Thi dua day tot hoc tot

[r]

ĐỂ CÓ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TỐT

Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

PGS.TS LÊ PHƯỚC LỘC Nguyên Trưởng khoa Sư phạm Đại học Cần Thơ

TÓM TẮT

Đã có rất nhiều tác giả viết về phương pháp dạy học (PPDH) ở đại

học Thật ra, các PPDH là những cách làm, con đường đi rất chung cho các thầy giáo

đứng lớp, ở mọi cấp học Có điều là vận dụng chúng cho nội dung dạy học nào, cho

đối tượng nào thì người ta gọi là PPDH ở cấp học đó Vậy, làm thế nào để có thể vận

dụng các PPDH vào bậc đại học? Có nhiều cách làm theo nhiều quan điểm khác

nhau Quan điểm của tôi là: dạy học là sự tổng hòa giữa kiến thức về lí luận dạy học

với nhiều yếu tố khác như: đối tượng dạy học, trình độ chuyên môn, tính cách và thẩm

mĩ của người dạy, phương tiện dạy…Sự tổng hoà đó thể hiện thành các kĩ năng của

thày giáo trong dạy học Với kinh nghiệm và kiến thức nhiều năm dạy ở bậc đại học,

tôi suy nghĩ đến một số kĩ năng cơ bản của người cán bộ giảng dạy (CBGD) đại học

cần có để hoàn thành nhiệm vụ chính trị của mình, nhất là trong công cuộc đổi mới

hiện nay trong ngành giáo dục

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Các cụm từ mà ta vẫn hay nói trong dạy học hiện nay là "đổi mới PPDH", "các

PPDH mới", "các PPDH lấy học sinh làm trung tâm", "tích cực hoá các hoạt động

học" v v Nhưng thực hiện những cụm từ đó như thế nào? Người CBGD ở Trường

Đại học phải làm gì để biến các cụm từ đó thành sự thật?

Người ta vẫn quan niệm: dạy mãi rồi quen, rồi có kĩ năng, thậm chí có kĩ xảo dạy

học, hoặc cứ học cao lên rồi sẽ dạy tốt! Cũng có thể là như vậy Song đó không phải là

qui luật "trưởng thành" tự nhiên của mỗi người CBGD Người CBGD đại học phải có

trình độ chuyên sâu cao, có hiểu biết rộng, nói chung, phải là một nhà khoa học thật

sự, luôn có những công trình khoa học… đó là cái điều hiển nhiên, không phải bàn tới,

nhưng đó chỉ là một mặt của người CBGD đại học Điều tôi định nói đến ở đây là mặt

kia của người CBGD, đó là người thầy giáo Học thức cao và dạy học tốt là hai lĩnh

vực có điểm chung cơ bản song cũng có những điểm rất khác nhau ở con người này

Trong bài viết này, tôi chỉ muốn nhìn người CBGD theo khía cạnh "dạy học", và nếu

chỉ theo khía cạnh ấy thì ta có thể chia các CBGD đại học ra thành hai nhóm cơ bản:

- Nhóm có kĩ năng dạy tốt, nghĩa là họ luôn nhận biết SV của mình muốn gì trong

học tập (hướng dẫn cho SV tự học, tự nghiên cứu, hướng dẫn tài liệu tham khảo cho

SV, cập nhật bài giảng ), xã hội cần sản phẩm đào tạo của chúng ta như thế nào và

mình phải dạy thế nào để đáp ứng những nhu cầu đó Những người trong nhóm này

luôn luôn không thoả mãn với bài giảng của mình, không thoả mãn với cách dạy của

mình, tìm cách nâng cao chất lượng bài giảng, tìm kiếm PPDH thích hợp để SV có

điều kiện nâng cao chất lượng học tập, đáp ứng nhu cầu về nhân lực của xã hội mới

- Nhóm có thói quen dạy theo lối mòn, dạy cái gì mình có, nghĩa là có thể dạy một

số giáo trình, thuộc lòng giáo trình, luôn tự thỏa mãn với mình, không cần biết người

học muốn gì, xã hội cần gì ở nhà trường Những người này luôn tự cho rằng mình đã

hoàn thành nhiệm vụ khi dạy hết giáo trình mình đảm trách Hiện vẫn còn tồn tại không ít CBGD như vậy

Cứ cho rằng hầu hết CBGD lâu năm là thuộc nhóm thứ nhất Nếu vậy thì, để có một người CBGD tốt, phải chờ anh ta tự "trưởng thành" trong 10 năm, 20 năm , kể từ khi anh ta được giữ lại trường đại học! Nhưng, lỡ ra đến lúc ấy người này lại thuộc về nhóm thứ hai thì sao, lại phải chờ người khác trưởng thành trong ngần ấy năm nữa?! Thực ra, các trường đại học có thể có đội ngũ CBGD vừa có chuyên môn cao, vừa

có PPDH tốt trong khoảng thời gian không dài như vậy, không cần phải đợi họ tự

"trưởng thành" nhờ thời gian Nghĩa là, nhà trường cần tạo điều kiện, khuyến khích họ

bài giảng đến tác phong đứng lớp… cho đến nhiều kĩ năng khác phục vụ cho việc thay đổi PPDH ở trường đại học ngay sau khi được giữ lại trường Nhiều trường đại học đã làm tốt điều này song chỉ trong lĩnh vực tri thức khoa học Đa số SV được giữ làm CBGD, chỉ sau một vài năm đã được đi học tập nâng cao kiến thức, con đường hầu như đã được vạch sẵn Điều rất đáng mừng là, hiện nay nhiều trường dã thấy tầm quan trọng của kiến thức lí luận dạy học đối với CBGD nên cũng đã tổ chức cho CBGD trẻ một số chuyên đề bồi dưỡng PPDH cho họ Bộ GD và ĐT cũng đã quan tâm đến vấn

đề này nên cũng đã tổ chức dạy chứng chỉ Lí luận dạy học đại học cho những ai muốn thi vào ngạch giảng viên, giảng viên chính…(Tôi chưa bàn tới nội dung các khoá bồi dưỡng ấy như thế nào, có phù hợp không, có đem lại cho CBGD các kiến thức về các PPDH tích cực hay không, có đem đến cho họ những kĩ năng đứng lớp cụ thể, đặc biệt

là các kĩ năng đích thực của người CBGD nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới ở Trường Đại học hay không.) Tuy nhiên, để "biết" các PPDH thôi thì trong vòng vài ba ngày cũng có thể đọc hoặc nghe giảng là đủ Vấn đề là ở chỗ người CBGD không phải chỉ

nghề nghiệp của mình, tự rèn luyện bằng cách sử dụng nhiều, dự giờ đồng nghiệp, trao đổi rút kinh nghiệm, tự điều chỉnh phong cách đứng lớp của mình, không bảo thủ, không chủ quan… mới có thể trở thành người thầy giáo tốt được

Sử dụng các PPDH ở đại học cần nhiều kĩ năng hỗ trợ, bởi vì việc dạy học ở đại học rất đa dạng cả về nội dung lẫn hình thức Có thể lấy một ví dụ về việc sử dụng PPDH (các PPDH tích cực) trong một ngành đào tạo – ngành Vật lí chẳng hạn: Các môn Vật lí ở trường đại học có những đặc thù khác nhau Người CBGD Vật lí không thể đem "cách dạy" môn Cơ học áp dụng cho môn Vật lí thống kê, cho môn Điện kĩ thuật hoặc cho các môn Thí nghiệm vật lí một cách cứng nhắc được Ngay trong cùng một môn Cơ học, người CBGD cũng phải biết ứng xử về phương pháp cho từng nội dung, từng đối tượng SV, từng hoàn cảnh dạy học thì hiệu quả dạy học mới được cải thiện lên

Nhiều tác giả đã viết nhiều về các PPDH tích cực, trong khuôn khổ bài viết này, tôi xin bàn về một số kĩ năng cần thiết và cơ bản để người CBGD có thể sử dụng các PPDH ấy:

1 Kĩ năng nhận biết đối tượng để việc thực hiện các PPDH phù hợp:

Khái niệm “đối tượng” ở đây bao gồm nội dung dạy và người học

Trước hết, đối tượng là nội dung dạy Với phương châm là người học phải và

được hoạt động nhiều trong việc học của họ, kể cả trong và ngoài giảng đường, người CBGD cần nhận biết tính chất của môn mình dạy, thậm chí tính chất của từng chương, từng bài để tổ chức và chỉ đạo các hoạt động cho phù hợp

Bất cứ môn học nào cũng vậy, có nội dung thì phù hợp với diễn giảng, thuyết trình; có chương thì khả năng SV có thể tự nghiên cứu được, chỉ cần hướng dẫn cách

xem có phù hợp với SV của mình hay không.v v rồi mới hoạch định tổ chức học các phần học ấy (soạn giảng với tư liệu nào, thời gian giảng hoặc tổ chức thảo luận, gợi

ý để SV về nhà đọc ra sao, sử dụng phương tiện dạy học nào )

Ngoài ra, đối với đối tượng là người học, cũng cần biết được họ có khả năng gì,

họ có ham thích học không, có quen hoạt động trong lớp không, có khả năng tự hoc, tự làm việc không, nếu có thì đến mức độ nào…để rồi quyết định tốc độ và mức độ dạy cũng như mức độ sử dụng các PPDH

2 Kĩ năng phát hiện vấn đề để xây dựng tình huống học tập cho SV:

Một lớp học “lí tưởng” ở trường đại học là: Thầy giáo giới thiệu vấn đề cơ bản

trong bài giảng, các tài liệu tham khảo mở rộng để SV tự nghiên cứu ở nhà Trường đại học của chúng ta đang phấn đấu để có những giờ học như vậy CBGD của chúng ta đang trong thời kì giảng “từ chương”, một kiểu giảng bài “xưa” nhất, không còn thích hợp với cách học mới của SV thời nay Chúng ta sẽ không đợi đến “một ngày nào đó”

để có thể tổ chức giờ giảng “lí tưởng” mà là phải bắt đầu từ bây giờ Cần rèn luyện để

SV quen với tác phong học tự giác, học tự lực Mỗi lần lên lớp là mỗi lần SV nhận được nhiều tình huống để giải quyết ở nhà Những tình huống ấy là do CBGD tìm tòi

từ trong thực tế, đưa vào bài giảng và yêu cầu SV tự giải quyết

Kĩ năng phát hiện vấn đề luôn đi đôi với tình cảm nghiệp vụ và sự nhạy bén về chuyên môn Tâm lí ấy có thể ai cũng có Song, xây dựng được các tình huống học tập lại thuộc về kiến thức PPDH của người thày Không những người CBGD phải thường xuyên cóp nhặt các sự kiện, hiện tượng từ trong thực tế, từ trong sách báo, tài liệu đọc v v có liên quan đến nội dung môn mình dạy để làm “kho” tài liệu cho mình mà còn phải có nghệ thuật lựa chọn sự kiện, dẫn dắt người học từ kho tài liệu ấy đến tình huống học tập

3 Kĩ năng xử lí tình huống trên lớp:

Người CBGD muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ chuyên môn thì cần được SV tôn

trọng, cần thu phục tình cảm đối với chính lớp mình dạy Muốn vậy, mọi tình huống

xảy ra trong quá trình dạy học phải được xử lí một cách thuyết phục Thông thường,

những tình huống xảy ra trong quá trình dạy, nếu gay gắt thì gồm những va chạm về tư

giảng để có thể va chạm về tín ngưỡng ; nếu nhẹ nhàng thì là những bế tắc trước những thắc mắc của SV, những nhầm lẫn trong bài giảng thường lặp đi lặp lại…Trước hết, sự nhạy bén nhận thức các tình huống và sau đó là giải quyết nhẹ nhàng, có tình,

có lí, vừa là kĩ năng, vừa là đức tính cần có ở người CBGD Cơ sở của những kĩ năng

ấy là:

- Hiểu biết tính cách SV: Lứa tuổi SV là lứa tuổỉ đang chuyển từ người mới bắt

đầu trưởng thành sang người trưởng thành, cả vể tâm lí lẫn tri thức Sự hời hợt trong giao tiếp, sự lí tưởng hoá trong công việc và trong tình cảm đến mức ảo tưởng, một ít

sự phụ thuộc và thụ động… của lứa tuổi phổ thông đã dần đi qua và được thay bằng những tính cách mạnh mẽ như: hoài bão, quyết tâm, tự lực, độc lập, dám thử sức mình…bên cạnh sự yêu, ghét mãnh liệt đến mức dễ hình thành ấn tượng, đó là đặc điểm tâm lí nổi trội ở người SV Trong học tập, họ chờ đợi những hình tượng về nghề nghiệp của mình để hình thành một động cơ phấn đấu riêng Đó là những thuận lợi mà chúng ta có thể vận dụng trong quá trình dạy học, song cũng là những bất lợi, nếu

người tính cách người CBGD chưa chuẩn mực, không đáp ứng được sự mong đợi ấy Hơn thế nữa, nếu người CBGD đứng trước lớp ít khiêm nhường, đôi khi tỏ ra coi thường họ (dù chỉ là trong lĩnh vực tri thức) thì mọi lí thuyết cao siêu mà thầy mang

SV ngay từ những giờ đầu tiên họ được tiếp xúc với thầy giáo

- Sự mềm dẻo khi giải quyết mâu thuẫn, lòng vị tha, sự khiêm tốn kể cả cầu thị là tính cách cần có của người CBGD và là cơ sở thứ hai để có những phương án giải quyết tình huống tốt Nhạy bén và tôn trọng những suy nghĩ hoặc đề xuất của SV, những cách lí giải ngắn gọn, rất thực tế, dễ hiểu, những lời khen, lời động viên đúng lúc, kịp thời sẽ dễ gây ấn tượng tốt, nguồn động lực cho mọi SV

- Bên cạnh những cơ sở trên, sự kiên quyết và dứt khoát trong xử lí công việc cũng thể hiện bản lĩnh giải quyết vấn đề của người CBGD, là cái “uy” cần có trước

SV

4 Kĩ năng kết hợp các PPDH trong mỗi bài giảng:

Các PPDH là đa dạng và rất phong phú Tuy nhiên, sử dụng chúng như thế nào còn tuỳ thuộc vào người giảng viên Nghệ thuật của người thày là biết phối hợp các PPDH với nhau sao cho phù hợp với nội dung và đối tượng dạy học của mình Thực tế hiện nay, một số CBGD có biết một vài PPDH tích cực, ví dụ PP thảo luận nhóm, phương pháp giải quyết tình huống…và họ coi như là phương pháp cứu cánh cho việc cải tiến PPDH, luôn luôn dùng đơn nhất một phương pháp Lâu rồi, việc thực hiện phương pháp này trở nên gượng ép, nhàm chán Những người giảng viên có kinh nghiệm thì không bao giò làm như vậy Họ thay đổi PPDH theo nội dung, đối tượng học, thay đổi ngay cả trong một giờ học làm cho việc sử dụng các PPDH mới không đơn điệu, mang nhiều màu sắc của chuyên môn làm không khí lớp học luôn thay đổi

một cách ấn tượng

5 Kĩ năng tổ chức các hoạt động học:

Thực tế, kĩ năng tổ nhức các hoạt dộng dạy học đã thuộc về việc sử dụng các PPDH tích cực Sự thành thạo các PPDH đến mức trở thành phong cách dạy học riêng của người CBGD đại học luôn đi kèm với kĩ năng này Song tôi muốn nói rộng hơn, đi kèm với việc tổ chức các hoạt động học trong lớp, các hoạt động thư giản trong và ngoài giờ học cũng rất cần thiết đối với quá trình dạy học của SV Ở bậc đại học, SV phải làm việc nhiều và căng thẳng Muốn thành công trong cách dạy mới, việc tổ chức cho họ vui chơi để học là điều mà mỗi người dạy theo PPDH tích cực đều phải làm Dĩ nhên, việc “chơi” của SV không đơn thuần là chơi như trẻ nhỏ mà là chơi mang tính chất trí tuệ của thanh niên SV rất thích vui chơi, nếu tổ chức hợp lí các trò chơi thì không những họ được thư dãn trong học tập mà còn tạo cho họ thêm năng động Tình cảm của SV với người thày, với việc học, một phần cũng xuất phát từ đó Nếu người CBGD không có kĩ năng tổ chức cho SV thư dãn tức là chúng ta đã bỏ đi một mảng rất lớn để chinh phục và giáo dục họ

6 Kĩ năng sử dụng các phương tiện kĩ thuật hỗ trợ dạy học:

Cho đến bây giờ vẫn có rất nhiều CBGD còn xa lạ với các máy móc hiện đại sử

dụng trong dạy học, đặc biệt là lớp CBGD lớn tuổi (không loại trừ các vị giáo sư dày dạn kinh nghiệm) Duy nhất kĩ năng này là cán bộ trẻ chiếm ưu thế so với cán bộ lớn tuổi Sự thành thạo với máy móc phục vụ dạy học như tự thiết kế bài dạy, sử dụng linh hoạt chúng trên lớp là một trong những tố chất mới của người CBGD mà ở những thập niên tám mươi trở về trước hầu như không thấy có yêu cầu Đây cũng là một trong những yếu tố thuyết phục SV mạnh mẽ nhất vì đó là hình ảnh của người CBGD thời

hiện đại nói riêng, người cán bộ khoa học trong nền kinh tế tri thức nói chung Vấn đề còn lại là, nghệ thuật sư phạm khi sử dụng các phương tiện hiện đại Hai thái cực cần tránh là: lạm dụng phương tiện hiện đại và sử dụng phương tiện (không có phương pháp sư phạm) chỉ để chứng tỏ rằng có sử dụng phương tiện

7 Kĩ năng nghiên cứu khoa học:

Trước hết phải khẳng định rằng, người CBGD thật sự giỏi phải là người biết làm nghiên cứu khoa học, có nhiều công trình nghiên cứu khoa học (NCKH) Đây cũng là đặc điểm để phân biệt thầy giáo đại học và thầy giáo phổ thông Nghiên cứu khoa học tốt sẽ tạo cho người CBGD một bản lĩnh chuyên môn nói riêng, bản lĩnh khoa học nói chung Nếu nói về chuyên môn, người làm nghiên cứu khoa học nhiều sẽ có nhiều những thực tế thuyết phục, có nhiều thông tin chắc chắn, đáng tin cậy do chính mình nghiên cứu ra để bổ sung cho bài giảng Người làm công tác NCKH nhiều sẽ có cách trình bày bài giảng một cách logic, rõ ràng và thuyết phục

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh một bản lĩnh rất cần thiết của người làm công tác NCKH trong trường đại học, đó là bản lĩnh sư phạm Do thường xuyên nghiên cứu nên người CBGD rất nhạy bén với các vấn đề trong dạy học Không những anh ta biết phát hiện vấn đề trong lớp học, trong quá trình giáo dục nói chung để nghiên cứu hoặc tổ chức nghiên cứu, từ những nghiên cứu giải quyết các hiện tượng nhỏ trên lớp (Action Research) cho đến những vấn đề lớn trong giảng dạy đại học để thưc sự góp phần thay đổi PPDH trong trường đại học hiện nay và cũng là để dạy cho SV tác phong làm việc khoa học

KẾT LUẬN

Nhiều CBGD lâu năm, có ý thức nghề nghiệp cao, thường xuyên muốn cải thiện tình trạng giáo dục, thay đổi PPDH của mình, có thể tự rèn luyện và dễ dàng chiếm lĩnh các kĩ năng trên Chính họ là lực lượng đã và đang góp phần chính yếu thay đổi toàn diện bộ mặt các trường đại học Song, thực tế, không phải ai cũng có điều kiện, khả năng tự rèn luyện mình, dù năm tháng cứ trôi qua Cũng còn không ít người dạy ở đại học mang tư tưởng “bằng cấp” để “trụ hạng” Chính vì vậy, một mặt, mỗi CBGD cần quyết tâm vượt qua chính mình, tự nghiên cứu, học hỏi, thực hành… (tôi chỉ nói ở khía cạnh PPDH), mặt khác, nhà trường cần tổ chức trường xuyên các lớp huấn luyện, các hội thảo đề mọi CBGD có dịp tiếp cận, rèn luyện các kĩ năng của