Anh đã để lại cho đời một bài thơ nhưng để rồi mãi sau này khi nhắc đến anh người ta lại nhắc đến Cuộc chia ly màu đỏ mà tự an ủi với lòng mình rằng "Như không hề có cuộc chia ly"[r]
Trang 1Đó là cuộc chia ly chói ngời sắc đỏ
Tươi như cánh nhạn lai hồng
Trưa một ngày sắp ngả sang đông
Thu, bỗng nắng vàng lên rực rỡ
Tôi nhìn thấy một cô áo đỏ
Tiễn đưa chồng trong nắng vườn hoa
Chồng của cô sắp sửa đi xa
Cùng đi với nhiều đồng chí nữa
Chiếc áo đỏ rực như than lửa
Cháy không nguôi trước cảnh chia ly
Vườn cây xanh và chiếc nón trắng kia
Không giấu nổi tình yêu cô rực cháy
Không che được nước mắt cô đã chảy
Những giọt long lanh, nóng bỏng, sáng ngời
Chảy trên bình minh đang hé giữa làn môi
Và rạng đông đang hừng trên nét mặt
Một rạng đông với màu hồng ngọc
Cây si xanh gọi họ đến ngồi
Trong bóng rợp của mình, nói tới ngày mai…
Ngày mai sẽ là ngày sum họp
Đã toả sáng những tâm hồn cao đẹp!
Nắng vẫn còn ngời trên những lá si
Và người chồng ấy đã ra đi…
Cả vườn hoa đã ngập tràn nắng xế
Những cánh hoa đỏ vẫn còn rung nhè nhẹ
Gió nói, tôi nghe những tiếng thì thào
“Khi Tổ quốc cần họ biết sống xa nhau…”
Nhưng tôi biết cái màu đỏ ấy
Cái màu đỏ như cái màu đỏ ấy
Sẽ là bông hoa chuối đỏ tươi
Trên đỉnh dốc cao vẫy gọi đoàn người
Sẽ là ánh lửa hồng trên bếp
Một làng xa giữa đêm gió rét…
Nghĩa là màu đỏ ấy theo đi
Như không hề có cuộc chia ly…
1964
Tình cờ đọc trên “thivien.net”, câu thứ ba trong bài “áo đỏ” của nhà thơ Vũ Quần Phương có viết:
“em đi lửa cháy trong bao mắt”, khiến tôi phân vân nhớ đến câu trong nguyên tác: “em đi thắp lửa trong bao mắt” Cùng là lửa nhưng “lửa cháy” và “thắp lửa” lại cho chúng ta hai cách hiểu khác nhau Sự khác nhau ấy, là do động từ “cháy” và động từ “thắp” không nằm trong một trường nghĩa; mà “cháy” hay “thắp” được coi là “nhãn tự” của bài thơ Cho nên, việc xác định ý
Trang 2nghĩa biểu cảm của nó đối với toàn bài là rất cần thiết; nguyên nhân làm cho bài thơ hay hoặc dở cũng xuất phát từ đó
Trong “ Cuộc chia ly màu đỏ” của Nguyễn Mỹ viết năm 1964 có câu:
“Chiếc áo đỏ rực như than lửa Cháy không nguôi trước cảnh chia ly”
Ngay từ đầu bài thơ, Nguyễn Mỹ đã khẳng định “đó là cuộc chia ly chói ngời sắc đỏ” Bởi người đưa tiễn là một cô gái mặc “áo đỏ”, tiễn đưa chồng trong nắng “rạng đông với màu hồng ngọc”, giữa tiết mùa “thu, bỗng nắng vàng lên rực rỡ” Cả người đi và người ở lại đều ý thức được rằng
“khi tổ quốc cần, họ biết sống xa nhau” và họ tin “ngày mai sẽ là ngày sum họp” Cho nên, cuộc chia ly ấy dầu có nước mắt cũng chỉ là “những giọt long lanh nóng bỏng sáng ngời” Chẳng có gì
để buồn! Bởi trong họ đang “cháy” lên một tình yêu, đang “cháy” lên một lý tưởng thiêng liêng, cao đẹp vì tổ quốc; hòa chung với chất xúc tác của màu “áo đỏ” - biểu tượng của niềm tin, của may mắn, của chiến thắng Tất cả cộng hưởng cùng nắng thu đang “vàng lên rực rỡ” làm nên một cuộc chia ly màu đỏ “rực như than lửa”, “cháy mãi không nguôi” Cho nên, từ “cháy” trong bài thơ này mới thật đắt giá Tình yêu – lý tưởng - thiên nhiên - lòng người cùng thăng hoa mà
“cháy” lên cho một niềm tin hòa bình, hạng phúc trong tương lai; thiêu “cháy” đi những giọt nước mắt bi lụy, yếu đuối của lòng người, để đến cuối bài thơ Nguyễn Mỹ phải ngộ nhận lại “ như không hề có cuộc chia ly”.
Ấy vậy, từ “cháy” đó mà đặt trong bài “Áo đỏ”, cụ thể trong câu “em đi lửa cháy trong bao mắt” có
vẻ khiên cưỡng, dư thừa, thiếu tế nhị Trong một bài thơ chỉ vỏn vẹn 28 chữ, mỗi chữ đều là vàng, đều mang một ý nghĩa then chốt và góp phần liên kết chặt chẽ với toàn bài; nên việc dư thừa một chữ sẽ là lãng phí và phá đi khối liên kết chung cả bài Tuy nhiên, cũng có sự ngoại lệ như từ “ dữ” và “cộng” trong hai câu thơ của Vương Bột là hữu ý, là hay:
“ Lạc hà dữ cô lộ tề phi Thu thủy cộng trường thiên nhất sắc”
Xét thấy, từ “cháy” đặt trong câu thứ ba của bài “áo đỏ” là dư thừa, không mang lại giá trị nghệ thuật cao Đã là “lửa” tất yếu phải “cháy”, không “cháy” sao thành “lửa” Và dĩ nhiên, Vũ Quần Phương cũng không muốn lặp lại lối mòn của Nguyễn Mỹ Cho nên, “em đi lửa cháy trong bao mắt” là bản sao dị bản của “em đi thắp lửa trong bao mắt” Cả bài thơ, Vũ Quần Phương không dùng một từ nào đặc tả vẻ đẹp của cô gái nhưng bạn đọc vẫn có thể thấy được vẻ đẹp thiên phú
đó qua ý nghĩa câu chữ và đặc biệt qua cụm từ “thắp lửa” Màu xanh của cây, màu hồng của áo phối kết với màu nắng như “ánh” lên một hợp màu dịu dàng, tươi mát Đó phải chăng là vẻ đẹp của cô gái? Vẻ đẹp ấy khiến mỗi bước em đi như “thắp lửa trong bao mắt” “Lửa cháy” rồi sẽ tàn nhưng “thắp lửa” sẽ duy trì được mãi ngọn lửa đó cũng như vẻ đẹp của cô gái khó mà lụi tàn trong mắt bao người “Lửa cháy” cuồng nhiệt quá, không hợp với vẻ đẹp khả ái, dịu dàng của em; “thắp lửa” mới gần gũi, tế nhị, vẻ đẹp không còn kiêu sa, trái lại rất thân thương, trìu mến Cho nên, nhân vật “anh” si tình mới “đứng thành tro”, nhen nhóm ngọn lửa em “thắp” mà đơn phương chết lặng Đến đây cán cân thẩm mỹ đã nghiêng về “thắp lửa” hay nói cách khác, giá trị biểu cảm của từ “thắp” đã vượt xa hơn từ “cháy” rất nhiều lần Việc lựa chọn từ “thắp” thể hiện
sự tỉnh táo của tác giả.
Trang 3Văn chương là cái lý không cùng Mỗi người sẽ có cách cảm, cách hiểu khác nhau về bài thơ Bài viết trên đây mang tính chủ quan của người viết, nhằm đối sánh đôi điều về bài thơ “áo đỏ” trong nguyên tác với bài “áo đỏ” trên “thivien.net”.
-Nhà thơ Nguyễn Mỹ đã để lại cho đời một bài thơ nhưng để rồi mãi sau này khi nhắc đến anh người ta lại nhắc đến "Cuộc chia ly màu đỏ" mà tự an ủi với lòng mình rằng
"Như không hề có cuộc chia ly" với thơ và với anh
Nhà thơ Nguyễn Mỹ sinh trưởng tại Phú Yên, nhưng những năm tháng cuộc đời đã in hằn bước chân của anh khắp nẻo đường quê hương dọc theo chiều dài đất nước từ Bắc vào Nam Anh đã gửi hồn mình trên những chặng đường ấy bằng biết bao thổn thức của thơ
để rồi khi ngã xuống, người đọc bỗng nhận ra số phận đầy nghiệt ngã đã thực sự tạo ra một "Cuộc chia ly" giữa anh với thơ Nhưng sự sống của những con chữ, linh hồn của những vần thơ đã làm sống dậy và khoác một "màu đỏ" vinh quang trong cuộc đời thơ Nguyễn Mỹ
So với quãng thời gian thực mà Nguyễn Mỹ hiện diện với cuộc đời trước khi hi sinh chỉ kéo dài vẻn vẹn có 35 mùa xuân Ngần ấy năm để định hình cho mình một phong cách riêng, để bạn đọc nhớ tên mình, thuộc cái "tạng" thơ mình quả là một điều rất khó mà không phải ai cũng làm được Có thể khẳng định Nguyễn Mỹ là người say mê làm thơ với nhiệt huyết tuổi trẻ đầy sục sôi, với khát khao tìm một lối đi mới Nhưng sự ham mê cộng với biết bao tìm tòi đổi mới cho thơ đôi lúc đưa anh vào những thử thách vì sản phẩm nghệ thuật đó ít nhiều đã thất bại, không chiều theo lòng người, không dễ dàng để những vinh quang bủa vây và mỉm cười quá sớm Biết bao bài thơ đã đi qua có thể chỉ là những viên gạch lát đường trải trên lối đi dài của văn chương nhưng phải đi qua nó ngòi bút mới chạm tới miền nhớ người đọc "Đọc lại những bài thơ Nguyễn Mỹ ngay ở những bài chưa thành công, như thấy được những nhịp cánh vỗ chới với của hồn thơ đang tìm bay vào quỹ đạo của mình Ở Cuộc chia ly màu đỏ, Con đường ấy, Nguyễn Mỹ đã lập được đường bay của mình, riêng biệt, độc đáo, rất có ý nghĩa đối với sự cách tân của cả thi đàn" (Vũ Quần Phương)
Hành trình đi đến Cuộc chia ly màu đỏ là cả một cuộc hành trình dài của tâm huyết, học hỏi và những va chạm mà cuộc đời hun đúc lên cái mảng màu tươi sáng thành công Và với "Cuộc chia ly màu đỏ" bạn đọc biết đến anh nhiều hơn Anh đã để lại cho đời một bài thơ nhưng để rồi mãi sau này khi nhắc đến anh người ta lại nhắc đến Cuộc chia ly màu đỏ
mà tự an ủi với lòng mình rằng "Như không hề có cuộc chia ly" với thơ và với anh - nhà thơ Nguyễn Mỹ
Nguyễn Mỹ vào bộ đội ở Phú Yên từ năm 16 tuổi, chiến đấu ở chiến trường Nam Trung
Bộ Năm 1954 tập kết ra Bắc, đóng quân ở Nghệ An tuổi trẻ gắn liền với những cuộc đấu tranh anh hùng đã tạo cho thơ Nguyễn Mỹ âm hưởng và màu sắc của chiến tranh, của quê hương, của tình yêu trên một cái nền cảm xúc, có lúc bịn rịn, đắm đuối, nuối tiếc,
và những mơ hồ không muốn bộc lộ, không muốn xác định ở ngay con chữ Nhưng cũng
có lúc lại rất mộc mạc đời thường cộng với những lạc quan như cuộc sống của biết bao lớp thanh niên ở chiến trường ngày ấy: "Anh lang bạt đi tìm Anh từ dạo ấy/ Ở trong đất
và ở trong máu chảy/ Nghe nơi mình còn có chút niềm vui/ Gửi cho hoa Cúc tím ở trong
Trang 4đời" (Hoa cúc tím - thơ di cảo), hay như những địa danh của Tổ quốc thân yêu mà anh đã từng đến có ý nghĩa thế nào với máu thịt anh:
Lạng Sơn là đỉnh đầu tôi
Cà Mau là bàn chân tôi Trường Sơn là sống lưng tôi
Hà Nội là trái tim tôi Biển Đông ngày đêm cuộn trào khát vọng của tôi Mái đình ngọn tre uốn nắm tâm hồn tôi Đất nước cấu thành tôi và không ngừng thổi sự sống vào tôi Đất nước là tấm gương làm hiệu cả cuộc đời tôi
(Bài ca)
Dù là Lạng Sơn, Cà Mau hay biển Đông là những nơi anh đã đi qua nhưng Hà Nội là một trong những nơi được anh gắn bó với nhiều kỉ niệm trong suốt cuộc đời ngắn ngủi của một nhà thơ liệt sĩ Nguyễn Mỹ còn là một trong những hội viên đầu tiên của Hội văn nghệ Hà Nội Vì thế khi viết về Hà Nội anh đã không ngần ngại khẳng định đó là: "trái tim tôi", (chứ không phải quê hương Phú Yên của nhà thơ) bằng một lòng thành thực của người làm thơ - một điều thành thực đáng quý
Có thể những bài thơ như thế này chỉ có ý nghĩa trong những thời điểm nhất định của lịch
sử, nhưng với Cuộc chia tay màu đỏ lại cho chúng ta thấy một số phận thơ tồn tại bền bỉ với thời gian Nhà thơ được chứng kiến biết bao cuộc chia ly tiễn người ra trận bằng chính tâm trạng của những người ruột thịt và ngay bản thân mình Khi cảm xúc đã chín, mọi lời nói bỗng trở thành bất lực, con chữ bỗng ực trào ra để khoả lấp những khoảng trống trong tâm hồn Và từ một cuộc chia ly của chính mình Nguyễn Mỹ đã đẩy thành cuộc chia ly của cả dân tộc Trong bài thơ, nhà thơ có những dự báo về tất cả những ly biệt của chiến tranh, những dự cảm của chính nhà thơ Thế là chỉ sau ngày Cuộc chia ly màu đỏ ra đời bảy năm cái sự sinh ly tử biệt đã vận vào Nguyễn Mỹ, khi anh hy sinh tại Trà My, Quảng Nam
Nhà thơ đã ra đi trong khi chưa kịp in cho mình một tập thơ riêng Khi còn sống, năm
1954 thì tác phẩm đầu tay của nhà thơ đã đến được với bạn đọc, nhưng đó lại là thể loại bút ký với cái tên: Trận quán Cau Phải đến năm 1980, khi Nguyễn Mỹ hy sinh đã được 9 năm, thơ của anh mới được in, song lại là một tập thơ in chung với Nguyễn Trọng Định ở tập "Sắc cầu vồng" Cho mãi đến sau này, vào năm 1993 Hội văn nghệ Hà Nội, Sở văn hoá thông tin Phú Yên được sự giúp đỡ của giáo sư phân viện dược liệu Nguyễn Viết Tựu thì một tập thơ mang tên đầy đủ Nguyễn Mỹ mới ra đời và chuyển đến bạn đọc Điều đặc biệt của tập thơ này là ngoài những bài thơ nổi tiếng, những bài thơ đã được công bố thì một phần là thơ di cảo mà bạn đọc chưa bao giờ được biết tới
Đôi khi với người cầm bút, cả cuộc đời lao động nghệ thuật của mình sẽ là những chồng bản thảo cao ngất ngưởng, là những tuyển tập được đánh thứ tự theo số năm nhưng để lại trong lòng bạn đọc từ con số khổng lồ ấy chỉ là một số nhỏ, có khi chỉ một đến hai, thì với Nguyễn Mỹ - một nhà thơ đã hy sinh ở cái tuổi đang độ sung sức nhất của văn
Trang 5chương cho dù chỉ là một tác phẩm đó cũng là thành công để lại giá trị trong cõi đời này rồi
NGUYỄN HIỀN
Nhắc tới nhà thơ - liệt sĩ Nguyễn Mỹ, người đọc thường nhớ ngay tới bài thơ "Cuộc chia
ly màu đỏ" trứ danh của ông Điều này cũng dễ hiểu thôi: Trong những năm chống Mỹ, bài thơ từng được đưa vào tuyển thơ "Sức mới" 1 do đích thân nhà thơ nổi tiếng "khó tính" Chế Lan Viên tuyển chọn Sau này, bài thơ đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường
Các tuyển thơ về đề tài kháng chiến lẫn đề tài tình yêu - nếu có chọn thơ Nguyễn Mỹ thì các soạn giả gần như không quên bài thơ này Lâu dần, như một thói quen, bạn đọc khi nghĩ đến Nguyễn Mỹ là nghĩ tới "Cuộc chia ly màu đỏ", đến độ, trong làng thơ Việt Nam, ông được xem như hiện tượng "tác giả một bài", trong khi thực tế, tập thơ riêng đầu tiên của ông (xuất bản nâm 1993, do Sở Văn hóa Thông tin Phú Yên phối hợp với Hội Văn nghệ Hà Nội ấn hành) có tới 34 bài
Công bằng mà nói, trong sự nghiệp thi ca của Nguyễn Mỹ (vốn không lấy gì làm đầy đặn bởi ông hy sinh khi mới 35 tuổi), đến nay, "Cuộc chia ly màu đỏ" vẫn là một bài thơ có sức sống kỳ lạ Như cây đa lực lưỡng đứng đó, vươn tỏa khí thế của cả một thời kỳ, mặc cho rễ cành đây đó còn nhiều thô tháp Tuy nhiên, thơ hay của Nguyễn Mỹ không chỉ có thế Bên cạnh "Cuộc chia ly màu đỏ", một số tuyển thơ cũng thường đưa thêm vào bài thơ "Con đường ấy" của ông Nhà thơ Vũ Quần Phương, trong lời giới thiệu tập "Thơ Nguyễn Mỹ" nhắc tới ở trên đã từng nhận xét: "Ở "Cuộc chia ly màu đỏ", "Con đường ấy", Nguyễn Mỹ đã lập được đường bay của mình, riêng biệt, độc đáo, rất có ý nghĩa với
sự cách tân của cả thi đàn " Vậy, bài thơ "Con đường ấy" như thế nào mà được đương kim Chủ tịch Hội đồng Thơ - Hội Nhà văn Việt Nam đánh giá cao đến vậy?
Quả thực, với bài thơ này, ngay từ những năm sáu mươi của thế kỷ trước, Nguyễn Mỹ đã làm mới thể thơ lục bát truyền thống bằng những cải tiến khá điệu nghệ Câu thơ 6 chữ quen thuộc được cắt thành hai dòng, và thêm chữ (câu mở đầu khổ 1 thêm 1 chữ, tới câu
mở đầu khổ 2 và câu mở đầu khổ 3 thêm 2 chữ), tạo độ rung cho nhạc thơ thêm ngân vang, thánh thót:
Con đường nhỏ
Đi giữa hai hàng cây
Cái con đường ấy mình đầy bóng râm
Con hươu sao đã ruỗi nằm
Để nghe những tiếng thì thầm ở trên
Đôi bên là nắng
Thu đã đượm vàng
Nắng bay từng giọt nắng ngân vang
Ở trong nắng có một ngàn cái chuông
Trang 6Trước đây, viết về nắng, nhà thơ Huy Cận đã có những "cảm nghe" hết sức linh diệu:
"Ôi! Nắng vàng sao mà nhớ nhung/ Có ai đàn lẻ để tơ chùng/ Có ai tiễn biệt nơi xa ấy/
Xui bước chân đây cũng ngại ngùng" Chỉ từ màu nắng "nhớ nhung" ấy mà nhà thơ
mường tượng ra bao cảnh biệt ly, mênh mang hoài niệm Đến lượt Nguyễn Mỹ, giữa ánh thu vàng, ông cảm thấy như không gian đang ngân lên tiếng reo vui của nắng, thấy "Nắng bay từng giợt nắng ngân vang" và "ở trong nắng có một ngàn cái chuông" Sự liên tưởng của nhà thơ thật độc đáo, thi vị Và phối hợp với hình ảnh đẹp là giai điệu đẹp Chính cách cắt câu, nối chữ (trên nền thơ lục bát) đầy sáng tạo của Nguyễn Mỹ đã tạo sức bay, sức rung cho cả khổ thơ
Không dừng ở đây, Nguyễn Mỹ còn tiếp tục cải biên cặp câu lục bát bằng cách thêm chữ (ở câu lục) và "bồi" thêm một câu lục nữa:
Họ không sưởi nắng
Họ đến ngồi đây
Họ ngồi cách một gang tay
Để nghe những tiếng lá cây thì thầm
Và đến hai khổ thơ cuối thì ông cấu tạo bằng nhiều kiểu thơ pha trộn vào nhau, tạo một cái kết văng vẳng dư âm, như tiếng đàn luyến láy mãi trong một không gian đầy luyến nhớ:
Sẽ đến mùa đông
Lá cây sẽ rụng
Xuống chỗ họ ngồi
Bên nhau đằm thắm
Nào có hề chi
Con hươu sao ấy sẽ đi
Cũng vì tiếng họ thầm thì hát ca
Đọc thơ Nguyễn Mỹ, ta thấy nhiều bài giọng điệu khá cương rắn Nhưng khi thuần túy viết về tình yêu, giọng thơ ông lại có phần trầm lắng, dịu dàng Ngoài các bài "Cuộc chia
ly màu đỏ", "Con đường ấy" thì "Hoa cúc tím" cũng hay được các nhà thơ cùng thời với Nguyễn Mỹ nhắc tới Đây là bài thơ kết hợp được cái uyển chuyển của các làn điệu dân
ca: "Từ vườn xoan anh băng sang vườn khế/ Lên đồi sim rồi lại xuống ruộng cà/ Đâu
cũng tím một trời thương nhớ/ Biết mấy màu tím ở trong hoa/ Sao anh gọi em là hoa cúc tím/ Mà em vẫn lặng thầm sâu kín/ Ôi nỗi ưu tư của đất lành/ Anh đã đến rồi Em hãy trả lời anh/ Em mang chi tiếng đàn bầu trong mắt/ Cho đến nỗi đêm thu anh dìu dặt/ Em mang chi màu nắng dưới làn da/ Để tình anh như trái chín say ngà?" Tôi có thể trích
đến hết bài những câu thơ cứ đồng đều thế này Phải nói, đây là một bài thơ khá hoàn chỉnh, âm điệu, chữ nghĩa nhuần nhuyễn hơn so với "Cuộc chia ly màu đỏ" (ở "Cuộc chia
ly màu đỏ", ta có thể bắt gặp những câu thật thà đến vụng về như "Chồng của cô sắp sửa đi xa/ Cùng đi với nhiều đồng chí nữa")
Trang 7Nhà thơ Vũ Quần Phương từng cho rằng, bài "Con đường ấy" là một "bước tiến" của thơ Nguyễn Mỹ, và ông lấy làm tiếc "Nguyễn Mỹ đã lập được đường bay của mình, riêng biệt, độc đáo, rất có ý nghĩa đối với sự cách tân của cả thi đàn, thì một viên đạn của quân xâm lược: anh sã cánh khi vừa chạm đường bay Một hướng tìm tòi của thơ hiện đại Việt Nam dừng lại ở đó" Vâng, rất tiếc, khi mà mọi sự với Nguyễn Mỹ dường như mới chỉ là bước khởi đầu, song dẫu sao, với thi đàn Việt Nam, dù ít dù nhiều, ông cũng đã để lại được dấu ấn của mình Và với riêng tôi, Nguyễn Mỹ không chỉ có mỗi một "Cuộc chia ly màu đỏ"