Khác với nền kinh tế, văn hóa Việt Nam bước vào chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội trong cả nước, một nước Việt Nam thống nhất với một hành trang khá to lớn, bao gồm vốn truyền thống văn hiến bốn nghìn năm,... Để tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này mời các bạn tham khảo bài viết Mấy vấn đề văn hóa trong thời kì quá độ.
Trang 1M Y V N V N HOÁ
TRONG TH I K QUÁ
Khác v i kinh t , v n hóa Vi t Nam b c vào ch ng đ ng đ u tiên c a th i k quá đ ti n lên ch ngh a xã h i trong c n c, m t n c Vi t Nam th ng nh t v i m t hành trang khá to l n, bao g m
v n c a truy n th ng v n hi n b n nghìn n m, v n t nh ng y u t t ng và v n hóa cách m nh
nh ng n m 20, 30 và th k này m đ u cho m t n n v n hoá dân t c, dân ch và xã h i ch ngh a
t ng b c hình thành t sau Tháng Tám 1945 M t nét n i b t c a n n v n hóa đó là s hình thành
s m “n n v n ngh xã h i ch ngh a tuy còn tr tu i nh ng đã t ra có s c s ng d i dào và đ y h a
h n”(1)
Chúng ta đã phát huy đ c m nh m giá tr chân chính c a gia tài đó m y n m đ u sau khi mi n Nam đ c gi i phóng Nh ng r t ti c, chúng ta l i không th y ngay t đ u m t cách sâu s c cu c đ u tranh gi a hai con đ ng trên m t tr n t t ng và v n hóa Th ng l i toàn di n và tri t đ c a dân t c
Vi t Nam trên m t tr n quân s và chính tr đ i v i đ qu c M và các l c l ng ph n đ ng qu c t ,
t o nên s đ ng đ u tr c ti p gi a n n v n hóa dân t c v i n n v n hoá th c dân m i đã m t ch d a quân s và chính tr đang trong quá trình s p đ , th ng l i đó m ra s ti p xúc tr c ti p gi a n n v n hoá mang n i dung xã h i ch ngh a và tính ch t dân t c v i n n v n hoá t s n thông qua nhi u con
đ ng khác nhau Cu c đ u tranh t t ng và v n hoá di n ra ngày càng gay g t trong khi ng và Nhà n c ta ph i t p trung gi i quy t các v n đ kinh t và b o v T qu c Tính ch t đ ng b và t ng
h p c a cách m ng Vi t Nam, s ti n hành đ ng th i ba cu c cách m ng không đ c th c hi n t t nh trong kháng chi n Nói chung, m t tr n t t ng và v n hoá b coi nh Trong bài phát bi u H i ngh Trung ng l n th n m, đ ng chí Lê Du n đã nói “V n hoá xã h i là m t m t tr n tr ng y u Nh ng
m y n m qua, ta t p trung lo cho s n xu t mà ch a chú tr ng đúng m c các công tác v n hoá, xã h i
đ m t tr n này b buông l ng, đ i s ng v n hoá và tinh th n có ph n sút kém” T i H i ngh Trung
ng l n th sáu, đ ng chí Lê Du n l i nói: “Buông l ng m t tr n t t ng và v n hoá là phó m c con
ng i cho s ti n công c a các h t t ng và v n hoá t s n, th c dân, phong ki n, t o đi u ki n cho
nh ng t t ng, l i s ng, tâm lý, thói quen c a ng i s n xu t nh g m nh m thành qu c a ch ngh a
xã h i và nh ng tàn d v n hoá c , nh ng t p t c l c h u ph c h i tr l i, làm h h ng con ng i, kích thích ch ngh a ích k cá nhân” Tình hình mà đ ng chí Lê Du n nêu trên đây đã x y ra
(1)
Th c a Ban ch p hành Trung ng ng Lao đ ng Vi t Nam g i i h i v n ngh toàn qu c l n th III (26-11-1962)
Trang 242 HÀ XUÂN TR NG
vài ba n m sau khi quân và dân ta quét s ch quân xâm l c ra kh i toàn b lãnh th n c ta, đánh s p
b máy chi n tranh c a M - ng y Ngh quy t IV c a Trung ng và nhi u ch th c a Ban Bí th
nh m kh c ph c tình tr ng buông l ng trên l nh v c t t ng, v n hóa, xã h i Ch p hành các ngh quy t và ch th c a Trung ng, các ngành công tác t t ng và v n hóa đã có nhi u c g ng và đã t o
đ c m t s chuy n bi n t t Nh ng nh ng chuy n bi n y ch a v ng ch c và trên m t s m t thu c
l i s ng, n p s ng, các h t c ti p t c phát tri n nh n n đánh b c, nh u nh t đ đi m, t t ng sùng bái ph ng Tây, s ng ch y theo đ ng ti n khá ph bi n, làm h h ng khá đông thanh nên S cán b
đ ng viên ph m nh ng khuy t đi m này không ít Nh ng n n tiêu c c xâm ph m đ n đ o đ c xã h i,
ph m ch t con ng i m i xã h i ch ngh a, thu n phong m t c c a dân t c ph bi n đ n m c có m t
s ng i đ t ra v n đ : Nh ng hi n t ng đó có ph i là tàn d , hay là m t th l c th c s đang đ i d u
v i ch ngh a xã h i? Có ph i là hi n t ng hôm qua đang s ng l i, hay hi n t ng n y sinh t xã h i
hi n nay?
M t ch đ đã b s p đ thì n n v n hóa d a trên ch đ y không th t n t i v i tính tr n v n c a
nó, nó ch còn là tàn d , dù nh h ng c a nó còn sâu s c đ n m c nào xã h i n c ta hi n nay,
ngoài nh ng tàn d v n hoá phong ki n và th c dân m i mà chúng ta ph i kiên trì đ u tranh đ nhanh chóng xoá b hàng ngày chúng ta còn ph i ch ng nh h ng c a v n hóa t s n và chi n tranh tâm lý
c a đ ch v n tìm m i cách thâm nh p vào n c ta M t khác, do trình đ qu n lý xã h i c a chúng ta còn nhi u nh c đi m, l i buông l ng trên nhi u m t v n hoá và t t ng, nhi u hi n t ng tiêu c c
đã b xoá b t lâu nay l i ph c h i, ho c nh ng hi n t ng m i n y sinh - g i là “m i” v m t hình
th c bi u hi n, còn v th c ch t nó thu c v các n n v n hoá đã l i th i
C n kh ng đ nh d t khoát n n v n hóa xã h i ch ngh a cao h n, u vi t g p tr m l n n n v n hoá
t s n, n n v n hóa xã h i ch ngh a ch s n sinh nh ng giá tr v n hóa chân chính Không nên vì trình
đ v n hoá c a nhân dân ta còn th p, n n v n hóa m i đang trong quá trình hình thành mà có tâm lý t
ti, không nh n rõ tính u vi t c a n n v n hoá xã h i ch ngh a so v i n n v n hoá t b n ch ngh a Trong cu c đ u tranh này, h n lúc nào h t, công tác nghiên c u và lý lu n c n làm cho m i ng i phân rõ ranh gi i gi a hai n n v n hóa, hai n n v n ngh xã h i ch ngh a và t b n ch ngh a Chúng
ta không ph i là nh ng ng i theo ch ngh a h vô, m mi ng là hô “cách m ng v n hoá”, ph đ nh
m i giá tr c a quá kh , c a các giai c p khác v i chúng ta Nh ng chúng ta không th ch p nh n s
m h , r i b l p tr ng giai c p, trong lúc giai c p t s n qu c t và ch ngh a đ qu c đang dùng
m i th đo n v i nh ng ph ng ti n thông tin đ i chúng hi n đ i và dày đ c, xuyên t c, bôi nh nh ng thành t u v v n hoá, v n ngh c a Liên Xô và các n c xã h i ch ngh a chân chính Cu c đ u tranh
gi a hai con đ ng trên m t tr n t t ng và v n hoá đòi h i v a ph i t ch c m t cách khoa h c,
n ng đ ng cu c t n công liên t c ch ng l i các lu n đi u ph n tuyên truy n c a chúng, v a ph i phân tích m t cách sâu s c s khác bi t gi a hai n n v n hoá xã h i ch ngh a và t b n ch ngh a, và truy n bá nh ng thành t u to l n c a n n v n hoá và v n ngh m i n c ta Nh ng đi u quy t đ nh
nh t v n là th c hi n Ngh quy t c a i h i l n th V c a ng xây d ng n n v n hoá và v n ngh
m i c a n c ta mang n i dung xã h i ch ngh a và tính ch t dân t c, có tính đ ng và tính nhân dân
Trang 3M y v n đ 43
Trong tình hình n c Nga n m 1922, Lênin đ t v n đ : “S c m nh c a chúng ta đâu, và chúng ta thi u cái gì?” Lênin tr l i: “Rõ ràng, cái còn thi u chính là trình đ v n hoá c a nh ng ng i c ng
s n lãnh đ o” Tình hình c a chúng ta ngày nay không gi ng tình hình n m 1922 n c Nga Chúng
ta có hàng v n k s , hàng nghìn ti n s và phó ti n s , nhi u c p u ng, c p u viên trình đ trung
h c và đ i h c chi m đ n 2/3… Nh ng so v i yêu c u c a cách m ng nhìn chung thì rõ ràng trình đ
v n hoá c a chúng ta còn th p và s hi u bi t không toàn di n Xét v nguyên nhân nh ng thi u sót l
ra không đáng có, trong báo cáo t ng k t H i ngh Trung ng l u th sáu, đ ng chí T H u cho
r ng: do thi u trình đ h n là thi u ý chí Chúng ta nh , đ thúc đ y công nghi p hoá n c Pháp, th
k XVIII, iđ rô và al mbe đ trên hai m i n m t p h p các nhà bác h c, tri t h c và chuyên môn trong các l nh v c theo m t tinh th n hi n th c và th c ti n so n “Bách khoa” cho toàn dân ; và Liên
Xô, ngay sau Cách m ng Tháng M i, Nhà n c xô-vi t c ng ti n hành ngay vi c so n th o b bách khoa toàn th Tôi nêu lên m t ví d v “bách khoa” đ nói r ng mu n có xã h i v n minh thì không
th thi u s hi u bi t “bách khoa” đ c, và t t nhiên c ng không th thi u “chuyên khoa” đ c Do
đó, công tác nghiên c u chi n l c, c b n và ng d ng ph i cùng làm song song, khoa h c t nhiên
và khoa h c xã h i ph i đ c phát tri n cân đ i, khoa h c này nh s tác đ ng c a khoa h c kia,
nh ng bao gi c ng không đ c đ khoa h c xã h i đi sau khoa h c t nhiên H th ng các thi t ch
v n hoá (th vi n, câu l c b , nhà v n hoá, b o tàng…), công tác v n hoá mà chúng ta quen g i là
“v n hoá qu n chúng” c n xem s ph bi n ki n th c khoa h c và k thu t, ki n th c khoa h c xã h i ngoài nhà tr ng, b sung cho nhà tr ng nh m ph c v nh ng ng i lao đ ng là m t nhi m v hàng
đ u trong công cu c xây d ng con ng i m i, n n v n hoá m i, làm đ ng l c thúc đ y kinh t phát tri n
Trong vi c giáo d c con ng i toàn di n, vai trò c a l ch s dân t c, truy n th ng dân t c r t l n
S c m nh c a Vi t Nam ngày nay b t ngu n t s c m nh truy n th ng xa x a c a dân t c “Vua Hùng
có công d ng n c, Bác cháu ta ph i ra s c gi n c”, câu nói l ch s c a Ch t ch H Chí Minh vang mãi trong lòng dân t c, trong lòng m i ng i Vi t Nam Trong b i c nh c th c a th i k quá đ c a
n c ta, l ch s b t khu t c a dân t c, l ch s kiên c ng c a cách m ng l ch s anh hùng c a hai cu c kháng chi n th n thánh c a dân t c khích l nhân dân chúng ta, khích l nh ng th h tr bi t ch ng nào trong cu c đ u tranh xây d ng ch ngh a xã h i và b o v T qu c Do đó, vi c so n th o các b
s dân t c, v n hoá… c n ph i đ c làm ti p t c, làm trung ng và làm t ng đ a ph ng Công tác b o t n, b o tàng c n đ c coi tr ng và đ t vào h th ng thông tin đ i chúng C n tránh quan đi m thô thi n “v n hoá đ i chúng” c a giai c p t s n trong vi c t ch c và phát đ ng phong trào v n hoá
c s
*
D i s lãnh đ o c a ng C ng s n Vi t Nam, m t n n ngh thu t l n đã hình thành và đang ti p
t c phát tri n trong giai đo n cách m ng xã h i ch ngh a, m t n n v n hoá m i đang hình thành cùng
v i s hình thành c a ch đ m i và n n kinh t m i S nghi p xây d ng n n v n hoá m i là s nghi p lâu dài Nhi u v n đ đã đ c gi i quy t trên lý lu n và th c ti n, nh ng c ng còn nhi u v n đ đang đ t ra và c n ti p t c có nh ng câu tr l i thích đáng