Tên đề tài : MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG CỦA HỌC SINH THCS TRONG DẠY HỌC TOÁN A. ĐẶT VẤN ĐỀ : Toán học có vai trò rất quan trọng đối với đời sống và đối với các ngành khoa học. Môn toán có vị trí rất quan trọng trong trường phổ thông , nó có khả năng to lớn góp phần thực hiện nhiệm vụ chung của nhà trường phổ thông . Do vai trò to lớn ấy nên việc đổi mới phương pháp dạy học toán là hết sức cần thiết . Trước tình hình thực tế của trường THCS Thị Trấn Cù Lao Dung, việc học tập bộ môn toán của học sinh trung học cơ sở rất thụ động , học sinh không tích cực, chủ động trong việc học tập bộ môn toán . Do học sinh không tích cực, chủ động trong việc học tập bộ môn toán nên dẫn đến kết quả học tập bộ môn toán rất thấp . Kết quả khảo sát chất lượng đầu năm bộ môn toán 4 lớp 9 ( 135 học sinh ) của trường THCS Thị Trấn Cù Lao Dung như sau: Tổng số HS Xếp loại Giỏi Khá TB Yếu Kém SL TL(%) SL TL(%) SL TL(%) SL TL(%) SL TL(%) 159 21 13.21 32 20.13 53 33.33 41 25.79 12 7.55 Trước kết quả trên đòi hỏi giáo viên dạy toán của trường phải tìm hướng giải quyết sao cho kết quả học tập bộ môn toán của học sinh được nâng lên. Theo tôi để nâng cao chất lượng bộ môn toán của học sinh giáo viên cần phải phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong dạy học toán . Chính vì lý do trên nên tôi chọn đề tài này để nghiên cứu nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong dạy học toán , nhằm nâng cao chất lượng bộ môn toán của trường THCS thị trấn Cù Lao Dung . 1 B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ: 1. Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong học toán : 1.1 . Dạy học theo phương pháp tích cực chủ động là theo định hướng lấy học sinh làm trung tâm . Giáo viên đóng vai trò là người cố vấn, gợi ý, tháo gỡ một số hoạt động khi học sinh gặp khó khăn trong việc giải quyết tình huống - vấn đề đặt ra . Giáo viên không cung cấp kiến thức trực tiếp cho học sinh, mà nêu các tình huống có vấn đề, yêu cầu học sinh chủ động , sáng tạo tìm tòi khám phá kiến thức mới , nhằm đáp ứng yêu cầu đặt ra. Ví dụ 1 : Để giải quyết vấn đề “Khi nào thì AM + MB =AB ?” giáo viên không nên cung cấp kiến thức trực tiếp cho học sinh mà giáo viên nêu các tình huống có vấn đề, yêu cầu học sinh tiến hành hoạt động khám phá , tìm tòi kiến thức mới . * Hoạt động 1: Giáo viên nêu tình huống có vấn đề : + Vẽ ba điểm : A, M, B thẳng hàng ( M nằm giữa hai điểm A và B )? + Đo các đoạn thẳng: AM, MB, AB? + So sánh độ dài AM +MB với độ dài AB ? Rút ra nhận xét? * Hoạt động 2: Giáo viên tạo điều kiện để học sinh tranh luận, thảo luận để đi đến nhận xét về kết quả của hoạt động. Cuối cùng giáo viên cung cấp tri thức mới cho học sinh. + Ba điểm A, M, B thẳng hàng. + Điểm nằm M giữa hai điểm A và B ⇔ AM + MB =AB 2 * Hoạt động 3: Giáo viên yêu cầu học sinh vận dụng tri thức vừa học vào tình huống cụ thể. Thực hiện xong các hoạt động trên học sinh nắm được tính chất: “Nếu điểm M nằm giữa A và B thì AM + MB =AB, nếu AM +MB =AB thì điểm M nằm giữa A và B “. 1. 2. Trong giờ học để tạo không khí thoải mái , giáo viên nên để cho học sinh tự do trả lời câu hỏi theo suy nghĩ của mình để phát huy sự sáng tạo trong tư duy của học sinh , giáo viên không nên áp đặt kiến thức mà tạo tình huống có vấn đề để cả lớp cùng suy nghĩ, học sinh động não tư duy, phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề: Ví dụ 2 : Khi dạy về định nghĩa hình thang cân giáo viên thực hiện các hoạt động sau : * Hoạt động 1: Cho học sinh quan sát hình vẽ : * Hoạt động 2 : Giáo viên hỏi : Hình thang ABCD (AB//CD) trên có gì đặc biệt ? + Qua câu hỏi và hình vẽ có sẵn học sinh dự đoán, mò mẫm, có thể đo đạc để nhận biết = * Hoạt động 3 : Giáo viên kết luận : Tứ giác ABCD ở hình trên là một hình thang cân . + Giáo viên hỏi : Phát biểu định nghĩa hình thang cân ? + Học sinh trả lời : Định nghĩa hình thang cân “ Hình thang cân là hình thang có hai góc kề một đáy bằng nhau “ 3 A B C D 1.3. Giáo viên nên vận dụng các hình thức tổ chức học tập để giờ học sinh động, thoải mái như : Phát phiếu học tập , chơi trò chơi toán học , đố vui toán học Ví dụ 3 : Khi dạy xong Bảy hằng đẳng thức đáng nhớ ( ĐS 8 ) Giáo viên nêu nội dung câu đố : Hãy viết các biểu thức sau dưới dạng bình phương hoặc lập phương của một tổng hoặc hiệu rồi điền chữ cùng dòng với biểu thức đó vào bảng cho thích hợp . Sau khi thêm dấu em sẽ tìm ra một đức tính quý báo của con người ? x- 3x + 3x-1 N 16+ 8x+ x U 3x + 3x +1+ x H 1- 2y + y  (x-1) 3 (x+1) 3 (y-1) 2 (x-1) 3 (1+x) 3 (1-y) 2 (x+4) 2 + Học sinh điền vào bảng . (x-1) 3 (x+1) 3 (y-1) 2 (x-1) 3 (1+x) 3 (1-y) 2 (x+4) 2 N H  N H  U + Giáo viên chốt lại : Đức tính cần tìm là : NHÂN HẬU Kinh nghiệm : Với hình thức tổ chức trên cho thấy lớp học rất sinh động , học sinh chủ động , tích cực tìm tòi kiến thức . Từ đó khắc sâu kiến thức về bảy hằng đẳng thức đáng nhớ . 4 1.4. Nên đa dạng hóa các hình thức câu hỏi , bài tập để kích thích tư duy của học sinh Ví dụ 4 : Khi dạy xong Góc ngoài của tam giác ( Hình học 7 ) Giáo viên hỏi : Cách hỏi 1: Nêu định nghĩa và tính chất góc ngoài của tam giác ? Cách hỏi trên quá thiên về mặt lý thuyết thuần tuý . Đòi hỏi học sinh phải thuộc định nghĩa và tính chất góc ngoài của tam giác mới trả lời được. Học sinh nào không thuộc định nghĩa và tính chất góc ngoài của tam giác sẽ mất bình tỉnh , mất tự tin và không trả lời được . Cách hỏi 2: Cho hình vẽ : A D B C ? Hãy chỉ ra góc ngoài của tam giác ABC ? ? So sánh và ? Cách hỏi này yêu cầu về mặt lý thuyết được giảm nhẹ , chỉ cần học sinh phát hiện được góc ngoài của tam giác và biết so sánh giữa góc ngoài và các góc của tam giác không nhất thiết phải thuộc định nghĩa góc ngoài của tam giác . Kinh nghiệm: Với cách hỏi 2 , với một hình vẽ cụ thể trước mắt , bản thân học sinh sẽ dễ dàng trả lời câu hỏi hơn , cả lớp cũng dễ theo dõi , dễ khắc sâu kiến thức về góc ngoài của tam giác hơn . 1.5. Tăng cường kiểm tra đánh giá học sinh nhằm nắm tình hình học tập của các em và từ đó khắc phục dần những học sinh yếu kém . Các hình thức kiểm tra đánh giá học sinh như : - Kiểm tra vấn đáp ( Kiểm tra miệng ) - Kiểm tra viết ( thường xuyên và định kỳ ) - Kiểm tra thực hành - Kiểm tra trắc nghiệm khách quan . 5 Khi ra đề kiểm tra trắc nghiệm giáo viên cần lưu ý các hình thức kiểm tra trắc nghiệm : a. Trắc nghiệm Đúng –Sai: Câu trắc nghiệm phải hoàn toàn đúng hoặc hoàn toàn sai không nên dùng câu trắc nghiệm có tính đúng hoặc sai không rõ ràng. Ví dụ 5 : Khi dạy xong bài đường thẳng song song , đường thẳng cắt nhau, (ĐS9) Giáo viên cho học sinh làm bài tập trắc nghiệm sau : ? Các câu sau đây câu nào đúng , câu nào sai ? a/ Đường thẳng y = ax +b (a ≠ 0) và đường thẳng y = a’x +b’ (a’ ≠ 0) cắt nhau khi và chỉ khi : a = a’, b = b’ b/ Đường thẳng y = ax +b (a ≠ 0) và đường thẳng y = a’x +b’ (a’ ≠ 0) song song với nhau khi và chỉ khi : a = a’, b ≠ b’ c/ Đường thẳng y = ax +b (a ≠ 0) và đường thẳng y = a’x +b’ (a’ ≠ 0) trùng nhau khi và chỉ khi : a = a’, b = b’ d/ Đường thẳng y = 2x +3 và đường thẳng y = 3x + 2 là hai đường thẳng song song với nhau . Trả lời : a/ Sai c/ Đúng b/ Đúng d/ Sai b . Trắc nghiệm Điền khuyết : Đề trắc nghiệm điền khuyết phải để một khoảng trống , phần điền khuyết nên là một từ hoặc cụm từ . Ví dụ 6 : Khi dạy xong bài Đồ thị của hàm số y = ax + b (a ≠ 0) , (ĐS9) Giáo viên cho học sinh giải bài tập trắc nghiệm sau: ? Điền vào chỗ trống ( ) để được khẳng định đúng . Đồ thị của hàm số y = ax + b (a ≠ 0) là ( (1) ) cắt trục tung tại điểm có tung độ bằng b ,( .(2) ) với đường thẳng y = ax nếu b ≠ 0 và ( . (3) .) với đường thẳng y = ax nếu b = 0 . Học sinh : Trả lời : (1): một đường thẳng (2): Song song (3) : Trùng c . Trắc nghiệm Ghép đôi: 6 Đề trắc nghiệm ghép đôi phải đảm bảo yêu cầu ghép đôi cho phù hợp ,đánh số ở một cột và chữ ở cột kia, không nên dùng câu phủ định . Ví dụ 7 : Khi dạy bài Sự xác định đường tròn , tính chất đối xứng của đường tròn ( HH9) . Giáo viên yêu cầu học sinh giải bài tập sau : Ghép một ý ở cột A với một ý ở cột B để được khẳng định đúng . Học sinh giải : (1) + (b) ; (2) + (c); (3) + (a) Giáo viên chốt lại : (1) + (b) ; (2) + (c); (3) + (a) d . Trắc nghiệm nhiều lựa chọn : Đề trắc nghiệm nhiều lựa chọn phải đảm bảo tính chính xác , hạn chế đáp án tất cả đều đúng hoặc tất cả đều sai. Ví dụ 8 : Chọn câu đúng nhất ? Nghiệm của phương trình x 2 + 2x -3 = 0 là : A. x = 0 B. x = 1 , x = 3 C. x = 1, x = -3 D. x = -1 , x = -3 Đáp án : Câu C đúng nhất 7 A B (1) Nếu tam giác có ba góc nhọn (2) Nếu tam giác có góc vuông (3) Nếu tam giác có góc tù (a) thì tâm của đường tròn ngoại tiếp tam giác đó nằm bên ngoài tam giác . (b) Thì tâm của đường tròn ngoại tiếp tam giác đó nằm bên trong tam giác . (c) Thì tâm của đường tròn ngoại tiếp tam giác đó là trung điểm của cạnh lớn nhất . (d ) Thì tâm của đường tròn ngoại tiếp tam giác đó là trung điểm của cạnh nhỏ nhất . 1.6. Tăng cường sử dụng các phương tiện , thiết bị đồ dùng dạy học : Kinh nghiệm cho thấy : Trong quá trình dạy học, ĐDDH giảm nhẹ công việc của giáo viên và giúp cho học sinh tiếp thu kiến thức một cách thuận lợi. Có được đồ dùng dạy học thích hợp, người giáo viên sẽ phát huy hết năng lực sáng tạo của mình trong công tác giảng dạy, làm cho hoạt động nhận thức của học sinh trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn hơn, tạo ra cho học sinh những tình cảm tốt đẹp đối với môn học. Khi đưa ĐDDH vào quá trình dạy học, giáo viên có điều kiện để phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác của học sinh và từ đó nâng cao hiệu quả của quá trình tiếp thu, lĩnh hội kiến thức và hình thành kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh . 1.7. Giáo viên nên vận dụng sáng tạo và linh hoạt các phương pháp dạy học, kích thích tư duy và phát huy tính tích cực , chủ động của học sinh như : Nêu vấn đề , phát hiện và giải quyết vấn đề , gợi mở … Tùy theo nội dung kiến thức , đối tượng học sinh mà giáo viên vận dung phương pháp nào sao cho phù hợp. Sau đây là “ Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề” được sử dụng phổ biến, có khả năng đáp ứng được yêu cầu về đổi mới phương pháp dạy học môn Toán hiện nay. Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tạo ra những tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề và thông qua đó chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được những mục đích học tập khác. Đặc trưng cơ bản của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là “tình huống gợi vấn đề” vì “Tư duy chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề” . Tình huống có vấn đề (tình huống gợi vấn đề) là một tình huống gợi ra cho HS những khó khăn về lý thuyết hay thực tiễn mà họ thấy cần có khả năng vượt 8 qua, nhưng không phải ngay tức khắc bằng một thuật giải, mà phải trải qua quá trình tích cực suy nghĩ và hoạt động . Cách thông dụng để tạo tình huống gợi vấn đề là: Dự đoán nhờ nhận xét trực quan, thực hành hoặc hoạt động thực tiễn. Ví dụ 9 : Cho các hình vẽ Hình a Hình b Hình c Hình d Giáo viên hỏi : Hãy dự đoán đặc điểm chung của chúng Học sinh trả lời : Có ba cạnh , có 3 góc và tổng ba góc bằng 180 o Kinh nghiệm : Thông qua hình vẽ học sinh dễ dàng lĩnh hội tri thức . 1.8. Nên tạo cho học sinh thói quen tìm hiểu bài trước ở nhà qua việc soạn bài, trả lời các câu hỏi nhằm giúp học sinh khắc sâu kiến thức . Ví dụ : Khi dạy bài : Vị trí tương đối của hai đường tròn ( HH9 , tập 1) Giáo viên yêu cầu học sinh ôn tập ba vị trí tương đối của đường thẳng và đường tròn , tìm hiểu bài trước ở nhà , soạn bài , trả lời các câu hỏi sau : ? 1.Có mấy vị trí tương đối của hai đường tròn ? Kể ra ? ? 2. Hai đường tròn cắt nhau có mấy điểm chung ? Điểm chung đó gọi là gì? ? 3. Hai đường tròn tiếp xúc nhau có mấy điểm chung ? Có mấy loại tiếp xúc ? Kể ra ? ? 4. Hai đường tròn không giao nhau có điểm chung không ? 1.9. Giáo viên nên gần gủi học sinh , theo sát các em để biết được năng lực của từng học sinh , tìm hiểu nguyên nhân học sinh mắc phải những sai lầm trong việc giải toán để có biện pháp giáo dục phù hợp nhằm hạn chế học sinh yếu - kém 9 2. Kết quả thực hiện – Bài học kinh nghiệm: a/ Kết quả thực hiện: Sau khi áp dụng đề tài tôi nhận thấy học sinh rất tích cực , chủ động trong việc học toán. Học sinh không còn thụ động học toán nữa . Cụ thể : Kết quả khảo sát sau khi thực hiện đề tài như sau : Tổng số HS Xếp loại Giỏi Khá TB Yếu Kém SL TL(%) SL TL(%) SL TL(%) SL TL(%) SL TL(%) 159 29 18.24 39 24.53 67 42.17 24 15.09 0 0 b/ Bài học kinh nghiệm: Sau khi nghiên cứu và áp dụng đề tài tôi rút ra được kinh nghiệm chung là khi dạy học toán thì giáo viên cần phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh. Phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh bằng các biện pháp sau : - Dạy học theo phương pháp tích cực là theo định hướng lấy học sinh làm trung tâm . - Trong giờ học giáo viên nên để cho học sinh tự do trả lời câu hỏi theo suy nghĩ của mình để phát huy sự sáng tạo trong tư duy của học sinh , giáo viên không nên áp đặt kiến thức mà tạo tình huống có vấn đề để cả lớp phát hiện và giải quyết vấn đề . - Giáo viên nên vận dụng linh hoạt các hình thức tổ chức học tập, các phương pháp dạy học. - Tăng cường kiểm tra đánh giá học sinh bằng nhiều hình thức . -Tăng cường sử dụng các phương tiện , thiết bị đồ dùng dạy học . - Tạo cho học sinh thói quen tìm hiểu bài trước ở nhà . - Giáo viên nên gần gủi học sinh , theo sát các em để biết được năng lực của 10 [...]... việc học tập bộ môn toán Hơn nữa , dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh là phù hợp với quy luật của tâm lý học, phù hợp với lứa tuổi học sinh trung học cơ sở Bởi tính tích cực, chủ động sẽ dẫn tới tự giác Góp phần hình thành cho các em các phẩm chất năng động , sáng tạo Từ đó các em cảm thấy hứng thú học tập bộ môn toán Có như vậy mới nâng cao được chất lượng bộ môn toán ở trường . sinh thói quen tìm hiểu bài trước ở nhà qua việc soạn bài, trả lời các câu hỏi nhằm giúp học sinh khắc sâu kiến thức . Ví dụ : Khi dạy bài : Vị trí tương đối. động trong việc học tập bộ môn toán nên dẫn đến kết quả học tập bộ môn toán rất thấp . Kết quả khảo sát chất lượng đầu năm bộ môn toán 4 lớp 9 ( 135 học