Để góp phần đổi mới công tác đào tạo và bồi dưỡng giáo viên tiểu học, Dự án phát triển giáo viên tiểu học đã tổ chức biên soạn các môđun đào tạo theo chương trình Cao đẳng Sư phạm và chương trình liên thông từ Trung học Sư phạm (THSP) lên Cao đẳng Sư phạm (CĐSP). Các môđun bồi dưỡng giáo viên được biên soạn nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, cập nhật những đổi mới về nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục tiểu học theo...
Trang 1Lời nói đầu
Để góp phần đổi mới công tác đào tạo và bồi dưỡng giáo viên tiểu học, Dự án phát triển giáo viên tiểu học đã tổ chức biên soạn các môđun đào tạo theo chương trình Cao đẳng
Sư phạm và chương trình liên thông từ Trung học Sư phạm (THSP) lên Cao đẳng Sư phạm (CĐSP) Các môđun bồi dưỡng giáo viên được biên soạn nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, cập nhật những đổi mới về nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục tiểu học theo chương trình, sách giáo khoa tiểu học mới
Điểm mới của tài liệu viết theo môđun là : thiết kế các hoạt động, nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của người học ; kích thích óc sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề,
tự giám sát và đánh giá kết quả học tập của người học ; chú trọng sử dụng tích hợp nhiều phương tiện truyền đạt khác nhau (tài liệu in, băng hình, băng tiếng ) giúp cho người học dễ học, dễ hiểu và gây được hứng thú học tập
Môđun Đạo đức và Phương pháp giáo dục đạo đức do Trường Cao đẳng Sư phạm
Hà Nam biên soạn theo Chương trình Đào tạo giáo viên tiểu học từ THSP lên CĐSP của Bộ Giáo dục và Đào tạo
Với tính chất liên thông, tài liệu này kế thừa, phát triển nội dung, chương trình Trung học Sư phạm, đồng thời cập nhật những điểm mới về mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức dạy học, hình thức đánh giá kết quả dạy học môn Đạo đức theo chương trình, sách giáo khoa tiểu học mới ; chú trọng hướng dẫn học viên những kĩ năng thực hành nghiệp vụ sư phạm theo tinh thần đổi mới, nâng cao chất lượng dạy học ở tiểu học hiện nay
Về cấu trúc, môđun Đạo đức và Phương pháp giáo dục đạo đức gồm hai tiểu môđun :
- Tiểu môđun 1 : Đạo đức và phương pháp giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học
- Tiểu môđun 2 : Môn Đạo đức ở tiểu học.
Mỗi tiểu môđun gồm nhiều chủ đề Mỗi đơn vị kiến thức trong từng chủ đề được trình bày theo cấu trúc : Hoạt động (các nhiệm vụ của người học) ; Thông tin cơ bản để thực hiện hoạt động (nội dung kiến thức) ; Đánh giá hoạt động (hệ thống câu hỏi, bài tập để học viên tự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập) ; Thông tin phản hồi (những kết luận hoặc gợi ý cần thiết)
Lần đầu tiên, tài liệu được biên soạn theo chương trình và phương pháp mới, chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Ban điều phối dự án rất mong nhận được những ý kiến góp ý chân thành của bạn đọc, đặc biệt là đội ngũ giảng viên, sinh viên các trường sư phạm, giáo viên tiểu học trong cả nước
Trân trọng cám ơn.
Dự án phát triển giáo viên tiểu học
Trang 2Mục tiêu chung của Môđun
Sau khi học xong học phần này, học viên có khả năng :
Về kiến thức
- Trình bày được mục tiêu, nhiệm vụ của giáo dục đạo đức ở tiểu học
- Mô tả được vai trò, mục tiêu, chương trình môn Đạo đức ở tiểu học
- Xác định được những nguyên tắc, phương pháp, hình thức cơ bản của giáo dục và dạy học môn Đạo đức
- Nêu và giải thích được tầm quan trọng của việc phối hợp các lực lượng giáo dục trong, ngoài nhà trường nhằm giáo dục, dạy học đạo đức cho học sinh
Về kĩ năng
- Vận dụng hợp lí các phương pháp, hình thức giáo dục, dạy học đạo đức theo tinh thần
đổi mới
- Sử dụng có hiệu quả đồ dùng, thiết bị dạy học môn Đạo đức ở tiểu học
- Vận dụng được cách kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục đạo đức và dạy học môn Đạo đức theo tinh thần đổi mới của chương trình tiểu học hiện nay
- Vận động được các lực lượng trong, ngoài nhà trường tham gia vào quá trình giáo dục đạo đức cho học sinh
- Biết tích hợp nội dung giáo dục đạo đức qua các môn học khác và hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp
- Say mê, yêu nghề, gương mẫu trong cuộc sống
Giới thiệu Môđun
* Thời gian cần thiết để hoàn thành : 02 đơn vị học trình
* Danh mục các tiểu môđun :
* Mối quan hệ giữa các tiểu môđun
Hai tiểu môđun có quan hệ rất hữu cơ với nhau :
- Tiểu môđun 1 cung cấp cho học viên lí luận chung về đạo đức và phương pháp giáo dục đạo đức Trong đó, dạy học môn Đạo đức là con đường cơ bản, quan trọng
để thực hiện giáo dục đạo đức cho học sinh
- Để thực hiện tốt vai trò đó, tiểu môđun 2 giúp cho giáo viên có những kiến thức
cơ bản về môn Đạo đức và phương pháp dạy học môn Đạo đức ở tiểu học hiện nay
Trang 3TIỂU MÔ ĐUN 1 ĐẠO ĐỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC
CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
Về kĩ năng
- Lựa chọn, vận dụng hợp lí phương pháp, hình thức giáo dục vào giảng dạy, giáo dục
đạo đức cho học sinh tiểu học
- Biết phối hợp các lực lượng trong và ngoài nhà trường để giáo dục đạo đức, góp phần hình thành nhân cách toàn diện cho học sinh
GIỚI THIỆU TIỂU MÔĐUN
Trang 41 Đạo đức và giáo dục đạo đức ở tiểu học 11
2 Những giá trị đạo đức cơ bản của con người
Việt Nam thời kì công nghiệp hoá, hiện đại
hoá
1
3 Những đặc điểm cơ bản của giáo dục đạo đức
cho học sinh tiểu học hiện nay 1
4 Phối hợp các lực lượng giáo dục trong và
ngoài nhà trường nhằm thực hiện việc giáo
dục đạo đức cho học sinh tiểu học
2
TÀI LIỆU VÀ THIẾT BỊ ĐỂ THỰC HIỆN TIỂU MÔĐUN
1 Tài liệu học tập và tham khảo
l Môđun : Đạo đức và phương pháp giáo dục đạo đức ở Tiểu học, xuất bản năm
2005
l Luật Giáo dục, 2005
l Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em
l Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em Việt Nam
l Một số văn kiện của Đảng và Nhà nước về văn hoá, giáo dục đào tạo, khoa học -
công nghệ (Văn kiện Đại hội VIII, Nghị quyết 4 - BCHTW khóa VII, Nghị quyết 2
l Máy chiếu, bảng trong (nếu có)
l Đầu video, băng / đĩa hình
l Giấy khổ to, A4
l Bút dạ, băng dính, kéo, giấy màu, phiếu học tập
Trang 5- Nguồn gốc, bản chất, chức năng, vai trò xã hội của đạo đức
- Yêu cầu đạo đức trong một số lĩnh vực xã hội
- Một số phẩm chất đạo đức của cá nhân cần được giáo dục cho học sinh hiện nay
* Nêu được mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung của giáo dục đạo đức ở tiểu học
* Mô tả và giải thích được các con đường, các phương pháp cơ bản để giáo dục đạo đức cho học sinh tiểu học
Trang 6Hoạt động 1 TÌM HIỂU KHÁI NIỆM VÀ CẤU TRÚC ĐẠO ĐỨC
Thời gian : 30 phút
Nhiệm vụ
* Thảo luận về tình huống sau :
Một cụ già định qua đường, nhưng đường đông quá không qua được Một em học sinh nhìn thấy thế, đã đưa cụ qua đường
- Bạn hãy nhận xét hành vi của em bé đó Căn cứ vào đâu để đánh giá hành vi của
em bé ?
* Kết hợp nhận xét về hành vi trên với thông tin cơ bản dưới đây để trả lời các câu hỏi :
- Bạn hiểu đạo đức là gì ? Nêu các thành tố của đạo đức xã hội
- Giữa đạo đức và hành vi đạo đức có mối quan hệ như thế nào ?
Thông tin cơ bản
Đạo đức là cái “gốc” của mỗi con người, vì vậy, giáo dục đạo đức là việc làm quan trọng và cần thiết trong việc hình thành nhân cách toàn diện “Có tài mà không có đức là người vô dụng ; có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó” (Hồ Chí Minh)
Đạo đức là một bộ phận quan trọng trong các hình thái ý thức xã hội Theo quan niệm
Mác-xít : đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực của đời sống xã hội và hành
vi của con người Nó quy định những nghĩa vụ của người này với người khác, nghĩa vụ của con người đối với xã hội nguồn ?
Việc thực hiện các quy tắc, chuẩn mực đạo đức phản ánh các quan hệ, hành vi của
cá nhân đối với cộng đồng, xã hội thông qua những lợi ích nhất định
Trang 7+ Chuẩn mực điều chỉnh hành vi có giá trị tiêu cực : không được làm, không nên làm
+ Chuẩn mực điều chỉnh hành vi có giá trị trung hoà : có thể làm
- Loại chuẩn mực đòi hỏi “phải làm” và “không được làm” là những yêu cầu tối thiểu trong định hướng, điều chỉnh hành vi của con người Nó thuộc về chuẩn mực pháp lí, mang tính bắt buộc thực hiện Vi phạm loại chuẩn mực này sẽ bị sự cưỡng chế thông qua bộ máy chuyên chính của Nhà nước
Loại chuẩn mực đòi hỏi “nên làm” và “không nên làm” là chuẩn mực do dư luận xã hội và lương tâm điều chỉnh Tức là, có sự thôi thúc từ bên trong - sự tự cưỡng chế
tự nguyện, tự giác “Nên làm”, được hiểu là “mong muốn làm” “Không nên làm” được hiểu là “không mong muốn làm” Đó là chuẩn mực đạo đức được thực hiện
do nhu cầu, động cơ, tình cảm bên trong, do ý chí và lương tâm của con người Như vậy, tuy đạo đức và pháp luật đều là những quy phạm xã hội, nhưng pháp luật là đạo đức tối thiểu, các quy định của pháp luật là thể hiện ở mức tối thiểu nhất các yêu cầu đạo đức trong xã hội Đạo đức là pháp luật tối đa, nó bao hàm các quy định của pháp luật Thực hiện chuẩn mực đạo đức là một nhu cầu xã hội cao, đòi hỏi ở chủ thể tính tích cực, tự nguyện, không vụ lợi Nếu không thực hiện, sẽ bị dư luận xã hội lên án, bị hổ thẹn và cắn rứt lương tâm “Điều đáng sợ không phải là cái chết về thể xác, mà là cái chết về lương tâm khi thể xác còn sống ” Đó chính là chức năng của toà án lương tâm trong mỗi con người Trong xã hội ta hiện nay - xã hội công dân, thực hiện chuẩn mực pháp luật là một nghĩa vụ đạo đức lớn nhất của mỗi công dân với tinh thần : “Sống
và làm việc theo Hiến pháp, pháp luật”
Trong Đạo đức học, quan hệ đạo đức, ý thức đạo đức và thực tiễn đạo đức được coi
là những thành tố cấu thành đạo đức xã hội
Quan hệ đạo đức là một bộ phận hợp thành của những quan hệ xã hội, tạo thành một hệ thống những quan hệ xác định giữa con người và con người, giữa cá nhân
và xã hội Nó xác định nội dung khách quan của những nhu cầu đạo đức
Ý thức đạo đức là ý thức về hệ thống những quy tắc và chuẩn mực hành vi phù hợp với những quan hệ đạo đức đang tồn tại Trong đó xác định những ranh giới của hành vi con người và những giá trị đạo đức của nó Trong ý thức đạo đức, ngoài những nội dung chuẩn mực còn bao hàm cả những cảm xúc, những tình cảm đạo đức của con người
Thực tiễn đạo đức là quá trình hiện thực hoá ý thức đạo đức trong đời sống thực
Trang 8tiễn Đó là sự hoạt động của con người trong các lĩnh vực xã hội khác nhau, những cộng đồng xã hội khác nhau dưới ảnh hưởng của những lí tưởng và niềm tin đạo đức
1.2 Nguồn gốc, bản chất của đạo đức
Hoạt động 2 TÌM HIỂU VỀ NGUỒN GỐC, BẢN CHẤT CỦA ĐẠO ĐỨC Thời gian : 20 phút
Nhiệm vụ
* Đọc thông tin cơ bản dưới đây và cùng trao đổi : Vì sao đạo đức là một phạm trù lịch
sử ? Tìm ví dụ minh hoạ
Thông tin cơ bản
Đạo đức là một hiện tượng xã hội, xuất hiện ngay từ giai đoạn đầu tiên khi xã hội loài người mới hình thành Đạo đức ra đời, phát triển cùng quá trình biến đổi kinh
tế - xã hội và sự tiến bộ về văn hoá vật chất, tinh thần của con người Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về nguồn gốc, bản chất của đạo đức Theo quan điểm triết học Mác-Lênin, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, có quan hệ với các hình thái ý thức xã hội khác, nảy sinh từ tồn tại xã hội, phát triển cùng sự biến đổi của tồn tại xã hội, của các điều kiện sinh hoạt vật chất, hoàn cảnh lịch sử - xã hội khác nhau Nhưng, đạo đức khác với các hình thái ý thức xã hội khác ở chỗ nó điều chỉnh hoạt động của con người trong các mối quan hệ xã hội, giúp con người tự hoàn hiện nhân cách của mình
Đạo đức là một phạm trù lịch sử Khi điều kiện kinh tế - xã hội sinh ra nó thay đổi thì tất yếu các quan hệ xã hội và quan hệ đạo đức cũng thay đổi theo Vừa với tư cách như một sự định hướng cho các quan hệ xã hội ; vừa với tư cách phản ánh quan hệ đạo đức của xã hội mới thì sớm hay muộn ý thức đạo đức cũng thay đổi Trong xã hội có sự phân chia giai cấp, đạo đức mang tính giai cấp Các giai cấp thống trị áp đặt hệ tư tưởng của mình, trong đó có ý thức đạo đức, nhằm bảo vệ địa
vị, lợi ích của chúng Những ý thức, tư tưởng đó luôn đối lập với ý chí, nguyện vọng, lẽ sống của giai cấp bị trị Trong xã hội ta hiện nay, sự thống nhất giữa các chuẩn mực đạo đức và pháp luật là cơ sở cho việc xây dựng và hoàn thiện nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa
Những quy tắc, chuẩn mực đạo đức được xã hội thừa nhận, đó là ý thức xã hội Nó chi phối đời sống đạo đức của các cá nhân trong xã hội Ý thức xã hội được cá nhân tiếp nhận chuyển hoá thành ý thức cá nhân, được cá thể hóa và thể hiện ra thông qua hành vi đạo đức, dưới những biểu hiện : xúc cảm, tình cảm, động cơ, ham muốn, niềm tin, hành động đạo đức,
Đánh giá hoạt động 1, 2
Câu 1 : Điền vào ô chữ Đ trước câu đúng, chữ S trước câu sai
a) Đạo đức và tôn giáo là hai hiện tượng xã hội giống nhau về bản chất, vì đều nói đến tính thiện và hướng thiện
Trang 9b) Đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực quy định nghĩa vụ của người này với người khác, với xã hội
c) Đạo đức là sự lừa dối, bịa đặt vì bản chất của con người là cá nhân, con người sống vì cái tôi, chăm lo cho cái tôi của mình ; nhưng đạo đức lại đề cập tới bản chất xã hội, lợi ích xã hội và người khác
d) Đạo đức là những quy ước có tính chủ quan của con người, là sự thoả hiệp đôi bên cùng có lợi, chẳng hạn : Có đi có lại mới toại lòng nhau
đ) Đạo đức bắt nguồn từ tồn tại xã hội, phản ánh tồn tại xã hội và biến đổi cùng
sự phát triển của tồn tại xã hội Do đó, không có hệ thống chuẩn mực đạo đức tuyệt đối cho mọi thời đại
e) Đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực được xã hội thừa nhận, nhờ đó con người nhận thức, kiểm tra và điều chỉnh được hành vi của mình
Câu 2 : Bạn hãy vận dụng kiến thức trong thông tin trên và kinh nghiệm thực tiễn,
giải thích, chứng minh luận điểm : “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”
Câu 3 : Có đồng nghiệp cho rằng : “Người tài tự khắc biết mình phải hành động
như thế nào để trở thành người tốt”
Xin cho biết quan điểm của bạn về ý kiến đó và giải thích tại sao
1.3 Chức năng của đạo đức
Hoạt động 3 TÌM HIỂU CHỨC NĂNG CỦA ĐẠO ĐỨC
Thông tin cơ bản
Là một hình thái ý thức xã hội, hình thành và biến đổi trên cơ sở của sự phát triển tồn tại xã hội, đạo đức có các chức năng xã hội sau :
* Chức năng giáo dục : Con người muốn hành động theo lẽ phải, làm điều
thiện, tránh điều ác thì phải hiểu biết, phải được tác động giáo dục về các quy tắc chuẩn mực đạo đức, giúp con người có cơ sở, có khả năng để lựa chọn, tự đánh giá, tự điều chỉnh hành vi, qua đó việc thực hiện đúng chuẩn mực đạo đức Mặt khác, những hành vi đúng chuẩn mực sẽ được xã hội ủng hộ tôn vinh Điều đó có tác dụng giáo dục rất lớn với xã hội Vì vậy, cổ nhân có câu : Rèn luyện đạo đức là cái thứ nhất, học văn hoá là cái thứ hai Không làm được cái thứ nhất thì rất khó đạt được cái thứ hai
Trang 10* Chức năng điều chỉnh hành vi : Trên cơ sở các quy tắc, chuẩn mực đạo đức và sự
tác động của dư luận xã hội, chủ thể đạo đức tự điều chỉnh hành vi của mình cho
phù hợp với chuẩn mực đạo đức Thiếu sự điều chỉnh đó, con người không thể hoàn
thiện nhân cách, thậm chí phạm sai lầm, bị dư luận xã hội lên án Yếu tố giúp con
người tự điều chỉnh chính là sức mạnh của lương tâm Con người khi không còn sự
điều chỉnh của lương tâm sẽ trở thành ác thú hơn mọi ác thú
* Chức năng kiểm tra đánh giá : Chủ thể đạo đức căn cứ vào quy tắc, chuẩn mực
đạo đức đối chiếu việc thực hiện của bản thân với các quy tắc, chuẩn mực đó, tự
đánh giá mức độ thực hiện của mình, qua đó tự điều chỉnh hành vi Mặt khác,
chuẩn mực đạo đức giúp mỗi người căn cứ vào đó nhận xét, đánh giá hành vi của
người khác Từ đó, biết cổ vũ, tôn vinh những hành vi hợp đạo đức ; lên án, loại trừ
c) Không quan tâm
Thông tin phản hồi cho các hoạt động
* Hoạt động 1
- Gợi ý phân tích tình huống đạo đức :
+ Em học sinh đó đã thực hiện một hành vi hợp đạo lí : “Kính trọng người già”
+ Căn cứ vào chuẩn mực đạo đức được xã hội thừa nhận để khẳng định điều đó
- Mối quan hệ giữa đạo đức và hành vi đạo đức :
+ Các quy tắc, chuẩn mực đạo đức là cơ sở cho nhận thức và rèn luyện hành vi đạo
đức Vì vậy, để hình thành ý thức và hành vi đạo đức, việc giáo dục đạo đức có vai
trò rất quan trọng Vì thế, Hồ Chủ tịch đã khẳng định :
“Hiền dữ phải đâu là tính sẵn
Phần nhiều do giáo dục mà nên”
+ Hành vi đạo đức là quá trình biến ý thức đạo đức thành mục đích, động cơ, thái
độ, hành vi đạo đức Đó là kết quả của nhận thức đạo đức, là thực tiễn đạo đức
Thực tiễn đó là cơ sở cho sự điều chỉnh, bổ sung, phát triển quy tắc, chuẩn mực đạo
Trang 11đức
* Hoạt động 2
- Đạo đức là một phạm trù lịch sử vì :
+ Nó bắt nguồn từ tồn tại xã hội, bị quy định bởi tồn tại xã hội
+ Xã hội không ngừng vận động, phát triển Điều kiện kinh tế - xã hội không ngừng thay đổi Do đó các quan niệm, quan điểm về đạo đức cũng không phải là cái gì nhất thành bất biến Không có chuẩn mực đạo đức chung cho mọi thời đại lịch sử
Sự hình thành các giá trị đạo đức mang tính kế thừa và phát triển
Ví dụ : Xã hội phong kiến đưa ra chuẩn mực đối với phụ nữ : “Tam tòng, tứ đức” Nghĩa vụ “tam tòng” không còn phù hợp với chuẩn mực đạo đức “Giỏi việc nước, đảm việc nhà” của người phụ nữ mới và sự nghiệp đấu tranh giải phóng phụ nữ hiện nay ; nhưng “tứ đức” được kế thừa, phát triển và là một tiêu chuẩn quan trọng của người phụ nữ mới
- Gợi ý trả lời câu hỏi đánh giá
Câu 1
Câu 2
- Đức, tài là hai mặt cốt yếu trong một nhân cách toàn diện
- Đức là cái gốc trong một con người, là tính thứ nhất Nếu không có đức, một người có tài năng cũng có thể trở thành một kẻ phá hoại, không giúp ích gì cho bản thân, gia đình và xã hội
- Có đức mà không có tài, sẽ tiến hành mọi công việc khó khăn, thậm chí luôn gặt hái thất bại
Do đó, cần phải tu dưỡng đạo đức đi đôi với rèn luyện tài năng - một trong những yêu cầu cơ bản của rèn luyện nhân cách toàn diện hiện nay
Câu 3
Phẩm chất đạo đức của con người không tự có, không do có tài mà thành, mà phải trải qua học tập, rèn luyện mới có - giống như “Ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong” (Hồ Chí Minh)
* Hoạt động 3
- Đạo đức và pháp luật cùng có chức năng điều chỉnh hành vi, hướng con người tới điều thiện, chính nghĩa và giá trị sống tốt đẹp Nhưng biện pháp thực hiện chức năng điều chỉnh hành vi của đạo đức và pháp luật khác nhau :
+ Đạo đức : điều chỉnh bằng sức mạnh của dư luận xã hội, phong tục tập quán, sự
tự nguyện tự giác của chủ thể
Trang 12+ Pháp luật : Điều chỉnh bằng sức mạnh cưỡng chế của bộ máy chuyên chính, đòi hỏi chủ thể phải thực hiện nghĩa vụ pháp lí Nhà nước sẽ áp dụng hình phạt nếu vi phạm pháp luật
- Sau khi phân tích, tìm ví dụ cho các chức năng của đạo đức, trao đổi kết quả thảo luận giữa các nhóm, sau đó thống nhất ý kiến
- Gợi ý trả lời câu hỏi đánh giá
+ Khi lương tâm không còn điều chỉnh hành vi của con người, thì con người cũng hoàn toàn mất lí trí, hành động theo bản năng, không đủ sáng suốt để chế ngự hành động của mình, thậm chí phạm sai lầm nghiêm trọng, như tiêu diệt cả đồng loại của mình
+ Triết lí trên đã chỉ ra cho chúng ta một điều quan trọng : Luôn phải giữ cho lương tâm mình trong sạch và dùng nó để đấu tranh với con người thứ hai, con người
“đen tối” trong bản thân mình
Câu 2 : Đáp án (a)
Nên chọn đáp án này, vì như vậy bạn sẽ biết được vì sao dư luận không ủng hộ cách ứng xử của mình và tự điều chỉnh hành vi nếu dư luận đó đúng
2 Yêu cầu đạo đức trong một số lĩnh vực của đời sống xã hội hiện nay
Trong phần này, bạn sẽ được tìm hiểu yêu cầu đạo đức trong một số lĩnh vực : giao tiếp, quan hệ gia đình, lao động, học tập
2.1 Một số yêu cầu đạo đức trong lĩnh vực giao tiếp
Hoạt động 1 TÌM HIỂU YÊU CẦU ĐẠO ĐỨC TRONG LĨNH VỰC
GIAO TIẾP
Thời gian : 30 phút
Nhiệm vụ
* Đọc thông tin cơ bản của hoạt động này, sau đó trả lời câu hỏi : Bạn hiểu thế nào
là giao tiếp ? Khi thực hiện hành vi giao tiếp cần chú ý đến những yêu cầu gì ?
* Thảo luận nhóm xây dựng lời thoại, sau đó đóng vai để thể hiện hành vi giao tiếp trong các tình huống :
- Một cuộc trao đổi thông tin giữa giáo viên chủ nhiệm và Chi hội trưởng phụ huynh về tình hình của lớp mình
- Một cuộc trao đổi công việc giữa giáo viên và hiệu trưởng
Trang 13- Một cuộc trao đổi giữa giáo viên chủ nhiệm với lớp trưởng về tình hình của lớp
* Cùng trao đổi, nhận xét về hành vi giao tiếp thông qua đóng vai trong các tình huống trên (tập trung vào cách ứng xử và phong cách giao tiếp)
* Qua hoạt động trên, cùng rút ra những yêu cầu đạo đức cơ bản trong giao tiếp để thực hiện hành vi giao tiếp văn minh và hiệu quả
Thông tin cơ bản
Giao tiếp là hoạt động có mục đích giữa người với người, giữa cá nhân với tập thể nhằm trao đổi thông tin qua phương tiện chủ yếu là ngôn ngữ và phi ngôn ngữ Hoạt động giao tiếp là nhu cầu khách quan, tất yếu của con người trong đời sống
xã hội
Giao tiếp có vai trò quan trọng : là phương tiện để thực hiện nhu cầu, mục đích trong các mối quan hệ xã hội Thực tế đã chứng minh một lời nói, cử chỉ, có thể mang lại danh dự, tiền bạc, uy thế hoặc cũng có thể làm mất tất cả Các nhà kinh doanh, ngoại giao cho rằng kết quả giao dịch phụ thuộc một phần quan trọng vào
kĩ năng giao tiếp, đặc biệt là phương pháp tiếp cận
Nội dung giao tiếp được thể hiện qua hai khía cạnh :
- Ngôn ngữ giao tiếp : Ngôn ngữ là cái vỏ vật chất của tư duy, là phương tiện để biểu đạt nhu cầu, mong muốn và trao đổi thông tin Vốn ngôn ngữ và kĩ năng sử dụng ngôn ngữ được tích luỹ trong quá trình tự thân rèn luyện, học hỏi hằng ngày
- Phong cách giao tiếp : Phong cách giao tiếp được bộc lộ qua ánh mắt, nét mặt, cử chỉ, trang phục, thái độ, Là sự tổng hoà các yếu tố đó, phong cách giao tiếp thể hiện trình độ văn hoá, học vấn, trí tuệ, bản lĩnh, kinh nghiệm sống của mỗi người Khi giao tiếp, đầu tóc, trang phục luộm thuộm là thiếu tôn trọng người khác ; nét mặt, cử chỉ cau có sẽ làm người khác khó chịu ; ánh mắt, nét mặt thiếu đàng hoàng,
sẽ làm cho người khác phải cảnh giác ; thái độ thiếu tự tin sẽ đứng trước nguy cơ bị đối phương coi thường, thậm chí có thể bị tấn công, uy hiếp làm cho việc thực hiện mục đích giao tiếp gặp khó khăn hoặc rơi vào thế bất lợi Đặc biệt, trong giao tiếp
sư phạm, nếu không tạo được sự giao hoà, cảm mến, niềm tin của học sinh thì giáo viên sẽ gặp nhiều khó khăn khi tiến hành hoạt động giáo dục và dạy học, thậm chí kết quả ngược lại mong muốn Điều quan trọng trước hết trong giao tiếp sư phạm là phải tôn trọng nhân cách của học sinh và luôn giữ tác phong mô phạm
Trong giao tiếp, để phù hợp với chuẩn mực đạo đức hiện nay, cần thực hiện các yêu cầu sau :
- Chủ động trong giao tiếp : Trước khi giao tiếp phải có sự chuẩn bị chu đáo về nội dung, cách đặt vấn đề, dự kiến các tình huống có thể xảy ra để thể hiện sự chu đáo,
tự tin, tôn trọng đối tượng giao tiếp Nếu gặp tình huống bất ngờ cần bình tĩnh và linh hoạt tìm cách ứng xử phù hợp
- Động cơ giao tiếp phải trong sáng : Xuất phát từ lòng nhân ái, biết người biết mình, bình đẳng, công bằng, khách quan
Trang 14- Tôn trọng đối tượng giao tiếp và tự trọng đối với danh dự của mình
+ Lời nói gãy gọn, rành mạch, rõ nghĩa và âm lượng đủ nghe
+ Biết lắng nghe ý kiến của người khác “Người ta chỉ mất có hai năm để học nói, nhưng phải mất sáu mươi năm để học cách im lặng”
+ Biết làm cho người khác hài lòng một cách có văn hoá
- Phong cách giao tiếp
+ Không bày tỏ thái độ quá thái
+ Tư thế, tác phong đàng hoàng, tự tin
+ Trang phục lịch sự
Đánh giá hoạt động 1
Câu 1
a) Vận dụng hiểu biết của mình, giải thích câu ca dao sau :
“Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”
(Ca dao)
b) Việc thực hiện lời khuyên của nhân gian đó đối với bạn cần thiết như thế nào ?
Vì sao ? (Đánh dấu x vào ô trước ý bạn tán thành)
Rất cần thiết Cần thiết Không cần thiết
Câu 2
Trong một giờ học ở một lớp tại trường tiểu học N, cả trường đang im phăng phắc, bỗng nghe tiếng quát của một giáo viên : “ Sao ngu thế, nói mãi mà vẫn làm sai !” Bạn hãy cho biết suy nghĩ của mình trước hành vi trên (yêu cầu giải thích) Nếu biết đồng nghiệp của bạn có lần ứng xử như vậy trước học sinh, bạn sẽ làm gì ?
2.2 Một số yêu cầu đạo đức trong quan hệ gia đình
Hoạt động 2 XÁC ĐỊNH MỘT SỐ YÊU CẦU ĐẠO ĐỨC TRONG QUAN
HỆ GIA ĐÌNH HIỆN NAY
Thời gian : 30 phút
Nhiệm vụ
* Đọc thông tin cơ bản của hoạt động 2, sau đó trao đổi nhóm :
- Chỉ ra các mối quan hệ trong gia đình
Trang 15- Trong các mối quan hệ gia đình, mỗi thành viên cần phải cư xử với nhau như thế nào cho hợp đạo lí ?
* Cùng tham gia : Mỗi người đưa ra một câu thành ngữ, tục ngữ, ca dao, danh ngôn, về quan hệ gia đình Sau đó chọn những câu có tính chất “ý đẹp, lời hay”
và cùng giải thích ý nghĩa của các triết lí sống đó
* Đóng vai : Thể hiện cách ứng xử của các thành viên trong gia đình khi ông bà, cha mẹ ốm mệt (gia đình có ba thế hệ), sau đó nhận xét cách ứng xử giữa các nhóm
Thông tin cơ bản
Gia đình là tế bào của xã hội, gồm tập hợp người cùng chung sống, được hình thành bởi quan hệ hôn nhân và huyết thống Các thành viên trong gia đình quan hệ với nhau bởi quyền và nghĩa vụ về tài sản, nhân thân, và sự cộng đồng về đạo đức Không có gia đình, không có xã hội Bởi vậy, gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong xã hội :
- Gia đình là : Tổ chức xã hội đầu tiên của con người, mà ở đó con người sinh
ra và lớn lên, đồng thời là môi trường giao tiếp đầu tiên của quá trình hình thành nhân cách đối với mỗi người
- Nơi bảo tồn, chuyển giao các giá trị văn hoá truyền thống, là thành trì chống lại các tệ nạn xã hội
- Trường học đầu tiên và suốt đời của con người “Ý nghĩa cơ bản và mục đích của cuộc sống gia đình - đó là giáo dục con cái” “Gia đình cùng với những mối quan hệ giữa con cái và bố mẹ là trường học đầu tiên giáo dục đạo đức, trí tuệ, thẩm mĩ và thể chất Bố và
mẹ, các anh chị, ông và bà là những người giáo dục đầu tiên của trẻ ở lứa tuổi trước khi đến trường và họ vẫn là những người tiếp tục giáo dục khi con cháu họ đã đi học” (V.A.Xu-khôm-lin-xki)
- Nơi gắn bó, liên kết các thành viên thường xuyên, lâu dài và bền vững ; là tổ ấm đem lại hạnh phúc cho cá nhân Chính bởi vậy, “tình yêu gia đình - đó là tình cảm phổ biến nhất và bền vững nhất, với ý nghĩa là nhân tố có ảnh hưởng tới cuộc sống của con người, nó là tình cảm quan trọng nhất và tốt đẹp nhất trong tất cả tình cảm tốt đẹp của con người” (H.G.Tréc-nư-sép-xki)
Với vai trò xã hội trên, gia đình có các chức năng cơ bản sau :
- Tái sản xuất con người, duy trì sự trường tồn của dòng họ và tái sản xuất sức lao động cho xã hội
- Làm kinh tế và tổ chức tốt cuộc sống gia đình về mọi mặt
- Giáo dục, nuôi dưỡng con người cho xã hội
Như vậy, “gia đình là một sự nghiệp to lớn và đầy trách nhiệm, bố mẹ lãnh đạo sự nghiệp đó và chịu trách nhiệm về nó trước xã hội, trước hạnh phúc của mình và
Trang 16cuộc sống của con cái” Gia đình là nền tảng của xã hội, muốn có một xã hội văn
minh, hạnh phúc, trước hết phải làm cho mỗi gia đình hạnh phúc, văn minh
Các mối quan hệ cơ bản trong gia đình là :
- Quan hệ vợ - chồng
- Quan hệ cha mẹ và con cái
- Quan hệ anh chị em
- Quan hệ dòng họ
Cách cư xử giữa các thành viên trong quan hệ gia đình cho hợp đạo lí làm người
chính là yêu cầu đạo đức quan trọng, vì đó là tiền đề để duy trì sự tồn tại của gia
đình ; giáo dục và hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ ; góp phần giáo dục, phát
triển nhân cách toàn diện cho con người
- Trong quan hệ vợ chồng : Trên cơ sở hôn nhân tiến bộ, quan hệ vợ chồng là nền
tảng quyết định các quan hệ khác trong đời sống gia đình Do đó, trong quan hệ vợ
chồng cần bảo đảm các yêu cầu sau :
+ Phải được xây dựng trên cơ sở tình yêu chân chính, niềm tin và sự thuỷ chung từ
cả hai phía Sự thuỷ chung là điều kiện tiên quyết để làm cho gia đình trở thành
thành trì chống lại sự xâm nhập của các tệ nạn xã hội, của đại dịch HIV/AIDS
+ Có quan hệ bình đẳng - hợp tác, tôn trọng giúp đỡ nhau cùng tiến bộ, cùng lưu
giữ, phát triển và chuyển giao truyền thống văn hoá của gia đình cho thế hệ sau
+ Hoà thuận, quan tâm, chăm sóc lẫn nhau “Thuận vợ thuận chồng, tát biển đông
cũng cạn” (Tục ngữ), làm cho gia đình thực sự là nơi gắn bó, liên kết các thành
viên thường xuyên, lâu dài và bền vững, thực sự là tổ ấm đem lại hạnh phúc cho
- Quan hệ cha mẹ và con cái
+ Cha mẹ phải rất mực thương yêu, chăm lo giáo dục các con trở thành công dân
tốt cho
xã hội Yêu cầu này đòi hỏi các bậc cha mẹ :
l Phải là tấm gương đạo đức trước con cái