Bài viết Từ ca dao và vè, hiểu thêm về quê hương Cần Thơ giúp cho các bạn biết được một số câu ca dao và vè về Cần Thơ về nhiều chủ đề khác nhau, thông qua những câu ca dao và vè này có thể thấy được những khung cảnh thiên nhiên và con người hết sức tươi đẹp của vùng đất này.
Trang 1Cần Thơ là vùng đất trẻ dọc tây sông Hậu Nơi đây đồng ruộng phì nhiêu, vườn tược xanh tốt, xóm làng trù phú Do đặc trưng cư dân nhiều vùng miền cộng cư trên vùng đất mới, đấu tranh với thiên nhiên khắc nghiệt ở giai đoạn khai khẩn hoang, đến đấu tranh chống ngoại xâm trong thế kỷ 19-20, cuộc sống lao động
và chiến đấu đã hình thành kho tàng văn hóa phi vật thể, mà tục ngữ ca dao,
hò, vè, truyện kể là những sản phẩm văn hóa đặc trưng tiêu biểu nhất Riêng
về ca dao ở miệt Cần Thơ rất phong phú, bởi nơi đây, dần về sau đã thành trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế của khu vực ĐBSCL
Trước hết, có thể kể câu ca dao quen thuộc đã trở thành biểu tượng khi nói về đất Cần Thơ:
Cần Thơ gạo trắng nước trong
Ai đi đến đó lòng không muốn về
Ca dao có nội dung kể chuyện quê hương, đất nước, con người một vùng đất có khá nhiều ở miệt Cần Thơ Những câu ca dao này gắn liền với địa danh lịch sử, con người, như:
Đất Cần Thơ nam thanh nữ tú Đất Rạch Giá vượn hú chim kêu Quản chi mưa nắng sớm chiều Lên voi xuống vịnh cũng chèo thăm em hay:
Đâu vui bằng xứ Kinh Cùng Tràm xanh củi lục anh hùng thiếu chi
Trang 2hoặc:
Ô Môn lúa tốt đầy đồng Vàm Nhon, Ba Mít đượm nồng ý thơ
Em về Tân Thới bơ vơ
Ba Se em ở bao giờ thăm anh ngoài ra còn có:
Trường Long nước trong con gái đẹp Rạch Ông Hào cảnh lịch người xinh
Trong thời gian đi thực tế ở huyện Phong Điền (Cần Thơ)- xưa thuộc Châu Thành (cũ), Phong Phú (thời Pháp thuộc)- người viết bài này được gặp các bậc cao niên, các nhân sĩ trí thức, những người am hiểu về văn hóa dân gian và đời sống, lịch sử của vùng đất "gạo trắng nước trong" Theo các cụ, đặc điểm của ca dao, dân ca Nam
bộ nói chung và Cần Thơ nói riêng là trữ tình và chân chất, ý tình thể hiện ra ngay trong câu hò tiếng hát, người nghe có thể hiểu liền câu chuyện được kể và liên tưởng đến đời sống cùng những sự kiện xưa qua từng câu ca Tiêu biểu như:
Quả năm ngăn trong lòng son đỏ Mấy lời to nhỏ bỏ bạn sao đành Chừng nào chiếc xáng nọ bung vành Tàu Tây kia kiệt máy, anh mới đành bỏ em!
hay:
Kinh Xáng mới đào, tàu Tây mới chạy Thương thì thương đại, bớ điệu chung tình
Con nhạn bay cao khó bắn Con cá dưới ao Quỳnh khó câu
Trang 3và được đào theo kiểu "lấn dủi" cuốn chiếu Chủ chiếc xáng đào thường là tư nhân người Pháp, được chính quyền thuộc địa thuê mướn làm những công trình dài hơi
Do đó, những ông Tây chủ xáng thường đem theo vợ con ở luôn dưới xáng Chiều chiều, bà "đầm" là vợ ông Tây thường đứng sau xáng ngắm cảnh sông nước xứ "An Nam" Hình ảnh "bà đầm" và chiếc xáng (tàu Tây) đã đi vào ca dao như trên Hiện nay ở Cần Thơ, địa danh Bà Đầm vẫn còn, ở xã Trường Xuân thuộc huyện Thới Lai
Tôi còn được gặp ông Nguyễn Tấn Sĩ, nguyên là nhà giáo lão thành của Cần Thơ Ông đã sưu tầm được một số câu ca dao của vùng Cần Thơ cho thấy sự chân chất hồn hậu và nếp sống xưa:
Bước lên cầu ván mỏng, miếng ván cong vòng Thấy em mê bạc trong lòng hết thương
Bậu có thương qua Khăn mù xoa đừng đội Hát bội đừng mê Cái dê đừng mắc
Tứ sắc đừng ham Ruộng rẫy lo làm Dẫu em làm thất, bậu giùm cho…
Có thể nói, qua các địa danh được thể hiện trong ca dao trữ tình, có thể hình dung được chuyện đi lại và đời sống giao thương xứ Cần Thơ xưa:
Tàu số một chạy lên Vàm Tấn Tàu số hai chạy xuống Cần Thơ Tuổi ba mươi em cũng ở vậy mà chờ
Lỡ duyên chịu lỡ, cũng chờ cho được anh
Trang 4hoặc:
Nước biếc non xanh Người bạn lành khó kiếm Đây em cũng hiếm Chưa lựa được chỗ nào Mảng lo mua bán ra vào Cần Thơ
Ký ức về một ngôi chợ đôi khi thể hiện chiều sâu và lịch sử của chợ:
Có ai qua chợ Lê Bình Xin cho tôi gởi chút tình nước non hoặc:
Chiều chiều mượn ngựa ông Đô Mượn ba chú lính đưa cô tôi về Đưa về tới chợ Tầm Vu Mua một cây dù che nắng che mưa hay:
Chợ Thốt Nốt có lập đài khán võ Chợ Cờ Đỏ tuy nhỏ mà đông Thấy em mua bán anh chẳng vừa lòng
Để anh làm mướn kiếm từng đồng nuôi em
Đã ngót nghét một thế kỷ, người yêu ca dao có thể hình dung trước mắt cảnh vật, chợ búa, sinh hoạt thời lập đất ở chợ Cái Răng, ngày nay là thủ phủ của quận Cái Răng, thành phố Cần Thơ:
Trang 5Phố lầu hai dải xinh đà quá xinh
Có trường hát cất rộng thênh
Để khi hứng cảnh thích tình hát ca
Những câu ca dao trên được sưu tập từ quyển "Nam kỳ phong tục nhân vật diễn ca"
in vào năm 1909
***
Những năm kháng chiến chống Pháp và Mỹ, vùng Cần Thơ có khá nhiều câu ca dao mới, động viên, cổ vũ cho cuộc chiến vệ quốc Thường những câu ca dao này mang tính lạc quan cách mạng, lời lẽ trong sáng, dễ hiểu, dễ nhớ, đã đi vào lòng nhiều thế
hệ Tiêu biểu như:
Khoai lang chấm muối ăn bùi
Có chồng vệ quốc thơm mùi ka-ki hay:
Con ơi con ngủ cho say Cha con đi giết sạch loài Lang Sa
Ca dao cũng phản ánh được tình hình, bối cảnh không gian thời chống Mỹ:
Cần Thơ đi dễ khó về
Mỹ đi bỏ xác, ngụy về tan thây hay nhẹ nhàng lãng mạn:
Anh đi Long Phụng đã lâu Khi về thiếu kẹp bồ câu em buồn … Lão nông Nguyễn Văn Cung (Hai Cung), hiện ngụ ở phường Long Tuyền, quận
Trang 6dao miệt Phong Điền- Bình Thủy- Cần Thơ Ông kể, năm 1948, lúc quân dân ta thắng trận Tầm Vu lịch sử, thu được khẩu đại bác 105 ly lần đầu tiên ở chiến truờng Nam bộ, đi đâu cũng nghe người ta hát câu này:
Ngồi buồn kể chuyện đánh Tây Tầm Vu một trận diệt loài xâm lăng
Sợ gì thiết giáp xe tăng Quân ta cướp súng thần công kẻ thù
Ông còn thuộc những câu chuyện thú vị quanh ca dao thời kháng chiến Như khi địch tuyên truyền:
Đi với quốc gia vàng đeo có khúc
Đi với Bác Hồ cực khổ muôn năm Dân ta đối lại:
Đi với quốc gia vàng đeo có lúc
Đi với Bác Hồ hạnh phúc muôn năm
Thời này cũng rất thịnh những bài vè, gồm những câu ngắn gọn, có vần, dễ đọc, dễ nhớ; nội dung thiên về cổ động, châm biếm chuyện thời sự Tiêu biểu như vè trốn lính:
Năm nay "kinh tế"
Không tiền đóng thuế Nước mắt ròng ròng Gặp lính xách còng Mạnh ai nấy chạy…
Có khi vè cũng xuất hiện ở thể lục bát vốn căn bản là của ca dao:
Trang 7Hết cơn lạc nghiệp đến hồi gian nan Lịch Tây nhằm năm rộn ràng Chín trăm ba mốt khổ tràn khắp nơi…
Đặc biệt thời chống Mỹ ở Cần Thơ có phổ biến một bài vè rất hay về chiến sĩ Tây Đô:
Thưa các đồng chí, thưa bà con Tôi xin kể một chuyện vui Hay cũng đừng khen, dở cũng đừng cười
Có một ngày nọ bộ đội về làng Tui thấy súng tôi ham Tía tôi nói: "Cho thằng này đi bộ đội"
Má tôi mới đem lòng lo sợ Bắt tôi cưới vợ cầm chưn Còn tôi nghe vậy run như là cù lét
Có một bữa nọ cả nhà đi vắng hết Tôi cuốn đồ để lên xã đầu quân
Má tôi nghe bả rầu khóc thâu đêm Tía tôi nói:"nó đi bộ đội cho nên người…
Kể chuyện nầy các cô vui hơn
Có một bữa nọ Tây Đô về làng
Trang 8Có cô nói yêu tôi rồi bỏ vào trong Nhưng tôi chưa nghĩ tới chuyện riêng Còn giặc Mỹ và tay sai bán nước Tui còn chiến đấu đến cùng
Có thể nói, như mạch nước ngầm vẫn âm thầm chảy suốt chiều dài lịch sử của đất
Cần Thơ, ca dao và vè đã ghi lại khung cảnh và tâm tình của một thời quá vãng
Xuân Nhi
Bài viết được tham khảo từ các tư liệu:
- Văn học Miền Nam Lục Tỉnh (Nguyễn Văn Hầu –Nxb Trẻ 2012)
- Từ điển địa danh văn hóa và thắng cảnh Việt Nam – NXB Khoa Học- Xã Hội 2004
- Ca dao tục ngữ chọn lọc- NXB Đồng Nai 2004 (Nam bộ)
- Địa chí Cần Thơ - TU&UBND tỉnh Cần Thơ 2003