Tác gia tố hữu tiết 2

Giới thiệu chung Suốt cuộc đời Tố Hữu gắn bó đối với đất nước, với cách mạng, dùng toàn bộ sáng tác của mình để phục vụ cho sự nghiệp cách mạng của đất nước, ngoài giá trị lớn lao về nội

TIẾT 2

III PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ TỐ HỮU

1 Giới thiệu chung

Suốt cuộc đời Tố Hữu gắn bó đối với đất nước, với cách mạng, dùng toàn bộ sáng tác của mình để phục vụ cho sự nghiệp cách mạng của đất nước, ngoài giá trị lớn lao về nội dung, tư tưởng từng cuốn hút bao thế hệ độc giả, thơ của Tố Hữu cũng nổi trội với một phong cách thơ độc đáo và đặc sắc rất dễ phân biệt với các nhà thơ khác

2 Phong cách nghệ thuật

2.1 Nét nổi bật bao trùm nhất trong phong cách thơ của Tố Hữu là lối thơ trữ tình chính trị

Tố Hữu là nhà thơ của lý tưởng cộng sản, thơ Tố Hữu tiêu biểu cho khuynh hướng thơ trữ tình chính

trị Tố Hữu là một chiến sĩ – thi sĩ, làm thơ trước hết là phải phục vụ sự nghiệp cách mạng, cho lý tưởng

của Đảng Trong thơ Tố Hữu từ trước đến sau, dù đề tài, nội dung cảm hứng có đa dạng đến đâu thì vẫn

nhất quán ở chỗ lấy lý tưởng cách mạng, quan điểm chính trị làm hệ quy chiếu cách nhìn nhận và xúc

cảm về mọi phương diện, mọi hiện tưởng của đời sống, kể cả đời sống riêng tư của chính nhà thơ Với Tố Hữu, “ tả tình hay tả cảnh, kể chuyện mình hay kể chuyện người, viết về các vấn đề lớn hay về một sự việc nhỏ (…) là để nói cho được cái lý tưởng cộng sản ấy thôi” (Chế Lan Viên)

- Mọi sự kiện, vấn đề lớn của đời sống cách mạng, lý tưởng chính trị, những tình cảm chính trị thông qua trái tim nhạy cảm của nhà thơ đều có thể trở thành đề tài và cảm hứng nghệ thuật thực sự

- Tố Hữu thường khai thác khía cạnh chính trị trong cuộc sống của con người

+ Một cụ già đi phá đường, một bà mẹ già 60 tuổi đi cấy hay nhìn một em bé vui tươi, nhí nhảnh hồn nhiên mang thư hoả tốc thì Tố Hữu như thấy ở đó ý thức làm chủ của người công dân, thấy sức mạnh của toàn dân tham gia đóng góp cho cuộc kháng chiến

+ Hay nhìn một căn nhà mới dựng, một giếng khơi mới đào, một con đường mới mở, một nhà ga mới xây Tố Hữu thấy ở đó những đổi thay trên cuộc sống của miền Bắc XHCN và vì thế mới có thể

khái quát nên niềm vui của đất nước mới đổi thay: "Xuân ơi xuân, em mới đến dăm năm/ Mà cuộc sống

đã tưng bừng ngày hội " Mùa xuân ở đây không phải là mùa xuân của tiết trời mà là mùa xuân giải

phóng bởi vì tính từ khi miền Bắc được hoà bình đến đó là 5 năm

+ Ngay hình ảnh một cành táo đầu hè rung rinh quả ngọt dưới con mắt của Tố Hữu không đơn

thuần chỉ là một cảnh sắc thiên nhiên mà có thể biểu tượng cho: "Hạnh phúc đơn sơ, ước mơ nho nhỏ Cho con người sung sướng tự do"

- Tố Hữu ít khi nói chuyện đời thường và số phận riêng tư Ngay cả khi nói về những tình cảm riêng tư

nhất cũng gắn liền với những vấn đề chính trị: "Anh nắm tay em sôi nổi vụng về …

- Thơ Tố Hữu là thơ của lẽ sống lớn, tình cảm lớn, của niềm vui lớn Ông say sưa ca ngợi lí tưởng cộng sản: "Từ ấy trong tụi bừng nắng hạ Rất đậm hương và rộn tiếng chim" ông ca ngợi sự nghiệp xây dựng CNXH trên miền Bắc: Dọn tí phân rơi nhặt từng ngọn lá/ Mỗi hòn than, mẩu sắt, cân ngô/ Ta nâng niu gom góp dựng cơ đồ Hay ca ngợi sự nghiệp giải phúng dân tộc đấu tranh cho hạnh phúc loài người :

"Ta vì ta ba chục triệu người/ Cũng cũng vì ba ngàn triệu trên đời " Vì thế niềm vui trong thơ Tố Hữu là niềm vui của cộng đồng, của dân tộc, của giai cấp Đây là niềm vui khi chiến thắng Điện Biên: "Không đêm nào vui bằng đêm nay/ Đêm lịch sử Điện Biên sáng rực/ Trên đất nước như huân chương trên ngực

" Và đây là niềm vui về miền Bắc giải phóng và xây dựng: Ồ thích thật bài thơ miền Bắc Tình cảm

được đề cập đến trong thơ Tố Hữu thường là tình yêu đất nước, lòng tự hào dân tộc, tình đồng chí, tình

cảm với Bác, với nhân dân Cảm hứng và tình cảm đó làm nên nhiều bài thơ kiệt tác của ông: (Hoan hô chiến sĩ Điện Biên, Sáng tháng năm, Theo chân Bác, Ba mươi năm đời ta có Đảng, Bài ca xuân 61, Nước non ngàn dặm)

- Từ cuối tập thơ Việt Bắc trở đi, thơ Tố Hữu mang đậm tính chất sử thi Cũng cần chú ý là cái "tôi" trữ tình của nhà thơ đó chuyển biến từ một cái tôi chiến sĩ trong sự hoà quyện với mọi người đến cái ta

rộng lớn

1

+ Cái tôi trữ tình ở tập Từ ấy chủ yếu là cái "tôi" chiến sĩ giác ngộ cách mạng say sưa và kiên cường chiến đấu:"Tôi chỉ một giữa muôn người chiến đấu/ Vẫn đứng thẳng trên đường đầy lửa máu Cái "tôi"

ấy ở tập Việt Bắc, Gió lộng lại chuyển thành cái "tôi" công dân Nghĩa là mọi tình cảm, mọi suy nghĩ, mọi hoạt động của cái "tôi" trữ tình đều xuất phát từ lợi ích của đất nước, từ ý thức trách nhiệm đối với Tổ

quốc Bởi thế nhà thơ say sưa ca ngợi những con người kháng chiến, cuộc sống, kháng chiến Ca ngợi Đảng, ca ngợi Bác Hồ, ca ngợi sự nghiệp xây dựng XDCN trên miền Bắc

+ Đến tập Ra trận Máu và hoa thì cái "tôi" trữ tình lại mang một tầm vóc mới Đó là cái "tôi" nhân danh dân tộc, nhân danh giai cấp, nhân dân thời đại Cái tôi gắn liền với cái ta: "Ta vì ta ba chục triệu người/ Cũng vì ba ngàn triệu trên đời" Nếu lịch sử chọn ta làm điểm tựa/ Vui gì hơn làm người lính đi đầu/ Trong đêm tối tim ta làm ngọn lửa" thì cái "ta" ở đó không đơn thuần chỉ là riêng nhà thơ mà đó là

cả dân tộc Việt Nam, cả cái thời đại Hồ Chí Minh

+ Mặt khác nhân vật trữ tình trong thơ Tố Hữu cũng không mấy khi là những con người riêng lẻ, riêng tư mà thường là mang ý nghĩa đại diện cho số phận cộng đồng, cho dân tộc và cho thời đại Ví dụ chị Trần Thị Lý là một cô gái miền Nam anh hùng bất khuất được đưa ra điều trị ngoài miền Bắc Tố Hữu nhìn nhận là người con gái Việt Nam, người chiến sĩ giải phóng quân tượng trưng cho cả một thời đại

đánh Mĩ: "Như Thạch Sanh của thế kỷ hai mươi/ Một dây ná một cây chông cũng tiến công giặc Mĩ"

+ Trong mạch cảm hứng đó thơ Tố Hữu bao giờ cũng đề cập đến những vấn đề lớn liên quan đến vận mệnh của toàn dân tộc, của nhân dân, thậm chí của toàn nhân loại: "Hoà bình, thống nhất, hạnh phúc,

tự do …" Nội dung ấy thường lại được diễn tả bằng những hình ảnh rất kì vĩ hào hùng :"Những đường Việt Bắc của ta Bước chân nát đá muôn tàn lửa bay" hoặc "Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai''

- Toàn bộ nội dung chính trị ấy lại được diễn đạt bằng một giọng điệu tâm tình, bút pháp trữ tình Cho nên thơ Tố Hữu là thơ trữ tình chính trị là vì vậy Ngay từ cách xưng hô, thơ Tố Hữu đó thiên về

cách nói thân mật, gần gũi và để dành tiếng nói chủ yếu cho những người bạn, người em, người anh,

người chị Cho nên nhà thơ thường dùng những tiếng gọi thân thương, trìu mến tâm tình chứ không mấy

khi là những tiếng thét, hùng hồn: Bạn đời ơi, Anh chị em ơi, Hỡi người bạn, Xuân ơi xuân; Huế ơi, Miền Nam ơi

- Điều thú vị là để nói những nội dung chính trị to tát và nghiêm trọng nhiều khi nhà thơ lại dùng những hình thức ngọt ngào trữ tình sâu lắng VD: để diễn tả tình cảm đối với Việt Bắc, Bác, Cách

mạng nhà thơ đó sỏng tạo nên một cuộc chia tay đầy lưu luyến giữa đôi người bạn, đôi người yêu và sử dụng một lối hát giao duyên rất phổ biến trong dân ca của dân tộc cùng với hai đại từ rất đặc biệt của ca

dao dân ca: Mình - Ta - toàn bài như là những lời nói tâm tình, như là những tiếng ru rất ngọt ngào êm dịu

sâu lắng cuả toàn bộ bài thơ Việt Bắc Để ca ngợi sự nghiệp vĩ đại và công ơn của Đảng nhà thơ mượn lời

của người mẹ nói với con: Con ơi mẹ dặn mấy lời/ Công ơn của Đảng con thời chớ quên Và lời ru vốn là

sử dụng mẹ ru con xưa nay lại có khi được Tố Hữu mượn để nói về những vấn đề rất sâu sắc, trong đất

nước trong cuộc đời : Núi cao bởi có đất đồi/ Núi chê đất thấp, núi ngồi ở đâu

2

Tố Hữu là nhà thơ của lẽ sống lớn, của những tình cảm lớn, niềm vui lớn của cách mạng và con người cách mạng Đặc biệt ở những bước ngoặt trong đời sống cách mạng của dân tộc, hồn thơ Tố Hữu thường vang ứng nhạy bén và dào dạt cảm hứng, kết tinh trong những bài thơ đặc sắc, được sự đồng cảm

và hưởng ứng rộng rãi của đông đảo công chúng Xuân Diệu khẳng định “Tố Hữu đã đưa thơ chính trị lên đến trình độ là thơ rất đỗi trữ tình ” Thơ Tố Hữu đã kế tục dòng thơ cách mạng đầu thế kỉ XX của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, thơ của các chiến sĩ cộng sản lớp trước ờ nửa đầu những năm 30 nhưng đã được đổi mới trên cơ sở vận dụng những thành tựu hiện đại hóa thơ ca đương thời, đem đến cho văn học cách mạng một tiếng thơ sôi nổi, trẻ trung, mới mẻ và tràn đầy cảm hứng lãng mạn, đã mở ra một khuynh hướng lớn và có vị trí chủ đạo – khuynh hướng trữ tình chính trị – trong suốt mấy chục năm của nền thơ hiện đại Việt Nam

2.2 Nội dung trữ tình chính trị trong thơ Tố Hữu thường tìm đến và gắn liền với khuynh hướng sử thi, cảm hứng lãng mạn Khuynh hướng sử thi nổi bật trong thơ Tố Hữu nhất là ở những thời

kì sau, kể từ cuối tập Việt Bắc Cái tôi trữ tình trong thơ Tố Hữu ngay từ đầu đã là cái tôi chiến sĩ, về sau càng trở thành cái tôi nhân danh cộng đồng, nhân danh Đảng và dân tộc Nhân vật trữ tình trong thơ Tố Hữu là con người thể hiện tập trung những phẩm chất của giai cấp, dân tộc, đến cuộc kháng chiến chống

Mĩ được nâng lên thành những hình tượng anh hùng mang tầm vóc thời đại và lịch sử, nhiều khi được thể hiện bằng bút pháp thần thoại hóa Cảm hứng chủ đạo trong thơ Tố Hữu là cảm hứng lãng mạn Thơ Tố Hữu hướng vào tương lai, khơi dậy niềm vui, lòng tin tưởng và niềm say mê với con đường cách mạng, ngợi ca nghĩa tình cách mạng và con người cách mạng Do khuynh hướng cảm hứng ấy mà thơ Tố Hữu chú trọng tác động đến tình cảm, cảm xúc của người đọc, đặc biệt khai thác giá trị gợi cảm của nhạc điệu thơ

2.3 Một nét đặc sắc của thơ Tố Hữu là có giọng điệu riêng rất dễ nhận ra Đó là giọng tâm tình, ngọt ngào tha thiết, giọng của tình thương mến Giọng điệu ấy có phần là do được thừa hưởng từ điệu

tâm hồn con người xứ Huế với những câu ca, giọng hò tha thiết ngọt ngào của quê hương Nhưng nó cũng được xuất phát từ một quan niệm của nhà thơ : “Thơ là chuyện đồng điệu ( … ), thơ là tiếng nói đồng ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí ’’ Nhà thơ đặc biệt dễ rung động với nghĩa tình cách mạng, luôn hướng đến đồng bào, đồng chí mà giãi bày tâm sự, trò chuyện, kêu gọi, nhắn nhủ Thơ Tố Hữu phần nhiều có cách diễn đạt tự nhiên, hơi thơ liền mạch Cho nên nhạc điệu chủ yếu trong thơ Tố Hữu cũng thường không phải là hùng tráng mạnh mẽ mà thường êm dịu và ngọt ngào, lắng đọng:"Huế ơi quê mẹ của ta ơi /

Nhớ tự ngày xưa tuổi chín mười Hoặc là: "Tôi viết cho ai bài thơ 61/ Đêm đã khuya rồi, gió về tê buốt/

Hà Nội rì rầm còi thổi ngoài ga/ Một chuyến tàu chuyển bánh đi xa/ Tiếng sình sịch chạy dọc đường Nam bộ

3

2.4 Kế tục truyền thống thơ ca dân tộc, đặc biệt là thơ ca dân gian và thơ cổ điển, thơ Tố Hữu đậm

đà tính dân tộc cả trong nội dung và nghệ thuật biểu hiện

Với những bút pháp rất khác nhau nhưng sở trường nhất của ông là sử dụng thể thơ dân tộc Đặc biệt

là các thể thơ Lục bát, Song thất lục bát Những bài như Bầm ơi, Bà Bủ, Việt Bắc, Mẹ Suốt, Kính gửi cụ Nguyễn Du, Nước non ngàn dặm chính là những bài thơ điển hình cho thể thơ dân tộc thành công trong

thơ Tố Hữu Thơ ông khi dùng lối thơ 7 chữ, hay 8 chữ thường lại có tính chất rất là trang trọng, vững

chãi mang vẻ cổ kính cổ điển nhưng lại gần gũi thân quen với những người Việt Nam như: Mẹ Tơm, Quê

mẹ, Bác ơi chẳng hạn Ngay cả khi dùng những thể thơ tự do, cả lối thơ bậc thang rất là hiện đại thì thơ

của Tố Hữu bao giờ cũng vẫn bám chắc vào thể thơ truyền thống tạo nhịp, tạo vần, gần gũi, quen với lối

nghe, lối cảm của người Việt Nam: Những đêm hè/ Khi ve ve đã ngủ/ Tôi vẫn nghe/ Xao xác hàng me Mặt

khác, những từ ngữ, hình ảnh trong thơ Tố Hữu thường không thiên sự mới lạ mà thường là những hình ảnh giản dị thân quen, là những lời ăn tiếng nói hàng ngày của quần chúng được chọn lọc, gọt dũa, nâng

cao và đặt đúng chỗ của nó, từ ấy nó ánh lên những vẻ đẹp không ngờ: "Nhớ gì như nhớ người yêu/ Trăng lên đầu núi nắng chiều lưng nương''; Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều/ Chày đêm nện cối đều đều suối xa" hoặc: "Bà Bủ nằm ổ chuối khô/ Bà Bủ không ngủ, bà lo bời bời" Cho nên, người đọc dễ có cảm giác

những gì ông nói thì cũng là những gì mình từng cảm nhận, mình cũng nhận thấy, những hình ảnh, những nội dung ấy lại được hỗ trợ thêm bởi nhạc điệu rất phong phú đậm đà bản sắc dân tộc Tố Hữu có biệt tài

dùng Tiếng Việt, sử dụng những từ láy cách gieo vần, ngắt nhịp tạo nên những hiệu quả bất ngờ: "Chú bé loắt choắt/ Cái xắc xinh xinh/ Cái chân thoăn thoắt / Cái đầu ngênh ngênh";" Mấy chàng lính trẻ măng tơ/ Nghêu ngao gõ bát hát chờ cơm sôi” (Nước non ngàn dặm) Có những bài thơ bỏ nhạc đi thì rất xa lạ, rất Tây như Xuân Diệu nói Nhưng thêm nhạc vào thì lại rất dân tộc, rất thân quen: Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan/ Đường bạch dương sương trắng nắng tràn Người ta nói thơ Tố Hữu dễ hiểu, dễ ngâm, dễ

thuộc chính là vì thế Nó cũng xuất phát từ quan niệm về thơ của Tố Hữu: "Thơ là tiếng nói đồng ý, đồng chí, đồng tình" Đó là tiếng nói chung của những người bạn, người đồng chí, những người dân trong đất nước Việt Nam Hiện thực đời sống cách mạng, những tình cảm chính trị, đạo lí cách mạng qua sự cảm nhận và thể hiện của Tố Hữu đã gắn bó, hòa nhập với truyền thống tinh thần tình cảm và đạo lí của dân tộc, làm phong phú thêm cho truyền thống ấy Về thể thơ, Tố Hữu sử dụng nhuần nhuyễn các thể thơ dân tộc (như lục bát, song thất lục bát, bốn chữ, năm chữ, bảy chữ) và có những sáng tạo làm phong phú thêm cho các hình thức thơ ca này Trong thơ Tố Hữu có thể bắt gặp một cách phổ biến những lối so sánh, các phép chuyển nghĩa và cách diễn đạt trong thơ ca dân gian đã trở nên quen thuộc với tâm hồn người Việt Sáng tạo hình ảnh trong thơ Tố Hữu thiên về giá trị biểu hiện tình cảm hơn là giá trị tạo hình, thậm chí nhà thơ còn sử dụng nhiều hình ảnh ước lệ tượng trưng khá quen thuộc Chiều sâu của tính dân tộc trong thơ Tố Hữu là ở nhạc điệu, đặc biệt phong phú về vần và những phối âm trầm bổng nhịp nhàng nên dễ ngâm dễ thuộc Nghệ thuật thơ Tố Hữu nghiêng về tính truyền thống hơn là sự tìm tòi đổi mới theo hướng hiện đại hóa

Sự nghiệp thơ ca của Tố Hữu đồ sộ và nhất quán Ông hầu như không có thơ thù tạc mà hoàn toàn phục

vụ cho cách mạng và cho đất nước Nội dung tư tưởng cao quý đó cùng với một phong cách thơ độc đáo, đặc sắc đó làm nên sức hấp dẫn to lớn của thơ Tố Hữu

4