Chiếc thuyền tiết 1

Một phụ nữ trung niên, xấu xí, nhọc nhằn, lam lũ, nhẫn nhục, thầm lặng chịu đựng những trận đòn tàn bạo của người chồng khiến người ngoài cuộc phải ngạc nhiên không thể hiểu nổi.. Ở đây,

TIẾT I

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả

* Nguyễn Minh Châu (1930 - 1989), quê ở làng Quỳnh Thơi, huyện Quỳnh

L-u, tỉnh Nghệ An, là nhà văn quân đội, từng viết và chiến đấu tại rất nhiều chiến trờng So với các bạn văn cùng thời, Nguyễn Minh Châu bớc vào làng văn muộn Đến năm 1960, ông mới bắt đầu sáng tác và 7 năm sau, khi 37 tuổi,

ông mới có cuốn tiểu thuyết đầu tay trình làng: Cửa sông (1967) Mặc dù

sáng tác muộn, trởng thành muộn hơn nhng NMC lại có những đóng góp

đáng kể cho văn học kháng chiến chống Mĩ Sau chiến tranh, đặc biệt những năm 80 của thế kỉ XX, NMC trở thành cây bút tiên phong trong phong trào đổi mới văn học, ngời “mở đờng tinh anh và tài năng” của nền văn học dân tộc trong thời kì hậu chiến và đổi mới

* Con đờng sáng tác: có thể chia làm hai giai đoạn:

- Trớc 1975: các sáng tác giai đoạn này của NMC mang âm hởng, đặc điểm

và khuynh hớng trữ tình - lãng mạn của văn học thời chống Mĩ: Đề tài: cuộc chiến tranh bảo vệ miền Bắc và giải phóng miền Nam Nhân vật trung tâm

là những ngời anh hùng, ngời lính dũng cảm, hiên ngang, mu trí Họ thờng hiện lên trong khung cảnh bi tráng của chiến tranh Cảm hứng sử thi, cách mạng thể hiện rõ qua giọng điệu ngợi ca, trang trọng Ngôn ngữ: trữ tình và lãng mạn

+ Tác phẩm tiêu biểu: Cửa sông, Những vùng trời khác nhau, Dấu chân ngời lính…

- Sau 1975: Nhân vật trung tâm: những con ngời mu sinh, trong hành

trình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách Ngôn ngữ:

đời thờng, giản dị, giàu tính triết luận

+ Tác phẩm tiêu biểu: Bức tranh, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành; Bến quê…

2 Tác phẩm

2.1 Xuất xứ, vị trớ văn học sử

- Sáng tác năm 1983, đợc in lần đầu trong tập Bến quê (1985) Sau đó, đợc

in riêng thành tập Chiếc thuyền ngoài xa (1988).

- Tác phẩm tiêu biểu cho sáng tác của NMC sau 1975 với khuynh hớng khám phá đời sống dới góc độ thế sự - đời t và phong cách tự sự - triết lí của ông

2.2.Tỡnh huống truyện

Tỏc phẩm là cõu chuyện kể về chuyến đi thực tế, với những phỏt hiện đầy bất ngờ về cuộc sống và nghệ thuật một nghệ sĩ nhiếp ảnh tờn là Phựng Được giao nhiệm vụ đi chụp để bổ sung cho bộ ảnh lịch một cảnh biển buổi sỏng cú sương, Phựng đó tới một vựng ven biển miền Trung Tại đõy anh gặp lại Đẩu, người bạn chiến đấu năm nào nay là chỏnh ỏn tũa ỏn huyện Thật may mắn, anh đó gặp được “một cảnh đắt trời cho”, một vẻ đẹp thanh sơ mà toàn bớch gắn với một chiếc thuyền ngoài xa trong cảnh biển mự sương Người nghệ sĩ nhiếp ảnh xỳc động, tưởng chớnh mỡnh vừa phỏt hiện ra rằng: cỏi Đẹp là chõn lớ cựa sự toàn thiện

Nhưng ngay sau đú, anh tỡnh cờ chứng kiến cảnh tượng oỏi oăm: cũng ở con thuyền đú, người phụ nữ hàng chài bị chồng đỏnh đập dó man Bà ta khụng chỉ cắn răng chịu đựng mà cũn kiờn quyết khụng rời bỏ người chồng vũ phu Cỏch xử sự lạ lựng này khiến cả Đẩu và Phựng ngạc nhiờn, thắc mắc Cuối cựng, cõu chuyện với người phụ nữ hàng chài đó khiến cả hai “vỡ ra” một nhận thức mới, làm thay đổi cỏch nhỡn, cỏch nghĩ quen thuộc của họ

Đõy là một tỡnh huống nhận thức độc đỏo, hấp dẫn, làm nổi rừ chủ đề thiờn truyện Qua

đú, tỏc giả bày tỏ những suy tư sõu sắc về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, cỏch nhỡn nhận đỏnh giỏ hiện thực và con người

II Đọc- hiểu văn bản

1 Phõn tớch nhõn vật người đàn bà

A Dàn ý:

Người đàn bà hàng chài vô danh như bao người đàn bà vùng biển khác Nhưng có một cuộc

đời và số phận cụ thể được tác giả tập trung thể hiện:

a Một phụ nữ trung niên, xấu xí, nhọc nhằn, lam lũ, nhẫn nhục, thầm lặng chịu đựng những trận đòn tàn bạo của người chồng khiến người ngoài cuộc phải ngạc nhiên không thể hiểu nổi

b Vẻ đẹp tâm hồn toát lên chính từ sự cam chịu, nhẫn nhục ấy (qua sự giải thích của bà về lí do không từ bỏ người chồng vũ phu): sự ý thức về thiên chức của người phụ nữ trong gia đình Thấp thoáng chị là bóng dáng của những người phụ nữ Việt Nam nhân hậu, bao dung, giàu lòng vị tha Cuộc mưu sinh đầy cam go cần có một người đàn ông khỏe mạnh Thương con: muốn con được sống và không bị tổn thương Đồng cảm thấu hiểu và chia sẻ với người chồng

B Nội dung chi tiết

Bước 1: Khái quát về tác giả, tác phẩm và vấn đề cần phân tích

NMC (1930-1989) là nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ và đã có nhiều tác phẩm thành công Sau 1975, ông trực tiếp quan tâm tới đời sống ở góc độ thế sự và trở thành cây bút

tiên phong của văn học Việt Nam thời kì đổi mới Chiếc thuyền ngoài xa (1983) là một trong những tác phẩm tiêu biểu của thời kì này Ở đây, bên cạnh việc xây dựng tình huống truyện mang

ý nghĩa khám phá, phát hiện về sự thật đời sống, nhà văn còn xây dựng được nhân vật người đàn

bà hàng chài một cách chân thật và sâu sắc

Bước 2: Giới thiệu chung về nhân vật, vị trí của nhân vật trong tác phẩm

Người đàn bà là nhân vật trung tâm của tác phẩm, nơi nhà văn gửi gắm tình thương yêu đến đớn đau, khắc khoải trước số phận con người Đây cũng là nhân vật phụ nữ ấn tượng nhất của NMC,

khác hẳn với những Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng, Thai trong Cỏ lau, hay Liên trong Bến quê, Quì trong Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành Không có một cái tên để gọi, một nét khả

dĩ về ngoại hình để được yêu thương, người phụ nữ miền biển này như là hiện thân của nỗi khổ nghèo, vất vả đến tận cùng, như là hiện hình của nỗi chát chua cho số phận Nhưng cũng chính ở chị, ta sẽ gặp những “hạt ngọc” tâm hồn thật đáng quí trọng, nâng niu

Bước 3: Ngoại hình, ngôn ngữ, cử chỉ, hành động, tính cách

Tính cách 1: SỰ CAM CHỊU, NHẪN NHỤC!

- Ngoại hình: Dường như biển đã sinh ra chị, một người đàn bà cao lớn với đường nét thô kệch,

khuôn mặt mệt mỏi, tái ngắt, tấm lưng áo bạc phếch, rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng Chỉ bằng vài nét phác thảo, NMC đã làm hiện lên trước mắt chúng ta hình ảnh đau khổ, tội nghiệp của người phụ nữ hàng chài lam lũ, khó nhọc Đó cũng là người đàn bà bình thường như bao người phụ nữ dân chài khác Nhưng điều khác biệt ở đây là người ấy lại bước ra từ con thuyền ngư phủ đẹp như trong mơ, điều ấy dự báo một nỗi éo le, nghịch cảnh nào đó sắp xảy ra Quả nhiên, ngay

sau đó, ta sẽ gặp cảnh: “lão đàn ông “lập tức trở nên hùng hổ, mặt đỏ gay”, hắn “rút trong người

ra một chiếc thắt lưng của lính ngụy ngày xưa” và “quật tới tấp vào lưng người đàn bà vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiến ken két Vừa đánh lão vừa nguyền rủa bằng cái giọng rên rỉ đau đớn” Thật kinh khủng! Ấy vậy mà

- Cử chỉ, hành động: người phụ nữ vẫn lặng im, nhẫn nhục chịu đòn Không né tránh, không kêu

la, không chống trả, không chạy trốn, chị đã chấp nhận nó như một phần cuộc sống của mình Như cuộc đời người đi biển cần phải đương đầu với sóng to gió lớn, muốn tồn tại phải chấp nhận

Sự im lặng của chị khiến chúng ta đau lòng biết mấy Không biết, chị chịu đòn như thế đã bao năm rồi? Ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng, cuộc đời chị là chuỗi ngày đắng cay tủi cực chỉ để chịu đòn thôi ư? Thịt da ai cũng là người, chẳng lẽ chị không biết đau? Cảnh tượng quá đỗi lạ lùng khiến Phùng kinh ngạc Và mỗi người, khi đọc đến những dòng này không khỏi thắc mắc hoặc bức xúc thay cho chị Chắc chắn phải có lí do nào thật đặc biệt khiến người đàn bà này

có thể trở nên lì đòn đến như vậy? Bên bờ biển, bí ẩn về cuộc đời chị mới chỉ bắt đầu hé lộ, để

đến hôm sau, hôm sau nữa, tại Tòa án Huyện, nơi công đường, ta còn ngạc nhiên hơn nữa về cuộc đời người phụ nữ vô danh muốn lấy sự nhẫn nhịn để cứu cả thế giới và coi đó là phép màu của Hạnh phúc, thứ Hạnh phúc hiếm hoi muộn mằn như mạch nước ngầm rỉ thấm vào mảnh đất khô cằn vì nắng hạn

Tính cách 2: LÒNG TỰ TRỌNG, ĐỨC HI SINH, TẤM LÒNG VỊ THA NHÂN HẬU.

- Xin đừng vội chê cười chị, người phụ nữ xấu xí có thân phận thấp hèn Ngày xưa, nàng Kiều

cũng thân lươn bao quản lấm đầu để giữ lấy sự trinh bạch, còn chị thì im lặng chịu đòn để giữ lấy

nhiều thứ quan trọng hơn, mà trước hết là nhân cách, lòng tự trọng Chị lĩnh những trận đòn như một lẽ đương nhiên, vì không muốn ai biết chuyện này, vì không muốn những đứa con thơ ngây phải chứng kiến cảnh cha đánh mẹ Chị im như tượng đá nhận về mình mọi nỗi đau đớn để chồng được hả cơn giận, để gia đình còn có người chèo chống lúc phong ba và cùng nhau nuôi đàn con

“nhà nào cũng trên dưới chục đứa” Khi đã ý thức được việc mình làm, chị không còn thấy đau

nữa Chỉ khi biết hành động vũ phu của chồng bị Phác và người khách lạ chứng kiến, bấy giờ chị

mới đau đớn- vừa đau đớn vừa vô cùng nhục nhã, xấu hổ Giọt nước mắt đau khổ của người

đàn bà lúc bấy giờ mới trào ra, giọt nước mắt xót xa, ân hận, nước mắt của nỗi nhọc nhằn và sức chịu đựng Chị không muốn ai chứng kiến và thương xót mình, kể cả thằng Phác, đứa con trai yêu quí của chị và nhất là một người lạ như nghệ sĩ Phùng Dù thân thể bị chà đạp, nhân phẩm bị xúc

phạm, nhưng người đàn bà ấy không để ý, không bận tâm Chị chỉ bận tâm khi để người khác phải bận tâm về chị Ta hãy nhớ lại những cử chỉ của chị lúc thằng Phác “vung chiếc khóa sắt

quật vào giữa khuôn ngực trần vạm vỡ cháy nắng” của cha mình Tiếng gọi “Phác, con ơi!” cất lên như xé lòng Người đàn bà khốn khổ ngồi xệp xuống, “ôm chầm lấy nó rồi lại buông ra, chắp tay vái lấy vái để, rồi lại ôm chầm lấy” khiến bạn đọc vô cùng xúc động và thương xót Bà không khóc khi bị chồng hành hạ, nhưng đã khóc khi ôm con vào lòng Bà đã không thể nào che chắn được cho con khỏi bị tổn thương Bà thương con, xót chồng, muốn tạ tội với con, muốn nó hiểu được những góc khuất trong cuộc đời và đừng căm thù bố, cũng đừng trở nên độc ác như bố nó Người mẹ ấy đã phải tuôn rơi những giọt nước mắt tột cùng đau đớn, bất lực vì không thể bảo vệ, che chở và cũng không thể cho con một cuộc sống bình yên Trong cuộc mưu sinh này, người đàn

bà quá khốn khổ vì phải che chắn cả trăm chiều giông bão và cũng thật đẹp, một vẻ đẹp ánh lên từ

muôn vàn nỗi cơ cực đắng cay Đó là phẩm chất của con người có lòng tự trọng

- Vậy đấy, người đàn bà ấy không cam chịu một cách vô lí Và cũng không cam chịu chỉ vì lí trí là để đảm bảo sự sinh tồn cho cả đàn con Sở dĩ chị có thể chịu đựng dẻo dai và bền bỉ như

vậy còn vì một nguyên cớ sâu xa và nhân hậu hơn Chị hiểu điều gì đã khiến gã con trai “cục tính

nhưng hiền lành lắm không bao giờ đánh đập ai” trở thành một kẻ độc dữ, thô bạo Người đàn

ông ấy là trụ cột của một gia đình nghèo, đông con, sống bằng nghề chài lưới giữa biển khơi Cả gia đình sống chen chúc trên một chiếc thuyền nhỏ trôi dạt trên biển Những khi biển động thì cả

tháng trời “vợ chồng con cái toàn ăn cây xương rồng luộc chấm muối” Sự nghèo khó, cơ cực,

lam lũ, nhọc nhằn đã hằn in trên chân dung người đàn bà hàng chài với nước da tái ngắt vì mệt mỏi, đói ăn, thiếu ngủ Nhưng người đàn ông cũng khổ sở không kém! Chị thấu hiểu điều đó và còn hiểu nhiều hơn thế nữa, bằng trái tim nhân ái ấm áp của đàn bà Dù gì thì cũng nhờ có lão, chị mới có một gia đình Vốn xấu xí, lỡ làng, nếu không có lão, làm sao chị có được những phút giây

vợ chồng con cái có lúc vui, nhất là khi nhìn thấy chúng được ăn no Nói về những điều này, gương mặt người đàn bà chợt ửng sáng lên như nở một nụ cười Hạnh phúc thật muôn màu, có khi chỉ cần nhỏ nhoi đơn giản như vậy thôi Giữa cuộc sống nhọc nhằn đói khổ tưởng như chỉ biết

đến đòn roi, sự bạo tàn, thô tục, ta vẫn thấy ánh lên sắc màu bình yên hạnh phúc “ Đàn bà trên thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ chứ không sống cho mình như trên mặt đất được” Có lẽ

đó là câu nói gợi nhiều suy nghĩ nhất trong lòng bạn đọc, thể hiện nhiều nhất vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ Phải rồi, chính vì tình thương yêu vô bờ bến với những đứa con mà chị chấp nhận

hi sinh Thấp thoáng sau hình ảnh chị là bóng dáng cuộc đời bao người vợ, người mẹ, người phụ

nữ Việt Nam nhẫn nại cay đắng mà vẫn trong trẻo lắm một tấm lòng vị tha, nhân hậu

Tính cách 3: SỰ SÂU SẮC, TRẢI ĐỜI.

- Đọc CTNX, người đọc không chỉ ngạc nhiên trước thái độ nhẫn nhục của người đàn bà hàng chài khi bị chồng hành hạ, nhục mạ một cách phi lí mà còn ngạc nhiên hơn nữa trước thái độ của

bà tại tòa án Huyện Từ chỗ “chắp tay vái lạy lia lịa”, “quí tòa bắt tội con cũng được, phạt tù con

cũng được, đừng bắt con bỏ nó” đến lúc đột nhiên “mất hết cái vẻ ngoài khúm núm, sợ sệt khi mới xuất hiện ở tòa án”, người đàn bà hàng chài như đã trở thành một con người khác Sau cái vẻ

khúm núm, sợ sệt, dáng ngồi rụt rè mớm ở mép ghế là một con người thâm trầm sắc sảo đang ở thế đứng trên hai nhà trí thức mà trút ra những lời lẽ được chiêm nghiệm trong cả cuộc đời đầy lo

toan vất vả: “Các chú đâu có phải là người làm ăn cho nên các chú đâu có hiểu được cái việc của các người làm ăn lam lũ, khó nhọc” , “các chú không phải là người đàn bà chưa bao giờ các chú biết ” Người đàn bà đã kể câu chuyện cuộc đời mình, qua đó gián tiếp đưa ra các lí do

vì sao nhất quyết không bỏ người chồng vũ phu: “ông trời sinh ra người đàn bà đẻ con và nuôi con khôn lớn” Nhưng cuộc sống chài lưới đầy những bất trắc, họ cần những người đàn ông làm

chỗ dựa, nếu bỏ chồng, chị sẽ phải đối mặt với bi kịch khác khủng khiếp hơn: bi kịch của những

đứa con phải chịu cảnh đói khát Mặt khác, trong đau khổ triền miên, họ vẫn có những lúc“ vợ chồng con cái chúng tôi sống hòa thuận vui vẻ vui nhất là lúc ngồi nhìn đàn con tôi chúng nó được ăn no” Chao ôi! Trước Cách Mạng, những người dân phố Huyện trong Hai đứa trẻ của

Thạch Lam cố thức để được nhìn thấy chuyến tàu Nửa thế kỉ sau ta lại gặp hạnh phúc lớn lao của người mẹ chỉ là nhìn thấy đàn con được ăn no!? Và chị sẵn sàng thế chấp cuộc đời mình để đổi lấy nó, đánh đổi mọi thứ để có nó!

Bước 4: Khái quát về nghệ thuật

Bằng nghệ thuật tạo dựng tình huống truyện đặc sắc và sử dụng ngôn ngữ trần thuật linh hoạt, ngôn ngữ đối thoại và những nét phác họa về ngoại hình sinh động, tác giả đã xây dựng thành

công chân dung người đàn bà hàng chài với vẻ đẹp độc đáo, khuất lấp Đằng sau vẻ bề ngoài xấu

xí, thô kệch là tâm hồn sáng trong như ngọc; sau cái dáng chịu đòn đến trơ lì, vô cảm là sự kiên cường; sau bộ dạng chịu xúc phạm đến nhẫn nhục là đức hi sinh lớn lao của tình mẫu tử; sau vẻ ù

lì ngu muội bởi đói nghèo, thất học là việc hiểu thấu lẽ đời Khi mà xã hội chưa có những giải pháp thực sự hiệu quả và kịp thời để giúp họ ổn đinh hơn trong nghề chài lưới đầy bất trắc, chị chỉ còn một cách: chấp nhận!

Bước 5: Kết luận

Tác phẩm đã khép lại, nhưng trong tâm trí ta vẫn hiện lên hình ảnh người đàn bà hàng chài với

bước đi chậm rãi, vững chắc Lối kết mở này cho phép ta nhìn chân dung người đàn bà hàng chài với một tầm vóc khác Cái con người như bước ra từ thế giới của hoang sơ không chỉ còn là hiện thân nghiệt ngã của số phận mà còn là vầng sáng lấp lánh Sau lưng chị là mặt trời, và trước mặt chị là biển đời nhọc nhằn, lam lũ, nhưng trong đó vẫn có những hạt châu báu của tâm hồn mà nhà

văn đã giúp ta phát hiện ra từ niềm tin yêu đến đau đớn vào cuộc sống, con người