[r]
Trang 1đề: Phân tắch ỘNgắm trăngỢ của Hồ Chắ Minh
Phiên âm chữ Hán: VỌNG NGUYỆT Ngục
trung vô tửu diệc vô hoa, đối thử lương tiêu nại nhược hà;
Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt, Nguyệt tòng song khắch khán thi ca
Trong tù không rượu cũng không hoa, Cảnh ựẹp ựêm nay khó hững hờ; Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ, Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ
Tựa nhan ựề bài thơ ựã nói lên thái ựộ thẩm mỹ trước cuộc sống: Ộvọng nguyệtỢ Sao nhà thơ
ựã không chọn cho mình một ựối tượng khác ựể hướng tới, ựể tưởng vọng, mà lại chọn vầng trăng? Sao
giữa chốn tù ngục này, nơi ngự trị của bóng tối, quyền lực và tội ác này, chắnh vầng trăng chứ không phải cái gì khác, ựã trở thành một cứu cánh cho nhà thơ tìm ựến ựể gửi gắm sự ựồng cảm và niềm say mê? Hướng tới vầng trăng là hướng về ánh sáng, sự trong trẻo, sự cao thượng, sự tĩnh lặng, sự thanh thản và tự do Thái ựộ thẩm mỹ này còn ựồng thời nói lên một cách sống: cho dù cuộc ựời có ra sao, con người vẫn có thể vượt lên trên hoàn cảnh ựể sống, sống thanh thản, lạc quan, sống bằng cái ựẹp của
cuộc sống và với ý nghĩa tốt ựẹp của từ ỘsốngỢ.Có một câu danh ngôn nào ựó cũng nói ựến tinh thần lạc
quan này: Ộ Trong một nhà tù, có hai người tù cùng ựứng vịn tay vào song sắt; một người chỉ thấy bốn bức tường trơ trọi , còn một người ngửa mặt lên trờ ngắm những vì sao.Ợ
Nói như thế không có nghĩa là thoát ly hoàn cảnh Người tù rất có ý thức về hoàn cảnh của mình, nhất là khi hoàn cảnh ấy ựã trở nên rất nghiệt ngã:
Trong tù không rượu cũng không hoa
Mở ựầu bài thơ bằng hai tiếng Ộtrong tùỢ (ngục trung) nhà thơ ựã ý thức một cách ựầy ựủ về sự nghiệt ngã của hoàn cảnh ấy ỘTrong tùỢ, ấy là nơi mà người ta bị tước ựoạt hết mọi tài sản, mọi quyền
sống, kể cả quyền giữ tắnh mạng của mình Trong tù, ấy là nơi mà người ta phải chịu mọi thứ ựoạ ựày, mọi thứ khổ ải, nơi người ta phải sống trong một kiểu sinh hoạt hoàn toàn xa lạ với con người (nguyên văn:
Ộphi nhân loại sinh hoạtỢ, từ ngữ mà chắnh nhà thơ ựã dùng trong một bài thơ ựầu tập Nhật ký trong tù)
Ấy thế mà giữa bao nhiêu nỗi khổ ấy, bao nhiêu thiếu thốn ghê gớm ấy của nhà tù, trong bài thơ này,
nhà thơ lại chỉ nhắc ựến một nỗi khổ: Không rượu cũng không hoa Tại sao thế? Thì ra, ựối với người tù
này, mọi thiếu thốn và ựày ải kia không có gì là ựáng kể đã dám làm cách mạng tức là ựã chấp nhận có những lúc gian lao ựọa ựày như thể rồi! Nhưng lúc này, người tù không còn là người tù nữa, mà là một nhà thơ và nhà thơ ấy ựang ựối diện với vầng trăng ngoài kia Cái thiếu ấy là cái thiếu cho một nhà thơ, chứ không là cái thiếu cho một người tù Xưa nay, có nhà thơ nào ngắm trăng mà lại không cần ựến rượu, chắ ắt cũng có hoa Có rượu ựể thêm một chút men nồng, ựã có thể cất chén cùng trăng ựối ẩm Có hoa ựể nhận ra ánh trăng sáng tỏ, lung linh Chả thế mà thi hào Lắ Bạch ựã từng:
Cất chén mời trăng sáng
Còn Nguyễn Du thì ca ngợi:
Khi chén rượu, khi cuộc cờ Khi xem hoa nở, khi chờ trăng lên
Chắnh tác giả Nhật kắ trong tù, mấy năm sau, trong hoàn cảnh tự do, ựã thấm thắa hết sức cái
Trang 2ñẹp của cảnh:
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa
Nhưng nói “không rượu cũng không hoa” là ñể nói cho hết cái không thuận lợi của hoàn cảnh, chứ
không phải ñể vịn vào hoàn cảnh mà ñổ lỗi cho nó Hoàn cảnh khách quan thì vậy song chủ quan nhà thơ thì lại khác:
Cảnh ñẹp ñêm nay khó hững hờ Nguyên văn: ðối thử lương tiêu nại nhược hà, dịch nghĩa là: Trước ñêm lành như ñêm nay, biết
làm sao ñược? Về hình thức, câu thơ này hình như chỉ ca ngợi ñêm trăng ñẹp Trăng ñẹp quá, ñẹp ñến nỗi, dẫu trong hoàn cảnh khó khăn ñến thế, bị tù ñày như thế, thiếu thốn như thế, con người cũng không thể nào không nhận ra vẻ ñẹp ấy, không thể nào không yêu, không say mê vẻ ñẹp ấy Thật ra ñó chỉ là một cách nói Trong ñời, thiếu gì lắm kẻ ñứng trước những vẻ ñẹp tuyệt vời của trời ñất mà lòng vẫn dửng dưng như không Cảnh muốn ñẹp phải có lòng người biết nhận vẻ ñẹp Cho nên câu thơ trên chính là cung
ñàn ngân vang lên từ cõi tâm hồn sâu thẳm của nhà thơ khi ánh trăng kia vừa chạm tới Tâm hồn ấy nghệ
sĩ biết bao, rộng mở với vẻ ñẹp của ñất trời biết bao, tinh tế và nhạy cảm biết bao Tâm hồn ấy cũng mạnh mẽ, bất khuất biết bao! Nhà tù, xiềng xích, có thể giam cầm cùm trói ñược ai kia, chứ làm sao có thể cùm trói, giam hãm ñược tâm hồn của người nghệ sĩ tuyệt vời này? Cửa sắt của nhà tù tự nó phải mở
ra, xiềng xích tự nó phải ñứt tung Tâm hồn con người này ñồng ñiệu với vầng trăng kia biết bao, cho nên tìm ñến trăng là phải
Giờ ñây, còn lại một nhà thơ ñối diện với một vầng trăng:
Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ
Người ngắm trăng và trăng ngắm người: bởi không chỉ người nhìn thấy trăng là bạn mà trăng cũng tìm ra người bạn ở người Câu thơ, trong nguyên văn chữ Hán, ñã tạo nên một bức tranh ñẹp kỳ lạ:
Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt, Nguyệt tòng song khích khán thi gia
Giữa nhân và nguyệt hình như có một vật cản là “song” (cửa sổ) nhưng ở ñây cái vật cản ấy lại trở thành một phụ họa, kẻ dẫn ñường cho “nhân” và ”nguyệt” tìm ñến với nhau, ñồng cảm với nhau, trong
cùng một hành ñộng: khán (nhìn) Phép ñối của thơ ðường luật gò bó ở ñâu không biết, chứ ở hai câu thơ này thì ñã tỏ ra ñầy hiệu quả thẩm mỹ Không còn ranh giới giữa người với trăng nữa, hồn người vút lên trăng, ánh trăng tỏa xuống người, người là trăng mà trăng cũng là người, trăng cũng mê say như người và người cũng tỏa sáng như trăng: ở hai phía cửa sổ là hai con người; ở hai phía cửa sổ cũng là hai vầng trăng
Yêu thiên nhiên ñến ñộ ñồng cảm với thiên nhiên, ấy ñã là một tình yêu lớn Nhưng yêu trăng
ñến ñộ hòa nhập với trăng như thế, ấy là ñã vượt ra khỏi ñộ thường tình của tình yêu, ấy là tình yêu chỉ
những nhân cách thực sự thanh cao mới có
Bài thơ mở bằng “trong tù” nhưng ñóng lại bằng “thi gia” Trong ngục mà không có người tù, lại chỉ có nhà thơ Cách ñóng lại thật bất ngờ và thú vị Bất ngờ nhưng hợp lẽ và hợp tình Bởi với một tình cảm như thế, một tâm hồn như thế, quả không nhà tù nào còn có nghĩa nữa
Tình cảm ấy, nhân cách ấy thật là một thứ thép quý mà không một thứ ñộc tố nào, một thứ bùn
nhơ nào trong cuộc ñời có thể làm mờ ñục ñược, hoen rỉ ñược “Vọng nguyệt” chính là một trong những bài thơ “mang chất thép, mà không lên giọng thép” vậy