnh Triệu Quốc Đạt, vì cha mẹ chẳng may qua đời sớm nên Triệu Thị Trinh ở với anh trai Trước

24 Tủ sárJi 'Việt Nam - đất nước, con ngưài'

khi dựng cờ khởi nghĩa Bà Triệu có đến 3 sự nổi tiếng.

Alộí ỉà, nổi tiến(j xinh (lẹỊ), một vẻ đẹp rắt kiêu Síĩ nhưng cũng rắt

thánh thiện Đương thời vì ai ai cũng đều thấy Triệu Trinh

Nương quá xinh đẹp, bèn nói rằng; "Đcp như thế thì có thể làm vợ các quan để trỏ thành bà này bà nọ, ấm thân một đời được chứ" Nhưng Triệu Trinh Nương chẳng những không thèm làm vợ các quan mà còn khảng khái để lại cho đời câu

nói đầy khâu khí anh hùng: "Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp

ngọn sóng ảữ, chém cá tràng kình ỏ ngoài biển Đông, đánh đuổi Ợuân Ngô, còi ách nô lệ cho nhân dãn chứ guỵết không chịu khom lưng làm tì

thiếp người tơ" (Truyền thuyết về Bà Triệu ở vùng Thanh Hoá Đợi Nơm nhát thống chí (Thơnh Hoớ tình - tập hạ) cũng chép

tương tự) Tuy nhiên, trơng thư tịch cổ của Trung Quốc (và một số thư tịch cổ của ta đã sao chép lại mà không cân nhắc) dung nhan Bà Triệu được mô tả có phần khác hơn Điều này

chúng tôi xin được bàn đcn ở phần sau.

Hơi lờ, nổi tiếng cơn dởm vờ mưu trí hơn người Truyền thuyết

dân gian kê rằng, vùng cẩm Trướng hồi đó có con voi trắng một ngà và rất hung dữ, thỉnh thoảng lại về phá hoại mùa màng, ai ai cũng phải sợ Đê’ trừ mối hại cho dân, Bà Triệu đã

rủ chúng bạn đi vây bắt con voi trắng một ngà ấy Bà lùa voi xuống vùng đầm lầy rồi dũng cảm nhảy lên đầu voi, sau đó kiên nhẫn tìm cách khuất phục Con voi trắng một ngà khét tiếng hung dữ rốt cuộc cũng đã phải ngoan ngoãn vâng theo lòi Bà và về sau đã trỏ thành ngưòi bạn chiến đấu rất thân cận và trung thành của Bà.

Ba là, nổi tiếng thẳng thắn và không bao giờ dung tha kè xấu

Truyền thuyết dân gian về Bà Triệu ở vùng Thanh Hoá kể rằng, chị dâu của Bà Triệu (vợ Triệu Quốc Đạt) là một ngưòi phụ nữ rất lăng loàn (Cũng có truyền thuyết nói rằng, chính chị dâu của Bà Triệu là kẻ phản bội đầu tiên mật báo cho quân Ngô biết

kế hoạch chuẩn bị khởi nghĩa của hai anh em Triệu Quốc Đạt

Những liệt nũ trong lịch sứ Việt Nam 25

và Triệu Thị Trinh Triệu Quốc Đạt bị giết, nhưng Triệu Thị Trinh thì thoát được Trước khi đến Phú Điền, Triệu Thj Trinh

đã giết chết chị dâu đế cảnh cáo tất cả những kẻ nào nuôi lòng phản trắc), bởi vậy, Bà Triệu mới tức giận, giết chết chị dâu rồi

ra ở riêng tại rừng Bồ Điền, khu rừng này về sau đổi là rừng Phú Điền (nay thuộc làng Phú Điền, xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hoá) (Bỏi lẽ này nhiều người lầm tưởng đây là sinh quán của Bà Triệu Đó là chưa nói rằng, ỏ huyện Ninh Hoá (cũng tức là Yên Hoá) nay là huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình

do cũng có đền thờ Bà Triệu nên thư tịch cổ cũng có lúc nhầm tưỏng đây là quê hương của Bà Triệu) Đây cũng chính là nơi Bà Triệu đã tụ họp nghĩa quân và phát động cuộc chiến đấu một mất một còn với chính quyền đô hộ nhà Ngô.

Khi Bà Triệu bước vào tuổi thanh xuân thì cuộc hỗn chiến Tam Quốc (Ngô, Thục và Ngụy) cũng đang hồi quyết liệt nhất

Để giữ vững tương quan vc thế và lực với 2 nưóc còn lại, đặc biệt là đê có thể tạo ra cơ may làm thay đổi cục diện theo hướng ngày càng có lợi cho mình, nhà Ngô đã tìm đủ mọi cách

để vơ vét sức người và sức của trên mọi vùng đất mà chúng đang nắm quyền cai trị Mâu thuẫn xã hội giữa một bên là toàn thể nhân dân Âu Lạc bị mất nước và bị thống trị tàn bạo vói một bên là chính quyền dô hộ của nhà Ngô ngày càng trở nên gay gắt Nhân lòng căm phẫn của nhân dàn và cũng nhân co hội trung tâm của phong trào đấu tranh chống nhà Hán đang chuyển dịch dần ra Cửu Chân, từ đất quê hương của mình, Bà Triệu đã phát động và lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa rất lớn.

3 Vung gươm ra trận

Truyền thuyết dân gian vùng huyện Hậu Lộc (tỉnh

Thanh Hoá) có chuyện Núi đá biết nói khá độc đáo, theo đó

thì vào một đêm thanh vắng nụ, trên triền đá của núi Tùng ỏ Phú Điền bỗng có tiếng dõng dạc cất lên rằng:

2 6 Tủ sách 'Việt Nam - đất nước, con người'

từ đó trỏ thành noi tụ nghĩa và mãi đến sau này thiên hạ mới

vỡ lẽ ra rằng, trước khi chính thức phát động khỏi nghĩa, Bà Triệu đã bí mật sai người thân tín leo lên núi Tùng, khoét đá thành hang rồi nhân đêm tối, nấp kín trong hang đá mà đọc thật to mấy câu sấm ngôn nói trên (Truyền thuyết này có lẽ

là do người đời sau hư cấu nên, cốt để cắt nghĩa vì sao nhân dân khắp nơi lại nô nức tụ họp với với Bà Triệu nhanh và đông như vậy.) Đặt trong bối cảnh chung của thời cổ và trung đại, việc lợi dụng mê tín của xã hội để rồi khôn khéo tạo ra những sự kiện đầy vẻ huyền bí nhằm tập hợp và cố kết lực lượng cũng là điều thường thấy Cách làm của Bà Triệu cũng chỉ là một trong những thông lệ thường thấy ấy thôi, Tất nhiên, cơ mưu tạo ra các sự kiện đầy vẻ huyền bí, dù hoàn hảo và đầy sức thuyết phục đến đâu cũng không thể thay thế cho quá trình xây dựng uy tín tự thân và hoàn toàn

có thật của Bà Triệu Nhân dân khắp cõi đương thời đến vói

Bà Triệu trước hết và chủ yếu cũng bởi uy tín tự thân và hoàn toàn có thật này của Bà.

Phần lớn thư tịch cổ đều nói rằng, toàn bộ công lao chuẩn

bị cũng như phát động và lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống ách

Những liệt nữ trong lịch sứ Việt Nam 27

đô hộ của nhà Ngô vào năm 248 là của Bà Triệu, nhưng, cũng

có vài truyền thuyết dân gian và một số ít thư tịch cổ lại nói rang Bà Triệu thực ra chỉ là người kế tục sự nghiệp còn dở dang của anh trai Bà - Huyện lệnh Triệu Quốc Đạt Tài liệu thư tịch, ghi chép điều này rõ hơn cả có lẽ là của Quốc Sử Quán triều

Nguyễn Theo đó th'i: "Khi ta mi thuộc nhà N^ô, các cỊuan Thú mục

phần nhiều chỉ lo bóc lột, dân khônt) sao chịu nồi, cho nên (Triệu) Quốc Đạt liền nổi binh chốnt) lại Được ít lầu, ông mất, dân chúng thấy Bà là người có tướng tài, bền tôn Bà làm Chúa đẽ cằm cự với cỊuân Ngô" (Đại

Nam nhất thống chí, Thanh Hoá tỉnh, tập hạ Tác giả Nguyễn Khắc

Thuần xin chú thích thêm rằng, quan thú mục tức là quan lại đứng đầu các địa phương ở dưỏi cấp quận) Song cứ như lời kể của hầu hết truyền thuyết dân gian thì rất có thể Triệu Quốc Đạt không phải là người khỏi xưóng, nhưng ít nhất ông cũng là người ủng hộ một cách đắc lực và đầy hiệu quả cả về tinh thần lẫn vật chất cho em gái mình trong cuộc chiến đấu chống quân Ngô Và ông đã qua đời trước khi cuộc khởi nghĩa phát triển đến đỉnh cao.

Năm 248, từ chân núi Tùng ở khu vực Phú Điền (nay thuộc xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hoá), Bà Triệu đã hạ lệnh xuất quân, nhất loạt tấn công quyết liệt vào các lỵ sỏ của quân Ngô tại quận Cửu Chân Đời truyền rằng:

"Bà Triệu ra trận, chân đi guốc ngà, đầu đội nón ngà, lưng thắt dải lụa, ngực che yếm vàng, mình cưỡi bành voi, dáng mạo thật oai phong lẫm liệt" (Truyền thuyết dân gian về Bà Triệu ở vùng Thanh Hoá) Bà Triệu được nghĩa sĩ của mình đồng lòng tôn làm Nhụy Kiều Tướng quân (Cũng có tài liệu nói rằng tên gọi Nhuỵ Kiều Tướng quân (vị nữ tướng quân

có vẻ đẹp rất yêu kiều) là do quân Ngô đặt cho Bà Triệu, nhưng, số tài liệu này chỉ chiếm một tỷ lệ rất ít) và thề sẽ cùng Bà chiến đấu đến cùng với quân Ngô.

Nghe tin Bà Triệu dựng cờ xướng nghĩa, đông đảo nhân

2% Tú sách 'Việt Nam - đất nuớc, con người'

dân ỏ khắp các địa phương mà trước hết là quận Cửu Chân

đã nô nức xin theo Đàn ông, đàn bà, người già, người trẻ sức lực và tài nghệ tuy có cao thấp khác nhau nhưng tất cả đều quyết một lòng đánh giặc cứu nước Lực lượng nghĩa quân của Bà Triệu vì thế mà phát triển rất nhanh Ca dao Thanh Hoá có câu rằng:

Ru con, con nỹù cho lành

Đẽ mẹ gánh nước rừn bành con voi.

Aiuốn coi lên núi mà coi,

Coi Bà Triệu tưóng cưỡi voi đánh cồng.

Túi gấm cho lẫn túi hồng,

Têm trầu cánh kiến cho chồng ra guân.

Khu vực núi Tùng nhanh chóng trò thành đại bản doanh của nghĩa quân Bà Triệu Dưới chân núi Tùng là một thung lũng nhỏ, được bao bọc bỏi dải núi đá vôi thấp Đây là cửa ngõ phía Bắc của đồng bằng Thanh Hoá, lại nằm gần biển nên có vị trí rất thuận tiện cho cả khi phòng thủ lẫn lúc tổ chức phản công Hiện trong thung lũng nhỏ ớ dưới chân núi Tùng vẫn còn có những địa danh như:

- Đồng Vườn Hoa (đại bản doanh của Bà Triệu)

- Đồng Xoắn Ô c (một trong những bức thành kiên cố của bộ chỉ huy nghĩa quân)

- Đồng Lăng Chúa (noi có mộ của Bà Triệu)

Sát bên núi Tùng là núi Chung Chinh, tuy hiện nay dấu tích còn lại nơi đây chỉ rất mờ nhạt nhưng người ta vẫn còn

có thê sơ bộ hình dung được vị trí của 7 đồn luỹ cố mà nhân dân địa phương cho là do lực lượng nghĩa quân Bà Triệu xây dựng nên Tại 7 đồn luỹ cổ này, đòi truyền rằng, Bà Triệu đã từíig trực tiếp chỉ huy hơn 30 trận ác chiến với giặc Ngô Đây cũng chính là một trong những địa phương còn truyền tụng rất nhiều truyền thuyết về Bà Triệu Trước khi Bà Triệu

Những liệt nữ trong lịch sứ Việt Nam 29

phát lệnh khởi nghĩa, kẻ đứng đầu chính quyền đô hộ của nhà Ngô ỏ nước ta là Thứ sử Lữ Đại - viên quan được chính triều đình Ngô Đại đế coi là "cẩn thận, chu đáo và giàu phương lược, mưu kế vỗ về", được tin cậy và đánh giá rất cao, nên mới phong cho Lữ Đại làm Trấn Nam Tướng quân,

tưóc Phiên Ngung hầu (Đại Việt sừ ký toàn thư, Ngoại kỷ,

quyển 4, tờ 3-b) Nhưng, guồng máy thống trị do Lữ Đại cầm đầu cũng chẳng làm được gì ngoài sự tàn ác Lữ Đại trỏ thành kè thù không đội trời chung của các tầng lớp nhân dân

ta, thành đối tượng tiêu diệt đầu tiên của Bà Triệu.

Thực sự lo sợ, giặc đã tung toàn bộ lực lượng ồ ạt đánh mạnh vào quận Cửu Chân với hi vọng có thể nhanh chóng đè bẹp được nghĩa quân của Bà Triệu, nhưng dù đã cố hết sức mình, chúng cũng không thê’ nào thực hiện dược điều này Đê’ chia rẽ nghĩa quân, giặc đã xảo quyệt phong cho Bà Triệu đến chức Lệ Hải Bà Vương (nữ vương xinh đẹp của vùng ven biên), song Bà không một chút xao động Đê mua chuộc Bà Triệu, giặc bí mật sai tay chân thân tín tói gặp và hứa sẽ cung cấp cho

Bà thật nhiều tiền bạc, song, Bà cũng chẳng chút tơ hào Sau hơn nửa năm trời trực tiếp đối địch và cũng là hơn nửa năm trời liên tiếp chịu nhiều thất bại đau đón, hễ nghe tới việc phải đl đàn áp Bà Triệu là binh lính giặc lại lo lắng đến bạt vía kinh hồn Bởi vậy, đương thời mói có thơ rằng:

H oành qua đương hô dị,

Đ ố i diện Bà Vương nan.

Nghĩa là:

Vuni) ỹươm đánh cọp xem còn ảễ,

Đối mặt Bà Vươní) mói khó sao.

Bùng lên trước hết và chủ yếu là ở khu vực quận Cửu Chân nhưng ảnh hưởng mạnh mẽ và rất to lớn của cuộc khỏi nghĩa Bà Triệu lại nhanh chóng lan rộng khắp cả Giao Châu,

3 0 Tủ sách 'Việt Nam - đắt nước, can nguùi'

đúng như chính sử của Trung Quốc đã thừa nhận là: "Cả

Giao Châu đều chấn động" (Trần Thợ (Trung Quốc) Tam

Quốc Chí {Ngô chí)}. Bấy giờ, cả triều đinh Ngô Đại đế lấy việc mất Giao Châu làm mối lo hàng đầu Một kế hoạch đàn

áp có quy mô lớn, một quyết tâm bình đjnh Giao Châu đã gấp rút được xây dựng Thử thách của nghĩa quân Bà Triệu vì thế mà trỏ nên cực kỳ cam go.

4 Ngàn năm, thanh kiếm dài cùng mặt trời sáng mãi

Xin được mượn lời dịch của câu thơ chữ Hán Thiên thu

trường kiếm ảữ nhật (Ịuang (Nguyễn Khắc Thuần Vịnh sử

Nguyên tác Hán văn) làm tiêu đề cho đoạn kết của phần viết

về Bà Triệu - người phụ nữ đã lập nên huân nghiệp đối với lịch sử nước nhà Mặt Trời và Mặt Trăng mãi còn, giang sơn

và dân tộc này mãi còn thì tên tuổi bất khuất và thanh gươm đúc bằng chí đại định của Bà Triệu cũng sẽ mãi còn toả sáng Nhưng trước khi bàn về đoạn kết của cuộc đời Bà Triệu,

có lẽ chúng ta cần trở lại với thực trạng của nhà Ngô và của cuộc chiến đấu ở khu vực núi Tùng giữa thế kỷ III Bấy giờ, nguy cơ sụp đổ hoàn toàn của chính quyền đô hộ đã xuất hiện ngày một rõ và nếu điều này xảy ra, nhà Ngô thật khó

có thể tồn tại trưóc những cuộc tấn công của hai kẻ thù là Thục và Ngụy Xuất phát từ nhận thức đó Ngô Đại đế buộc phải điều viên tướng thuộc hàng lừng danh nhất của mình là Lục Dận đi đàn áp Bà Triệu:

Binh cỊua trải bấy nhiêu ngày,

Mói sai Lục Dận sang thay ph'ên thần ’

Lục Dận là cháu của tưóng Lục Tốn - viên lão tưóng rất

Những liệt nữ trong lịch sứ Việt Nam 31

'* Thay phiên thần: thay quan đỏ hộ, chỉ việc Ngô Đại đế cách chức Thứ sử

Giao Châu của Lữ Đại mà trao chức này cho Lục Dận - NKT).

(Lé Ngô Cát, Phạm Đình Toái Đại Nam Quốc sử diễn ca)

được Ngô Đại đế tin cậy Trước khi lên đường, Lục Dận được Ngô Đại đế phong làm Thứ sử Giao Châu, hàm An Nam Hiệu úy Nhà Ngô giao cho Lục Dận 8000 quân và nhiều tuỳ tướng từng trải thử thách trong nhiều lần xuất trận khác nhau Dó là cố gắng cuối cùng, cũng là cố gắng cao nhất cùa chúng Đến Giao Châu, Lục Dận còn được quyền thống lãnh tất cả lực lượng quân Ngô đã có mặt từ trước và đang tham gia những cuộc đàn áp nghĩa quân của Bà Lriệu Đến Giao Châu, Lục Dận đã có 2 quyết định hệ trọng.

Một là tiếp tục thục hiện mưu đồ mua chuộc, nhưng đối tượng

chính không phải là Bà Triệu mà là đội ngũ tỳ tưóng, những người chỉ huy các đon vị nhỏ trong lực lượng của Bà Triệu Lục Dận đã lập luận rất đúng rằng, làm sao chúng có thế mua chuộc được một con người tài cao đức trọng như Bà Triệu Nhưng Bà Triệu sở dĩ trở nên hùng mạnh vì chung quanh Bà

và dưới quyền của Bà còn có biết bao nhiêu con người khác

mà nhìn chung là khả năng nhận thức chưa thể sánh với Bà Mua chuộc được những con người này cũng chính là đã chặt đứt dần vây cánh của Bà Triệu và đẩy Bà vào thế cô, đến đó,

Bà Triệu sc không còn là đối thủ đáng sợ nữa Đời truyền rằng, bởi thủ đoạn rất xảo quyệt này, Lục Dận đã khuất phục được hàng trăm tỳ tưóng của Bà Triệu và ngót 5 vạn dân.

Hai là bình tĩnh và bí mật cho cỊuân đi ảo thám đê điều tra cho

bằn(j được mặt mạnh và mặt ỵếu của Bà Triệu, tức là theo đúng

tinh thần lời dạy của binh pháp Trung Quốc cổ: "Tri bỉ, tri

kỉ, bách chiến bách thắng" (biết người, biết ta, trăm trận trăm

thắng) (Tôn Tử - Trung Quốc) Tôn Tử binh pháp) Và trên cơ

sở những tin tức mà chúng đã cất công thu lượm được, kết luận cuối cùng của Lục Dận về Bà Triệu là "ái khiết, uý ô" (thích sự sạch sẽ, lịch lãrr> và nhã nhặn, ghét sự bẩn thỉu, vô

lễ và khiếm nhã) Từ kết luận cuối cùng này, Lục Dận đã tổ chức đàn áp theo kiểu nham nhở chưa từng thấy Sử cũ chép:

3 2 Tú sách ‘Việt Nam - đất nước, con ngưòí’

"Lục Dận dò biết đặc tính Bà Triệu rất ưa sự sạch sẽ và rất ghét sự bẩn thỉu, bèn nghĩ ra một kế rồi mới cho hạ lệnh xuất quân Khi Bà Triệu cưỡi voi vung gươm ra trận thì thấy tất cả quân Ngô đều trần truồng mà cầm giáo xông thẳng về phía Bà, chẳng khác gì một lũ điên cuồng rồ dại Bà Triệu thẹn chín cả người, dẫu rất căm tức nhưng Bà cũng đành phải lui quân về một ngọn núi khác ở khu vực Bồ Điền Sau, Bà hoá ở đây Năm

ấy Bà 23 tuổi" (Đại Nam nhất thốnỹ chí, Thanh Hoá tỉnh, tập hạ).

Nói khác hơn, theo lời ghi chép trên thì Bà Triệu tuy là thua trận nhưng vẫn giữ được cái duyên đằm thắm, hiền thục

và nết na của một người con gái, giặc Ngô tuy thắng nhưng tiếng xấu về sự nham nhở thì còn mãi vói muôn đòi Tiếng xấu ấy càng trở nên nặng nề hơn bởi sau đó, ủể thoả lòng căm giận, giặc đã không ngừng tìm cách bôi nhọ Bà Triệu

Chúng gọi Bà Triệu là Triệu Âu Trong tiếng Việt cổ, nếu Dạ là từ dùng để chỉ người phụ nữ lớn tuổi mà được kính

trọng, thì ngược lại, Ầ m là từ dùng để chỉ người con gái trẻ tuổi mà bị coi thường.

Trong nhiều thư tịch cổ của Trung Quốc (và sau đó đã được một vài thư tịch cổ của ta sao chép lại), thì Bà Triệu có

một chân dung rất khác thường: "Tiếnc) nói nghe như tiếng chuông

lón, thân cao 9 thước, vú dài 3 thước, lưng rộng i O ôm, mỗi ngày đi

nhanh có thể được 500 dặm" (Đại Nam nhất thống chí, Thanh Hoá

tỉnh, tập hạ) Thực ra, tổng số huyền thoại về những người

phụ nữ có năng lực và hành trạng khác thường trong kho tàng văn học dân gian không phải là ít, nhưng truy cho đến tận cùng căn nguyên thì tất cả những huyền thoại đó đều góp phần chứng tỏ sự bất lực hoàn toàn của giai cấp thống trị tàn bạo trước sức mạnh phản kháng quyết liệt của xã hội

do chính những người phụ nữ cầm đầu Huyền thoại ly kỳ về

Bà Triệu có lẽ cũng nằm trong xu hướng phản ánh tận cùng căn nguyên rất rõ ràng này.

Những Hệt nữ trong lịch sử Việt Nam 3 3

Trái với ghi chép của thư tịch cổ, chân dung Bà Triệu trong tình cảm nồng hậu của các thế hệ nhân dân ta thể hiện qua truyền thuyết dân gian, có một vẻ đẹp rất thánh thiện

mà cũng thật đoan trang, rất thuỳ mị với mọi người nhưng cũng rất dũng mãnh với kẻ thù, thật xứng đáng với vinh hiệu Nhụy Kiều Tướng quân Lúc bấy giờ, dù xuất phát điểm của quân Ngô có chứa chất sự lừa mị và xảo quyệt đến mức độ như thế nào đi chăng nữa thì chúng cũng đã hoàn toàn đúng khi định sử dụng mỹ hiệu Lệ Hải đặt trước tước vị Bà Vương

để phong cho Bà.

Xét cụ thể từng chi tiết, tất nhiên là có những chỗ hậu thế thật khó mà đồng tình, nhưng xét về tổng thể thì rõ ràng

là Quốc Sử Quán triều Nguyễn đã hoàn toàn có lý khi hạ bút

viết Lời phê rằng: "Con gái nước ta có nhiều người hùng dũng lạ

thường Bà Triệu Ảu thật xứng là người sánh vai được vái Hai Bà Trung Xem thế thì há có phải chì Trung Quốc mới có dàn hà danh

tiếng như chuyện Tìrành phu nhân và Nương tử guân mà Bắc sử đã

chép đâu Nhung nếu nói là vú dài 3 thước thì thật là Ợuái gở và đáng buồn cười lắm" (Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Tiền hiên,

quyển 3, tờ 9) Tác giả Nguyễn Khắc Thuần chú thích thêm:

Theo Từ Hải từ điên (Trung Quốc) thì Thành phu nhân là

vinh hiệu do dân ở khu vực thành Tương Dương đặt cho bà Hàn thị là thân mẫu của tướng quân Chu Tự, người Trung Quốc đời Tấn (265 420), Bà đã tự mình vạch kế hoạch và trực tiếp chỉ hu\ thực hiện việc tu bổ thành, giúp con đánh lui được tưóng giặc là Phù Phi, giữ vững thành Tương Dương Nương tử quân là vinh hiệu của Công chúa Bình, Dương, con gái Đường Cao Tổ (618-626) Lúc Đưòng Cao

Tổ mới khởi binh chống lại nhà Tuỳ, Bình Dương Công chúa đã cùng với chồng là Sài Thiệu, chiêu mộ và trực tiếp cầm quân giúp cha đánh đổ nhà Tuỳ Riêng bà là thủ lĩnh của

7 vạn tinh binh Vì lẽ này, Bình Dương Công chúa được sử

3 4 7z/ sách 'Việt Nam - đất nuác, can nguài'

sách Taing Quốc tặng cho vinh hiệu là Nương tử quân), ở khu vực núi Tùng, mộ của Bà Triệu vẫn được đời nối đời trân trọng gìn giữ, đền thờ Bà Triệu đã gần 20 thế kỷ qua vẫn nghi ngút khói hương Tên tuổi và sự nghiệp của Bà Triệu đã

trỏ nên bất diệt với vạn cổ thủ gianỹ sơn (muôn đời sông núi này) (Chữ của Trần Quang Khải trong bài cảm khái ông viết sau trận đại thắng quân Mông Nguyên xâm lược nưóc ta lần thứ hai (1285) và mãi mãi toả sáng trong sử sách cũng như trong ký ức của các thế hệ nhân dân yêu nước:

Tùng sơn nắng Ợuỵện mây trời,

Dấu chân Bà Triêu rạng ngời sử xanh.

Nguồn; Danh tướng Việt Nam - Tập 4 / Nguyễn Khắc Thuần -H.; Giáo dục, 2005.

Những liệt nữ trong lịch sử Việt Nam 3 5

rôi đuôi vê ^ ịj Ị j ỊỊiin h fioạ

Vua Đinh Tiên Hoàng có ba con gái: L^ồng chúa Minh Châu, công chúa Phất Ngân và công chúa Phất Kim Công chúa Minh Châu được vua Đinh gả cho tướng Trần Thăng,

em ruột sứ quân Trần Lãm - người đã trao nhường toàn bộ binh quyền Bố Hải Khẩu cho Đinh Bộ Lĩnh Công chúa Phất Ngân sau này iấy Điện tiền Chỉ huy sứ Lý Công uẩn - người thay nhà Tiền Lê, sáng lập nên triều Lý vẻ vang trong lịch sử Còn công chúa Phất Kim thì lấy sứ quân hàng đầu dòng dõi quý tộc Ngô Nhật Khánh.

C ô công chúa cưới chồng chỉ vì nghe lời vua cha

Đinh Tiên Hoàng, sinh ngày Rằm tháng Hai, năm Giáp Thân (tức 22/3/924) ở thôn Kim Lư, làng Đ^i Hữu, châu Đại Hoàng (nay thuộc xã Gia Phương, Gia Viễii, Ninh Bình),

ô n g trị vì 968-979, húy là Đinh Bộ Lĩnh Cha của ông là Đinh Công Trứ, nha tướng của Dương Đình Nghệ, giữ chức thứ sử Hoan Châu Đinh Gông Trứ mất sớm, Bộ Lĩnh theo

mẹ về quê ở, nương nhò người chú ruột là Đinh Thúc Dự

Từ bé Đinh Bộ Lĩnh đã tỏ ra là người có khả năng chỉ huy, ông cùng các bạn chăn trâu lấy bông lau làm cờ bày trận đánh nhau Và trong đám bạn đó, có Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Lưu Cơ và Trịnh Tú, những người sau này cùng Đinh Bộ Lĩnh tạo nên sự nghiệp.

Là vị vua sáng lập triều đại nhà Đinh, nước Đại cồ Việt trong lịch sử Việt Nam, ô n g là người có công đánh dẹp loạn

12 sứ quân, thống nhất giang sơn và trở thành hoàng đế đầu tiên của Việt Nam sau 1000 năm Bắc thuộc Đại cồ Việt là nhà nước mở đầu cho thời đại độc lập, tự chủ, xây dựng chế

độ quân chủ tập quyền ở Việt Nam Đinh Bộ Lĩnh mở nước, lập đô, lấy niên hiệu với tư cách người đứng đầu một vương triều bề thế: Thời kỳ phục quốc của Việt Nam, từ họ Khúc chỉ xưng làm Tiết độ sứ, tói Ngô Quyền xưng vương và tới vua Đinh xưng làm hoàng đế.

Sau hai vua nhà Tiền Lý xưng đế giữa thời Bắc thuộc rồi

bị thất bại trước hoạ ngoại xâm, 400 năm sau người cầm quyền Việt Nam mới thực sự vươn tới đỉnh cao ngôi vị và danh hiệu, khẳng định vị thế vững chắc của quốc gia độc lập, thống nhất qua các triều đại Đinh - Lê - Lý - Trần và buộc các điển lễ, sách phong của cường quyền phương Bắc phải công nhận là một nưóc độc lập Từ Đinh Bộ Lĩnh trở về sau, các Vua không xưng Vương hay Tiết độ sứ nữa mà đều xưng Hoàng đế như một dòng chính thống.

Đinh Tiên Hoàng là vị hoàng đế đặt nền móng sáng lập nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên ở Việt Nam, vì thế mà ông còn được gọi là người mở nền chính thống cho các triều đại phong kiến trong lịch sử Nhưng với việc cai quản hậu cung thì không mấy anh minh, nhất là việc cai quản các Hoàng tử và chuyện hôn nhân của các công chúa đều được vua cha áp đặt theo kiểu cha đặt đâu con ngồi đấy.

Những liệt nữ trong lịch sử Việt Nam 3 7

Sách Khâm định Việt sử thôncỊ (Ịiám cương mục ghi: "Ngô

Nhật Khánh là bà con của Ngô Tiên Chúa (tức Ngô Quyền) Trước kia, (Ngô Nhật Khánh) từng xưng là An Vương, cùng trong số mười hai sứ quân giữ đất tranh hùng Khi Đinh Tiên Hoàng đánh dẹp được (Ngô) Nhật Khánh rồi, bèn lập mẹ của hắn làm hoàng hậu, hỏi em gái của hắn cho con mình là Nam Việt Vương (Đinh) Liễn, lại gả công chúa cho hắn nữa, thế mà Ngô Nhật Khánh vẫn không bớt oán hờn ".

Vì biết rõ sứ quân họ Ngô vẫn nuôi chí phục thù, mong JjỊng lại cơ đồ nhà Ngô đã đổ nát từ những năm trưóc, nên

để thu phục Nhật Khánh, vua Đinh đã khéo léo sắp xếp cho con gái út Phất Kim tiếp cận và rồi chuyện nào đến ắt đến Anh hùng khó qua ải mỹ nhân! Ngô Nhật Khánh lập tức

"trúng" sét ái tình, trở nên mê đắm công chúa.

'Tướng quân Ngô Nhật Khánh là người thao lược vào bậc nhất nhưng chưa thực sự tận trung vì sự nghiệp của cha, giặc Tống và giặc Chiêm đang lăm le bờ cõi, nếu được Nhật Khánh giúp thêm vây cánh thì Đại cồ Việt ta còn gì bằng Cha muốn con ưng thuận lời thỉnh cầu của Nhật Khánh, để lấy tình phu phụ thuyết phục Nhật Khánh giữ trọn đạo hiếu trung", vua Đinh dạy bảo công chúa.

Phất Kim nghe lời vua cha, liền nhận lời cầu hôn của sứ quân họ Ngô Trong những ngày tháng đầu kết phu phụ, Nhật Khánh đã sống hạnh phúc với Phất Kim và không có ý định tạo phản

Bị xẻo má vì khuyên chồng không làm phản

Một hôm, sau khi nhận được mật thư của vua Chiêm thông báo sẵn sàng chi viện binh lính đánh Đại cồ Việt để khôi phục cơ đồ, Ngô Nhật Khánh đem vợ chạy sang Chiêm

Thành Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục viét: "Ngô

Nhật Khánh dẫn vọ là công chúa của Đinh Tiên Hoàng đi

trốn Tới cửa biển Nam Giới (tức là cửa Sót, nằm ỏ huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh ngày nay), hắn rút dao bên mình ra, xẻo má vợ mà kê tội; Cha mày đã lừa gạt đê ức hiếp mẹ con

ta Ta có đâu lại vì mày mà bỏ qua tội ác của cha mày Thôi, mày hãy trỏ về, ta sẽ một thân một mình đi tìm ai có thể cứu được ta đây " Nói xong, vị phò mã của vua Đinh sang thuyền chiến cạnh đó hối thúc quân chèo, bỏ lại lâu thuyền công chúa và những nữ hầu.

Phất Kim được đưa về kinh thành Hoa Lư chạy chữa thuốc men, tuy vết thương trên mặt đã lành, nhưng vết sẹo trên má không bao giờ có thê làm nguôi được nỗi đau đón, tủi nhục trong lòng của một người vợ có chồng là tướng quốc, là phò mã, mà lại theo giặc ngoại bang để chống lại vua cha Cuối cùng, công chúa út đã xuống tóc, đi tu trong một ngôi chùa ở Kinh thành Hoa Lư.

Thế nhưng, họa vô đơn chí! Trong lúc nỗi đau đớn tuyệt vọng lên đỉnh điểm thì vua cha và anh cả Đinh Liễn lại bị nghịch thần là Đỗ Thích sát hại Lê Hoàn cùng hoàng hậu Dương Vân Nga lên làm nhiếp chính Giữa lúc ấy, Phất Kim lại nghe tin Ngô Nhật Khánh và vua Chiêm Thành dẫn hơn một nghìn chiến thuyền thuỷ quân xuất chinh theo hai cửa biên Đại Ac và Thần Phù vào đánh Đại Cồ Việt thì bị phong

ba nổi lên, nhận chìm hết cả thuyền bè và bị chết đuối Công chúa càng trở nên đau đớn, xót xa và tủi nhục đến tuyệt vọng Bà nhảy xuống giếng nước lầu Vọng Nguyệt, phía Tây Bắc kinh thành Hoa Lư tự vẫn.

Đền thờ Công chúa Phất Kim, còn gọi là đền Thục Tiết công chúa, là ngôi đền nhỏ, nằm trong khu dân cư thuộc quần thê di tích cố đô Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình Đền nằm chính giữa, cách đền Vua Lê Đại Hành và phủ Vườn Thiên 300m Cái giếng bà nhảy xuống tự vẫn đến nay vẫn còn trước cửa đền.

Những liệt nữ trong lịch sú Việt Nam 39

Đoạn cuối đời bi thảm của nàng công chúa triều Đinh khiến nhiều người đời sau thương cảm Nhưng cái chết của nàng càng chứng tỏ sự trung trinh đáng ca ngợi của người con gái Việt Nam, dù nàng được sinh ra trong gia đinh Hoàng tộc bậc nhất thời bấy giờ những vẫn quyết giữ lấy lề thói văn hoá Thế mới biết, ở đời dù bậc danh gia vọng tộc đến thường dân, đôi khi vẫn đứng giữa hai dòng nước, bên tình, bên nghĩa khó mà vẹn toàn Còn nàng Phất Kim, nguyện vì vua cha mà chịu cực hình bị xẻo má Cũng đê giữ hai tiếng trung trinh vói chồng mà chọn cái chết, đó là tấm gương để người đời sau tôn thờ, ca ngợi.

40 Tủ sách 'Việt Nam - đất nuúc, con người'

Ỷ L A N - V Ị N G U Y Ê N P H I

C Ó T À I T R Ị N Ư Ớ C , A N D Â N

Nói đến triều Lý không thể không nói

về Ý Lan, một trong những danh nhân có tài trị nước của dân / tộc Tên thật của Y

Lan là Lê Thị Yến, quê ở làng Thổ Lỗi sau đổi thành Siêu

f ■ Loại (Thuận Thành,

^ Bắc Ninh) nay thuộc

K Cia Lâm, Hà Nội Vì

rnẹ mất từ lúc 12 tuổi,

I l y pệp

phận Ỷ Lan khổ như cô Tấm trong chuyện

cổ Sử ghi, Ỷ Lan là cô Tấm lộ Bắc, hay gọi đền thờ Y Lan ở Dương Xá (Gia Lâm, Hà Nội) là đền thờ Bà Tấm là vì thế Năm ấy, vua Lý Thánh Tông 40 tuổi chưa có con trai nối dõi nên về chùa Dâu cầu tự Vua và quần thần vãn xem phong cảnh trong vùng, chợt thấy trong ngày hội vui, mà trên nương vẫn có một người con gái vừa hái dâu vừa hát, vua vời xuống hỏi sự tình Thấy Lê Thị Yến bội phần xinh đẹp, lại đối đáp lưu loát, vua cảm mến đưa về triều, rồi phong làm Nguyên phi, cho xây một cung riêng, đặt tên là cung Y Lan để nhó lại sự tích cô gái tựa gốc cây lan buổi đầu gặp gõ Khác với các hậu phi, Ỷ Lan không lấy việc trau chuốt

Ả n h m in h hoạ

nhan sắc, mong chiếm được tình yêu của vua mà quan tâm đến hết thảy mọi công việc trong triều đình Ý Lan khổ công học hỏi, miệt mài đọc sách, nghiền ngẫm nghĩa sách nên chỉ trong một thời gian ngắn, mọi người đều kinh ngạc trước sự hiểu biết uyên thâm về nhiều mặt của Ý Lan Triều thần khâm phục Y Lan là người có tài Một lần vua Lý Thánh Tông h ỏi Y Lan về kế trị nước Ý Lan tâu;

- Muốn nước giàu dân mạnh, điều hệ trọng là biết nghe lời can gián của đấng trung thần Lời nói ngay nghe chướng tai nhưng có lợi cho việc làm Thuốc đắng uống khó chịu nhưng chữa được bệnh Điều hệ trọng thứ hai là phải xem quyền hành là một thứ đáng sợ Quyền lực và danh vọng thường làm thay đổi con người Tự mình tu đức để giáo hoá dân thì sâu hơn mệnh lệnh, dân bắt chưóc người trên thì nhanh hơn pháp luật Nước muốn mạnh, Hoàng đế còn phải nhân từ với muôn dân Phàm xoay cái thế thiên hạ ở nhân chứ không phái ở bạo Hội đủ những điều ấy, nưóc Đại Việt

sẽ vô địcli.

Nghe Y Lan tâu, vua phục lắm Bởi thế, năm 1069, vua

Lý Thánh Tông thân cầm quân đi đánh giặc, đã trao quyền nhiếp chính cho Ý Lan Cũng ngay năm ấy, nước Đại Việt không may bị lụt lón, mùa màng thất bát, nhiều nơi sinh loạn Nhưng nhờ có kế sách trị nưóc đúng đắn, quyết đoán táo bạo, loạn lạc đã được dẹp yên, dân đói đã được cứu sống Cảm cái ơn ấy, cũng là cách suy tôn một tài năng, nhân dân

đã tôn thờ Y Lan là Quan Âm nữ, lập bàn thờ Ý Lan Vua đánh giặc lâu không thắng, bèn trao quyền binh cho Lý Thường Kiệt, đem một cánh quân nhỏ quay về Đến châu Cư Liên (Tiên Lữ, Hải Dương) hay tin Y Lan đã vững vàng đưa đất nưóc vượt qua muôn trùng khó khăn, giữ cảnh thái bình, thịnh trị, vua hổ thẹn quay ra trận quyết đánh cho kỳ thắng mới về.

42 Tủ sách 'Việt Nam - đất nước, con ngư à í'