Muốn xây dựng được kịch bản cho một đoạn phim thí nghiệm mô phỏng, người thiết kế cần nắm chắc kiến thức về hiện tượng, cơ chế, quá trình của thí nghiệm đó và phân tích các yếu tố cấu[r]
Trang 1SỬ DỤNG PHẦN MỀM MACROMEDIA FLASH
TRONG DẠY HỌC CÁC THÍ NGHIỆM SINH HỌC
Th.S PHAN THỊ LOAN Th.S VÕ THỊ BÍCH THUỶ Trường CĐSP Quảng Trị
Nhận thức được lợi ích của việc ứng dụng CNTT trong dạy học, đặc biệt
là dạy bộ môn Sinh học, bài viết này đề cập đến việc sử dụng phần mềm Flash
để mô tả những thí nghiệm sinh học khó và tác dụng của nó trong việc nâng
cao hiệu quả của việc dạy học bộ môn Sinh học
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong lộ trình đào tạo theo học chế tín chỉ hiện nay, việc khai thác các phần mềm MS Office, Power Point, Violet (thiết kế và trình diễn), GIF Movie Gear (làm hoạt hình), Windows Movie Maker (làm phim), Crocodille Clips (tạo các thí nghiệm mô phỏng) là một xu hướng tất yếu trong dạy học Sinh học Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm gồm hệ thống các cơ chế, quá trình, quy luật có tính trừu tượng cao nên có nhiều ưu thế
để ứng dụng CNTT Trong khuôn khổ cho phép của bài báo, chúng tôi xin giới thiệu một phần mềm có khả năng mô phỏng các cơ chế, quá trình, các thí nghiệm mà dạy học truyền thống không thể thực hiện được Đó là phần mềm Macromedia Flash
2 SỬ DỤNG PHẦN MỀM FLASH TRONG DẠY HỌC CÁC THÍ NGHIỆM SINH HỌC 2.1 Vài nét về tính năng và phạm vi sử dụng phần mềm Flash
Macromedia Flash là phần mềm vẽ hình cho phép tạo hình ảnh động, có các hiệu ứng chuyển động và biến đổi, lập trình để tạo ra các hoạt động mô phỏng và tương tác một cách sinh động, hấp dẫn Flash là công cụ mạnh nhất có thể tạo ra hoạt hình lẫn mô phỏng Người học có thể tương tác với các đối tượng trong các file flash mô phỏng và tạo ra các hoạt hình (animation) trong khi thiết kế các thí nghiệm Không nên dùng Flash để tạo cả một bài giảng vì nó sẽ tốn khá nhiều công sức, mà chỉ dùng để tạo ra các tư liệu rồi kết hợp với Violet hoặc Powerpoint để tạo thành một bài giảng hoàn chỉnh
Với phần mềm Macromedia Flash, chúng ta có thể thiết kế các quá trình, cơ chế, thí nghiệm hoặc tất cả những yếu tố có tính động để dạy Sinh học cho học sinh từ lớp 6 đến lớp 12 và sinh viên ở các trường Đại học, Cao đẳng
2.2 Cách tiến hành tạo Flash mô phỏng thí nghiệm
Để tiến hành tạo flash mô phỏng thí nghiệm, giáo viên phải thực hiện quá trình sau:
2.2.1 Xây dựng kịch bản
Xây dựng kịch bản là khâu quan trọng quyết định khoảng 50% khả năng thành công của tập tin xuất bản Trong phần này sinh viên phải thể hiện toàn bộ ý tưởng, hiểu biết của mình bằng hình thức phi ngôn ngữ (đoạn phim) Các hình ảnh phải tiếp nối nhau theo một
Trang 2trình tự chính xác, chặt chẽ, logic, phù hợp với đối tượng nhận thức Kịch bản còn phải thể hiện tốt tinh thần đổi mới phương pháp dạy học để người học vừa tiếp nhận được tri thức vừa làm chủ được những tri thức đó
Kịch bản tốt là kịch bản hàm chứa tiềm năng tạo tình huống có vấn đề, tổ chức được hoạt động học tập khám phá cho học sinh Muốn xây dựng được kịch bản cho một đoạn phim thí nghiệm mô phỏng, người thiết kế cần nắm chắc kiến thức về hiện tượng, cơ chế, quá trình của thí nghiệm đó và phân tích các yếu tố cấu thành thí nghiệm để xây dựng các hoạt cảnh cho các yếu
tố
2.2.2.Thể hiện kịch bản
Sau khi có kịch bản, giáo viên phải thể hiện ý tưởng đó trên giao diện của phần mềm
Macomedia Flash tạo ra một sản phẩm cụ thể phục vụ cho mục đích dạy học Để hỗ trợ cho công việc này, có thể tiến hành tìm kiếm các hình ảnh cần cho đoạn flash mô phỏng bằng công cụ google Trong một số trường hợp sinh viên dùng các công cụ vẽ trong giao diện flash Tạo các hiệu ứng cho hình ảnh và đóng gói tập tin Sản phẩm là một file có đuôi
là *swf, hoặc *exe mô phỏng một thí nghiệm sinh học
Hình 1: Giao diện của Macromedia Flash 8 2.2.3 Xử lý tư liệu
Sản phẩm sau khi đóng gói được đưa ra thực nghiệm trên các đối tượng khác nhau, hiệu chỉnh và sử dụng Sản phẩm được xem là tốt, có ý nghĩa giáo dục phải đáp ứng đủ 8 tiêu chí sau:
TC1: Sản phẩm đó phải “chạy” tốt khi liên kết với các phần
mềm trình diễn như Power Point, Violet
TC2: Mức độ tương tác của người học với đối tượng
Mặt kỹ thuật
TC3: Kết hợp nhiều loại thông tin khác nhau như chữ (text),
hình ảnh (image), tranh vẽ (picture), âm thanh (sound) để tạo thành một đoạn phim (movie) nhuyễn, đẹp
Mặt thực tiễn TC4: Sản phẩm đó mô phỏng được thí nghiệm mà không thể
Trang 3tiến hành được trong thực tế hoặc tiến hành được nhưng khó thành công (nếu thực nghiệm làm được thì giá trị của sản phẩm giảm đi nhiều lần)
TC5: Sản phẩm phải chứa đựng tiềm năng tạo các tình
huống có vấn đề, tổ chức dạy học khám phá (tiềm năng tổ chức dạy học tích cực)
TC6: Sản phẩm mô phỏng chính xác thí nghiệm
TC7: Sản phẩm chứa đựng các thao tác tư duy thí nghiệm,
rèn cho học sinh kỹ năng thực hành thí nghiệm bằng tư duy
Mặt sư phạm
TC8: Sản phẩm chuyển tải đến người học một modul hay
một “liều” kiến thức nhất định
2.2.4 Ví dụ minh hoạ
Để minh hoạ cho cách sử dụng phần mềm Flash vào dạy học các thí nghiệm Sinh học
đã trình bày trên, chúng tôi giới thiệu một ví dụ về xây dựng kịch bản và đánh giá sản
phẩm Flash mô phỏng cho một thí nghiệmổtong chương trình Sinh học lớp 6 là “Thí
nghiệm xác định chất mà lá cây chế tạo được khi có ánh sáng” (Bài 21- SGK SH 6 -
Quang hợp)
Bước 1: Xây dựng kịch bản
* Xác định mục tiêu thí nghiệm
Về kiến thức, qua thí nghiệm HS phải xác định được chất mà lá cây chế tạo được khi
có ánh sáng là tinh bột
Về kỹ năng, yêu cầu học sinh làm thí nghiệm theo sự tưởng tượng (thao tác tư duy thí nghiệm)
* Phân tích thí nghiệm
Thí nghiệm nhằm mục đích xác định chất mà lá cây chế tạo được là chất gì trong điều kiện lá được chiếu sáng Phương pháp thí nghiệm là phương pháp đối chứng và thực nghiệm được tiến hành trên cùng một đối tượng
Muốn cho thí nghiệm đạt độ chính xác cao, cần đưa lá cây vào phòng tối 2 ngày để loại bỏ bớt chất mà cây chế tạo Dùng băng giấy đen bịt kín hai măt của một phần lá, phần còn lại không bịt sau đó đưa ra ánh sáng từ 4 - 6h Ngắt chiếc lá bỏ băng giấy đen, đun sôi cách thủy trong cồn 90o nhằm tẩy hết chất diệp lục Mục đích của việc tẩy diệp lục là chỉ để quan sát hiện tượng thí nghiệm vì màu xanh của diệp lục át màu xanh tím mà kết quả thí nghiệm sẽ tạo ra
Rửa sạch cồn trong nước ấm, bỏ toàn bộ lá và cốc đựng thuốc thử tinh bột (dung dich Iôt loãng) Kết quả là phần che băng đen lá có màu giống màu lá sau khi tẩy; phần không che có màu xanh tím Kết quả thí nghiệm là kết quả của phản ứng hóa học giữa tinh bột và dung dich Iôt
Từ thí nghiệm này có thể rút ra kết luận rằng chất mà lá chế tạo chính là tinh bột và điều kiện cần để lá chế tạo tinh bột là ánh sáng
* Phân tích các yếu tố của thí nghiệm
- Đối tượng thí nghiệm: Cây có lá màu xanh, nhiều lá trồng trong chậu để tiện cho việc di chuyển (nên chọn cây rau lang)
Trang 4- Dụng cụ thí nghiệm: 01 băng giấy màu đen, 01 giá thí nghiệm, 01 đèn cồn và cồn;
02 ống nghiệm, cốc thủy tinh, 01 đồng hồ, 01 cốc nước
* Xây dựng hoạt cảnh
Cảnh 1 (bắt đầu): Chậu rau lang để trong chậu xuất hiện
Cảnh 2 (bóng tối): Màn hình tối và đồng hồ xuất hiện quay 48 tiếng
Cảnh 3 (bít lá): Màn hình sáng và băng đen hình chữ nhật di chuyển từ phải sang áp sát vào lá rau lang, gấp một phần ôm lấy 1/3 giữa lá
Cảnh 4 (chiếu sáng): Bóng đèn giây tóc di chuyển từ trên xuống, đồng hồ quay đủ 6 tiếng
Cảnh 5 (tháo băng): Một chiếc lá trên cây rau lang đứt ra khỏi cây và quay 180o ngược chiều kim đồng hồ ra giữa giao diện, băng đen bung ra khỏi lá, biến ra khỏi giao diện Phần lá không bịt băng đen giữ nguyên màu xanh ban đầu, phần lá đã bịt băng đen có màu xanh vàng
Cảnh 6 (tẩy diệp lục): Giá thí nghiệm di chuyển từ trên xuống, chậu thủy tinh đựng nước di chuyển từ góc phải lên gắn vào giá thí nghiệm, cốc thủy tinh chứa cồn 90o di chuyển từ góc phải vào trong lòng của chậu thủy tinh, đèn cồn di chuyển từ góc phải vào dưới chậu thủy tinh châm lửa đốt nóng chậu thủy tinh, chiếc lá ở cảnh 5 di chuyển từ góc phải vào trong cốc Xuất hiện các bọt khí di chuyển từ đáy lên miệng chậu thủy tinh và cốc thủy tinh Toàn bộ lá chuyển màu từ xanh sang vàng úa
Cảnh 7 (rửa nước ấm): Lá màu vàng úa di chuyển ra khỏi cốc đựng cồn đến cốc thủy tinh đựng nước ấm màu xanh dương Giá thí nghiệm di chuyển sang trái thoát khỏi giao diện Lá nhúng vào cốc lật qua lật về 3 lần Trên giao diện lúc này đã xuất hiện cốc thủy tinh đựng dung dịch iot màu tím nhạt Lá di chuyển ra khỏi cốc đựng nước ấm và nằm trên cốc iot
Cảnh 8 (thử iot): Lá di chuyển xuống cốc đựng iot trong 3 giây là chuyển sang màu xanh tím đậm ở 2 mép lá (phần không bịt băng đen), phần bịt băng đen vẫn giữ nguyên màu vàng úa Lá di chuyển ra khỏi cốc, cốc iot biến mất, lá xuất hiện từ sau ra trước to dần, trên giao diện chỉ còn 1 chiếc lá với 2 màu : xanh tím đậm ở mép, giữa vàng úa
Trang 5Cảnh 2: Bóng tối
Cảnh 4: Chiếu sáng
Bước 2: Thể hiện kịch bản
- Sưu tầm tư liệu bănhgf cách sử dụng công cụ tìm kiếm google để tìm hình ảnh các liên quan (có thể dịch sang Tiếng Anh để làm phong phú thêm hình ảnh)
- Dùng Macromedia Flash 8 để thiết kế, mô phỏng theo kịch bản
Trang 6- Đóng gói tập tin
Bước 3: Xử lý tư liệu
- Sử dụng phần mềm Powpoint để trình chiếu sản phẩm được thiết kế
- Sử dụng phần mềm Flash để trình chiếu các cảnh theo trình tự thí nghiệm
- Sử dụng phần mềm eXe để đánh giá kết quả học tập của HS Căn cứ vào các tiêu chí ở bảng trên, chúng tôi đánh giá theo thang điểm A (Tốt), B (Khá), C( Trung bình), chúng tôi có kết quả sau khi thực nghiệm giảng dạy: 1A, 2C, 3B, 4A, 5B, 6A, 7A, 8A Theo đó, chúng ta có thể hiệu chỉnh hoặc thực hiện các phương pháp giảng dạy nhằm khắc phục hạn chế, phát huy ưu điểm của sản phẩm để phát huy cao độ tính tích cực học tập của học sinh
2.2.5 Ý nghĩa của việc sử dụng phần mềm Flash
Việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong dạy các thí nghiệm đã phần nào giải quyết những khó khăn trong dạy học của giáo viên và nhận thức của học sinh Dạy học theo hình thức CBT (Computer Base Training - day học dựa trên máy tính) đang là xu hướng chủ đạo và phổ biến trong giáo dục hiện nay nhờ tính tiện ích và tính kinh tế của nó CBT trong Sinh học mang lại những tiết dạy sinh động, hiện thực hoá thế giới tự nhiên vô cùng phong phú và đa dạng
Việc sử dụng phần mềm Flash trong dạy học Sinh học góp phần rèn luyện cho học sinh tư duy thực nghiệm trong những hoàn cảnh khó khăn của thực nghiệm Dựa trên quy trình và nguyên tắc này chúng ta có thể phát triển hướng nghiên cứu trên đối tượng là cơ chế, quá trình Sinh học phức tạp khác để dạy các phân môn Sinh học khác cho sinh viên
3 KẾT LUẬN
Ngày nay CNTT dường như hiện diện và ảnh hưởng đến tất cả mọi lĩnh vực, việc giảng dạy cũng không thể không tập trung khai thác tối ưu các phần mềm trong dạy học, đặc biệt là trong việc thiết kế các quá trình, cơ chế, thí nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình giảng dạy Do vậy, ứng dụng CNTT vào giảng dạy Sinh học và các bộ môn khác là vấn đề quan trọng trong hoạt động dạy và học hiện nay ở các trường ĐH – CĐ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] http://www.uit.edu.vn
[2] http://www.huesoft.com.vn