Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất nhân cách của thẩm phán

Hoạt động của họ có ảnh lớn tới tính công minh của pháp luật, uy tín và nền công lý của một quốc gia, đồng thời góp phần giáo dục công dân có ý thức pháp luật.Vậy mà hiện nay khi nhận [r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẶNG THANH NGA

TÌM HIỂU THỰC TRẠNG VỀ PHẨM CHẤT

NHÂN CÁCH CỦA THẨM PHÁN

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI - 2003

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẶNG THANH NGA

MỤC LỤC

Trang

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài 6

1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu nhân cách 6

1.2 Lý luận về nhân cách và phẩm chất nhân cách 10

1.2.1.1 Quan niệm của các nhà tâm lý học phương Tây 10

1.2.1.2 Quan niệm của các nhà tâm lý học Liên xô 13

1.2.1.3.Quan niệm của các nhà tâm lý học Việt Nam 14

1.3.1 Khái niệm, vị trí, quyền hạn và nghĩa vụ của Thẩm phán 20

1.3.2 Những đặc điểm đặc thù về hoạt động xét xử của Thẩm phán 24

1.3.3 Phẩm chất nhân cách của Thẩm phán 27

1.3.3.5 Phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử 39

1.3.3.6 Phẩm chất liên quan đến việc thiết lập quan hệ với những

người tiến hành tố tụng khác và những người tham gia tố tụng 40

2.1 Vài nét về quá trình tổ chức thực hiện và khách thể nghiên cứu 43

3.1 Hiện trạng nhận thức của Thẩm phán, Chánh án, Phó chánh án,

Thư ký về phẩm chất nhân cách Thẩm phán 50

3.1.1 Hiện trạng nhận thức về vị trí của các nhóm phẩm chất nhân

3.1.2 Hiện trạng nhận thức về các phẩm chất cần có của Thẩm phán 59

3.1.2.1 Nhóm phẩm chất chính trị – tư tưởng 60

3.1.2.5 Nhóm phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử 73

3.1.2.6 Nhóm phẩm chất liên quan đến việc thiết lập quan hệ với những

người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng 76

3.2 Đánh giá và tự đánh giá về các phẩm chất nhân cách Thẩm phán 84

3.2.1 Đánh giá và tự đánh giá về các nhóm phẩm chất nhân cách

3.2.2 Đánh giá và tự đánh giá về các phẩm chất nhân cách

của Thẩm phán hiện có trong từng nhóm phẩm chất 92

3.2.2.1 Nhóm phẩm chất chính trị – tư tưởng 92

3.2.2.5 Nhóm phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử 104

3.2.2.6 Nhóm phẩm chất liên quan đề việc thiết lập quan hệ với những

người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng 107

Phụ lục

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đất nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới một cách toàn diện trên mọi mặt của đời sống xã hội, nhằm xây dựng một Nhà nước pháp quyền XHCN Đó là Nhà nước của dân, do dân, vì dân, tất cả vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,

văn minh Một trong những yêu cầu cấp bách của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là đổi mới hệ thống tư pháp nói chung, đổi mới tổ chức và hoạt động của Toà án các cấp nói riêng Có thể nói Toà án chiếm vị trí trung tâm trong hệ thống tư pháp, là cơ quan duy nhất có thẩm quyền xét xử những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh tế, hành chính và giải quyết những vụ việc khác theo qui định của pháp luật

Trước đòi hỏi của thực tế khách quan, Đảng và Nhà nước đã có nhiều quan tâm đến việc đổi mới hệ thống các cơ quan tư pháp và kiện toàn lại đội ngũ cán bộ ngành tư pháp Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng khẳng định: "Củng

cố, kiện toàn bộ máy các cơ quan tư pháp Phân định lại thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân Từng bước mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm cho Toà án nhân dân huyện Xây dựng đội ngũ thẩm phán, thư ký toà án, chấp hành viên, công chứng viên, giám định viên, luật sư có phẩm chất chính trị, đạo đức, chí công vô tư, có nghiệp vụ vững vàng, bảo đảm cho bộ máy trong sạnh, vững mạnh" Nghị quyết trung ương III (khoá 8) xác định rõ "Nghiên cứu phân cấp thẩm quyền bổ nhiệm Thẩm phán Toà án cấp tỉnh và Toà án cấp huyện, đồng thời căn cứ vào tình hình đội ngũ cán bộ hiện nay mà điều chỉnh tiêu chuẩn tuyển chọn cho phù hợp để kịp thời bổ sung đủ Thẩm phán cho Toà án cấp huyện và Toà án cấp tỉnh ", "Xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp trong sạch, vững mạnh, có phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực chuyên môn Lập quy hoạch tuyển chọn, đào tạo, sử dụng cán bộ tư pháp theo từng loại chức danh với tiêu chuẩn cụ thể "[12.116,117] Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX tiếp tục xác định: "Cải cách tổ chức, nâng cao chất lượng và hoạt động của các cơ quan tư pháp, nâng cao tinh thần trách nhiệm của các cơ quan và cán bộ tư pháp trong công tác điều tra, bắt, giam, giữ, truy tố, xét xử, thi hành án, không để xảy

ra những trường hợp oan sai Tăng cường đội ngũ Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân cả về số lượng và chất luợng ".[59]

Nhìn trong tổng thể hệ thống tư pháp, đội ngũ thẩm phán có vị trí quan trọng- là người đại diện cho Nhà nước bảo vệ sự công bằng xã hội cũng như bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người Hoạt động của họ có ảnh lớn tới tính công minh của pháp luật, uy tín và nền công lý của một quốc gia, đồng thời góp phần giáo dục công dân có ý thức pháp luật.Vậy mà hiện nay khi nhận định về đội ngũ cán bộ tư pháp nói chung, đội ngũ thẩm phán nói riêng, Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 2/1/2002 của Bộ chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm

công tác tư pháp trong thời gian tới nêu rõ: “Công tác cán bộ của các cơ quan

tư pháp chưa đáp ứng được yêu cầu của tình hình hiện nay Đội ngũ cán bộ

tư pháp còn thiếu về số lượng, yếu về trình độ và năng lực nghiệp vụ, một bộ phận tiêu cực, thiếu trách nhiệm, thiếu bản lĩnh, sa sút về đạo đức" Bên cạnh

đó xuất phát từ yêu cầu thực tiễn nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước, trong giai đoạn hiện nay đòi hỏi hơn lúc nào hết công tác bồi dưỡng đào tạo cán

bộ phải được chú trọng Chính vì vậy, việc khảo sát đánh giá đúng thực trạng về phẩm chất nhân cách của đội ngũ thẩm phán là một yêu cầu cấp bách và cần thiết không chỉ có ý nghĩa về lý luận mà còn có ý nghĩa về thực tiễn

Xuất phát từ những lý do trên và với tư cách là cán bộ giảng dạy môn tâm

lý học tại trường Đại học Luật Hà Nội, trực tiếp giảng dạy chuyên đề tâm lý học

tư pháp cho các lớp đào tạo nguồn thẩm phán, chúng tôi chọn đề tài "Tìm hiểu thực trạng về phẩm chất nhân cách của Thẩm phán " Việc nghiên bước đầu

đã đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác đào tạo nguồn thẩm phán và nghiên cứu khoa học của trường Đại học Luật Hà Nội cũng như góp phần nâng cao công tác xét xử của Toà án nhân dân, đồng thời góp phần vào

quá trình hoàn thiện chương trình đào tạo của khoa Tâm lý học trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, điều tra thực trạng về phẩm chất nhân cách của Thẩm phán đang công tác ở Toà án nhân dân các địa phương, từ đó đề xuất một

số kiến nghị để góp phần hoàn thiện phẩm chất nhân cách của đội ngũ Thẩm phán, nhằm nâng cao năng lực xét xử của đội ngũ này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu những cơ sở lý luận về:

a> Khái niệm, vị trí, quyền hạn và nghĩa vụ của Thẩm phán

b> Những đặc điểm đặc thù về hoạt động nói chung và hoạt động xét xử nói riêng của Thẩm phán

c> Các phẩm chất nhân cách cơ bản của Thẩm phán trong giai đoạn hiện nay 3.2 Khảo sát về thực trạng phẩm chất nhân cách của Thẩm phán đang công tác ở Toà án nhân dân các địa phương Đưa ra hệ thống các phẩm chất nhân cách cần thiết của của Thẩm phán, đồng thời đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các phẩm chất nhân cách này cho đội ngũ thẩm phán

4 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Những phẩm chất nhân cách của Thẩm phán Toà án nhân dân địa phương

4.2 Khách thể nghiên cứu:

- 300 Thẩm phán ở TAND các địa phương

Miền Bắc gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Hà Tây, Vĩnh Phú

Miền Trung bao gồm: Hà Tĩnh, Quảng Trị, Đà Nẵng, Khánh Hoà

Miền Nam bao gồm: An Giang, Lâm Đồng, Thành phố Hồ Chí Minh

- 66 Chánh án, Phó chánh án, Chánh toà, Phó chánh toà ở các địa phương nêu trên

- 200 Thư ký các TAND ở các địa phương trên

5 Giả thuyết khoa học

Xuất phát từ hoạt động đặc thù của Thẩm phán có thể xác định hệ thống các phẩm chất nhân cách cơ bản của Thẩm phán theo 6 nhóm phẩm chất sau:

1 Nhóm phẩm chất chính trị-tư tưởng

2 Nhóm phẩm chất đạo đức

3 Nhóm phẩm chất chuyên môn

4 Nhóm phẩm chất ý chí

5 Nhóm phẩm chất về năng lực tổ chức hoạt động xét xử

6 Nhóm phẩm chất liên quan đến việc thiết lập quan hệ với những người tiến hành tố tụng khác và những người tham gia tố tụng

Trong đó nhóm phẩm chất chính trị-tư tưởng cùng với nhóm phẩm chất đạo đức chiếm vị trí hàng đầu, sau đó đến các nhóm chuyên môn, ý chí Cả 6 nhóm phẩm chất có quan hệ chặt chẽ với nhau và có quan hệ với chức năng xét

xử của Thẩm phán

6 Phạm vi nghiên cứu:

Với đề tài này, chúng tôi chỉ có điều kiện nghiên cứu những phẩm chất nhân cách cơ bản của Thẩm phán đang công tác tại các Toà án nhân dân địa phương như đã nêu trong phần khách thể nghiên cứu, mà không có điều kiện nghiên cứu phẩm chất nhân cách của Thẩm phán ở Toà án nhân dân tối cao và Toà án quân sự các cấp

7 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

7.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp này nhằm tìm hiểu những vấn đề lý luận cơ bản về phẩm chất nhân cách như lịch sử nghiên cứu vấn đề phẩm chất nhân cách, các quan niệm của các nhà tâm lý học phương Tây, Liên Xô , Việt Nam về nhân cách và phẩm chất nhân cách

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng phương pháp này nhằm mục đích nghiên cứu khái niệm, vị trí, quyền hạn và nghĩa vụ của Thẩm phán

Các kết quả nghiên cứu của phương pháp này chủ yếu nhằm xây dựng cơ

sở lý luận và xác định phương pháp nghiên cứu

7.2 Phương pháp quan sát

Quan sát hoạt động xét xử của Thẩm phán tại một số Toà án nhằm phát hiện ưu, nhược điểm của họ trong quá trình xét xử

7.3 Phương pháp trò chuyện, phỏng vấn

Phương pháp này được thực hiện thông qua trò chuyện với một số Thẩm phán có nhiều kinh nghiệm trong công tác xét xử để tìm hiểu, xây dựng mô hình

lý thuyết về những phẩm chất cần có của Thẩm phán

7.4.Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Đây là phương pháp chính

+ Điều tra trên khách thể là Chánh án, Phó chánh án, Chánh toà, Phó chánh toà; Thẩm phán Đối với hai khách thể này chúng tôi tiến hành điều tra trên mẫu phiếu 1 Mục đích thu thập ý kiến đánh giá của các khách thể về những phẩm chất đang có và cần có hiện nay của Thẩm phán

+ Điều tra trên khách thể Thư ký Đối với khách thể này chúng tôi tiến hành điều tra trên mẫu phiếu 2 Mục đích thu thập ý kiến đánh giá của khách thể

về những phẩm chất đang có và cần có hiện nay của Thẩm phán

7.5.Phương pháp thống kê toán học

Bằng phương pháp thống kê SPPS chúng tôi tiến hành xử lý những kết quả thu được để tìm ra những chỉ số cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu nhân cách

Về vấn đề “phẩm chất nhân cách” trong các hoạt động nghề nghiệp khác nhau đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu Một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên cần được kể đến là tổng kết của R.M.Stogdill, đánh giá 124 nước về lãnh đạo theo phẩm chất trong thời kỳ 1904-1948 Kết quả

là đưa ra những phẩm chất có liên quan đến việc thực hiện vai trò của người lãnh đạo như thông minh, hiểu biết nhu cầu của người khác, hiểu biết nhiệm vụ, chủ động và kiên trì trong việc giải quyết, tự tin, có trách nhiệm, mong muốn nắm giữ vị trí thống trị và kiểm soát Tổng kết lần thứ hai của R.M.Stogdill năm

1974, nghiên cứu 163 đề tài về phẩm chất và kỹ năng người lãnh đạo trong thời

kỳ 1949-1970 Với các nghiên cứu của mình, ông đã xác định về phẩm chất của người lãnh đạo như thích ứng, am hiểu môi trường xã hội, tham vọng và định hướng thành tựu, quyết đoán, có tinh thần hợp tác, kiên quyết, đáng tin cậy, thống trị, xông xáo, kiên trì, tự tin, chịu đựng sự căng thẳng, sẵn lòng nhận trách nhiệm , về kỹ năng như tài giỏi, thông minh, nhận thức, sáng tạo, ngoại giao và lịch thiệp, diễn đạt thông tin, kỹ năng tổ chức, kỹ năng thuyết phục

Ở Liên Xô vào những năm 20, đầu những năm 30 của Thế kỷ XX, đã có nhiều công trình nghiên cứu nhằm xác định những phẩm chất, đặc điểm cơ bản của người lao động trong một nghề (như các công trình nghiên cứu của T.Marcarian, R.Cuchepov, M.P.Xôcôlov, T.C.Chuguev) Đến năm 60-70 nhiều tác giả đã đi sâu nghiên cứu sự thành nghề và sự phát triển nhân cách nghề trên

cơ sở sử dụng cách tiếp cận nghiên cứu về họa đồ nghề nghiệp, đặc biệt là đi sâu nghiên cứu về mặt động cơ và thao tác của hoạt động nghề

Kết quả nghiên cứu của các tác giả như N.V.Cuzmin (1961,1967, 1970),

A.I.Serbacov, V.A.Xlatvenin (1978) về quá trình hình thành nhân cách người

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng việt

1 Alexeev.S.S Pháp luật trong cuộc sống của chúng ta Đồng Ánh Quang dịch, Nguyễn Đình Lộc hiệu đính Nxb Pháp lý Hà Nội 1986

2 Nguyễn Thị Phương Anh Một số đặc điểm tâm lý- xã hội của nhà doanh nghiệp Luận án PTS Hà Nội 1996

3 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1996 và phương hướng nhiệm vụ công tác năm 1997

4 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1997 và phương hướng nhiệm vụ công tác năm 1998

5 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1998 và phương hướng nhiệm vụ công tác năm 1999

6 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 1999 và phương hướng nhiệm vụ công tác năm 2001

7 Báo cáo tổng kết ngành Toà án năm 2000 và phương hướng nhiệm vụ công tác năm 2001

8 Báo Công an nhân dân ngày 23/11/2002

9 Nguyễn Ngọc Bích Tâm lý học nhân cách Nxb Giáo dục Hà Nội 1998

10 Bộ luật hình sự 1999 Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 2000

11 Bộ luật tố tụng hình sự Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 1993

12 Các Nghị quyết Trung ương Đảng 1996-1999 Nxb Chính trị Quốc gia 2000

13 Hoàng Văn Cao Những phẩm chất nhân cách người hiệu trưởng tiểu học ở Thanh Hoá hiện nay Luận văn Thạc sỹ Tâm lý học Hà Nội 1998

14 Phạm Tất Dong Nhân cách và hướng nghiệp Tạp chí Nghiên cứu giáo dục

Số 2/1982

15 Vũ Dũng (Chủ biên) Tâm lý học xã hội Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 2000

16 Dự thảo “Quy chế đạo đức Thẩm phán” Bộ tư pháp Hà Nội 5/2000

17 Gônôbôlin Ph.N Những phẩm chất tâm lý của giáo viên Tập 1,2 Nxb Giáo dục Hà Nội 1979

18 Phạm Hoàng Gia Một số vấn đề tâm lý học nhân cách Tài liệu bồi dưỡng giáo viên Năm 1985 – 1986

19 Phạm Minh Hạc, Lê Khanh, Trần Trọng Thuỷ Tâm lý học Tập 1 Nxb Giáo dục 1988

20 Phạm Minh Hạc, Phạm Hoàng Gia, Trần Trọng Thuỷ, Nguyễn Quang Uẩn Tâm lý học Nxb Giáo dục Hà Nội 1989

21 Phạm Minh Hạc (Chủ biên) Tâm lý học Nxb Giáo dục 1992

22 Phạm Minh Hạc Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực đi vào công nghiệp hoá, hiện đại hoá Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 2001

23 Phạm Minh Hạc (Chủ biên).Về phát triển toàn diện con người thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 2001

24 Hồ Ngọc Hải, Vũ Dũng Các phương pháp của tâm lý học xã hội Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 1993

25 Nguyễn Văn Hiển Phẩm chất đạo đức của nghề thẩm phán Thông tin khoa học pháp lý Số 5/2000

26 Nguyễn Văn Hiện Một số vấn đề về quyền và nghĩa vụ của Thẩm phán và yêu cầu hoàn thiện pháp luật Tạp chí TAND Số 10/2000

27 Hiến pháp nước Cộng hoà XHCN Việt Nam năm 1992 Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội 1995

28 Trần Hiệp, Đỗ Long Sổ tay tâm lý học Nxb Khoa học xã hội Hà Nội 1991