Việc kiểm tra "tái hiện bài" mang tính chất "cá biệt hóa"; phải khéo léo kết hợp kiểm tra miệng với kiểm tra viết và khéo kết hợp với gia đình cùng làm khi mà trong gia [r]
Trang 1Hiện nay mối nguy lớn là nhiều sinh viên đại học vẫn chưa thoát khỏi cảnh "thầy đọc, trò chép", tốt nghiệp đại học mà vẫn chưa tự cập nhật được kiến thức, cứ phải ở lớp tập trung để bồi dưỡng rất tốn kém
mà hiệu quả hạn chế
Vậy một trường PTTH nên bắt đầu chuyển từ dạy - học sang dạy - tự học (nghĩa là dạy sao cho học sinh quen dần với tự học) như thế nào? Có những việc có thể làm ngay, có những việc phải chuẩn bị từng bước, từ từ
Việc thứ nhất có thể làm ngay là nhà trường quy định việc giáo viên kiểm tra học sinh "tái hiện bài" "Tái hiện bài" có nghĩa là sau khi học sinh đã học bài tự cho là đã hiểu bài, thuộc bài, học sinh gấp sách lại, xây dựng lại bài đó theo cách hiểu của mình và trình bày cho chính mình, cho thầy (nói hoặc viết) hoặc cho một người thứ hai nào đó Tái hiện bài chủ yếu là dùng trí nhớ logic chứ không phải trí nhớ kiểu học thuộc lòng Nó buộc học sinh phải hiểu, phải suy luận, cũng giống như người đi đường, sau khi đã đi một lần có người dẫn đi thì tự đi lại con đường đó, chỉ có một mình Lần đi trước, do có người dẫn nên anh ta ít chú ý quan sát, so sánh, động não dọc đường; lần sau, do không ai dẫn đi, lại không nhớ được hết các tình tiết trong lần đi trước hoặc gặp phải tình tiết mới dọc đường anh ta phải quan sát, so sánh, hỏi đường, động não để vượt khó khăn "Tái hiện bài" sẽ dẫn đến "phát triển tư duy độc lập" còn nếu không tái hiện bài thì
có nguy cơ là chỉ biết "tư duy ăn theo" nghĩa là chỉ biết "suy nghĩ theo kiểu bắt chước" Khi tư duy độc lập
đã phát triển thì sẽ có tư duy phê phán, sẽ có năng lực "phát hiện vấn đề", bước đầu của tư duy sáng tạo
Việc thứ hai có thể làm ngay là để cho học sinh tham gia "ra bài" Hai việc trên, dễ nhận thức, nhưng làm cho đúng, cho có hiệu quả cũng không dễ Việc kiểm tra "tái hiện bài" mang tính chất "cá biệt hóa"; phải khéo léo kết hợp kiểm tra miệng với kiểm tra viết và khéo kết hợp với gia đình cùng làm khi mà trong gia đình có người lớn đã từng học PTTH; chỉ cần người lớn đó nghe học sinh trình bày lại bài nó mới học như
là nghe một ông thầy giảng để tự mình củng cố lại kiến thức cũ Đây là hình thức "gia đình giúp con cháu học tập" còn mới mẻ, nhà trường cứ thử phối hợp với Hội cha mẹ học sinh hay Hội khuyến học để làm thử Có một cái khó nữa là phải nghiên cứu chuẩn để đánh giá việc "tái hiện" theo hướng học sinh càng biểu hiện tư duy độc lập càng được đánh giá cao, nếu tỏ ra học thuộc lòng thì lại đánh giá thấp Việc để cho học sinh tham gia "ra bài" cũng khó ở chỗ chọn nội dung gì cho phù hợp với trình độ học sinh, cao quá học sinh không làm được, thấp quá ít tác dụng ở đây cũng nên kết hợp với gia đình Nếp "truyền thụ một chiều" đã đẻ ra nếp "thầy ra bài' còn học sinh thì "thụ động chờ thầy ra mới làm, nếp đó hằn sâu đến mức nhiều người lớn (giáo viên và phụ huynh học sinh) làm thay học sinh một cách không tự giác Chẳng hạn, khi một học sinh muốn sử dụng một công thức nào đó nhưng lại không tin lắm vào trí nhớ của mình, bèn hỏi người lớn cho chắc xem công thức đó có đúng như vậy không thì khuynh hướng chung hiện nay là người lớn trả lời ngay "đúng" hay "sai" (khi người lớn biết rõ là đúng hay sai) Đúng ra là phải hướng dẫn
để học sinh tự mình đánh giá được là đúng hay sai và nếu sai thì tự mình sửa được sai Chẳng hạn, có thể hướng dẫn học sinh xem lại lý thuyết và cố gắng để tái hiện được lý thuyết sao cho sau này, dù có quên công thức, học sinh cũng tự tái lập được mà chả phải hỏi ai Xem lại lý thuyết như vậy học sinh có mất thì giờ nhưng cái lợi rất cơ bản và lâu dài không chỉ về mặt củng cố kiến thức, phát triển tư duy mà cả về rèn luyện tính cách "dựa vào sức mình là chính, vạn bất đắc dĩ mới nhờ người khác"; tính cách này sẽ tạo nên bản lĩnh, phát huy cao nội lực
Ngoài hai việc trên, nếu muốn đi sâu hơn vào rèn luyện tư duy và tính cách trong mối quan hệ với kiến thức thì ngay việc nhận thức cách làm cụ thể cũng đã khó Cách tốt nhất là nâng "lao động soạn bài" lên thành "lao động nghiên cứu khoa học" vì chỉ có "nghiên cứu khoa học" với những yêu cầu chặt chẽ, nghiêm túc của nó mới buộc người ta cố gắng đến cùng trên con đường tìm ra chân lý, không dễ thỏa mãn với những thông tin, những kết quả sơ bộ Mỗi giáo viên, trên cơ sở phần mình được phân công dạy, cố chọn lấy một phần nào đó thích hợp (hạn chế đề tài) mà trước đây mình dạy theo lối "truyền thụ một
Trang 2chiều", nay cố gắng thiết kế lại theo lối dạy - tự học Bước đầu không nên làm ồ ạt, hãy chọn một vài người có điều kiện nhất và tình nguyện làm thử trước, rút kinh nghiệm chung cho toàn trường, cho sự chỉ đạo của Ban giám hiệu rồi dần dần mở rộng ra Nếu gắn được với một trường Đại học sư phạm và kết hợp vào đó để làm luận văn, luận án thì càng hay "Tự học" giúp phát triển tư duy độc lập, rồi tư duy phê phán,
tư duy sáng tạo nên tham gia nghiên cứu khoa học là cách tốt nhất để có thể thực hiện dạy - tự học Có qua thực tế nghiên cứu khoa học mới hiểu sâu được "tư duy" và "tính cách", mới thấy rằng tuy kiến thức là quan trọng nhưng tư duy và tính cách còn quan trọng hơn nhiều và mới thấy rằng: "đọc một trang sách và nghiền ngẫm sâu sắc thì hơn là đọc mười trang mà hời hợt" "Học một, biết mười" chỉ có thể bằng "tự học" nhờ vào một tư duy sắc sảo và một tính cách vừa mạnh mẽ ở tư tưởng tiến công, vừa đằm thắm ở sự kiên trì nhẫn nại
Muốn học, muốn hiểu sâu một chủ đề nào, điều quan trọng nhất là phải tự mình chạm tới nó trước, phải tự mình khơi mở trước trong đầu, như gieo mầm cho việc tiếp thu, thẩm thấu của mình Khi người học đã tự tiếp nhận kiến thức thì vai trò người thầy (hướng dẫn, tác động ) là không thể thiếu Bản chất của tự học
là tự làm việc với chính mình trước, nghiên cứu tài liệu, trao đổi với bạn bè theo cách hock với nhóm và được thầy khơi gợi, hướng dẫn Anh nói :”Tôi lưu ý tới một sơ đồ rất hay khi tham dự một hội thảo về giáo dục của Liên Hiệp Quốc tổ chức ở Anh quốc Ở các nấc thang của hình tháp có ghi các mức độ tiếp thu và nhớ được trong học tập:
- Nghe giảng (Lecture) 5%
- Đọc (Reading) 10%
- Nghe nhìn (Audio Visual) 20%
- Làm thí nghiệm trước mẳt s/v (Demostration) 30%
- Thảo luận nhóm (Dícussion group) 50%
- Làm bài ở nhà, ghi lại, viết lại (Practice by doing) 75%
- Dạy người khác (Teach others/immediate use of learning) 90%
Qua hình tháp này ta thấy: học mà chỉ nghe giảng, chỉ nhớ 5% những gì đã nghe Đọc bày: nhớ được 10% Nghe và nhìn cùng lúc: nhớ được 20% Được xem làm thí nghiệm trước mắt sinh viên: nhớ được 30% Thảo luận nhóm: nhớ được 50% Thực hành bằng cách làm bài, ghi lại, viết lại: nhớ được tới 75% Và nhó được, nắm vững nhất là giảng giải lại cho người khác, ứng dụng những gì được học ngay sau khi học là 90% (Tài liệu do Trung tâm thực nghiệm về đào tạo quốc gia, địa học Maine - Mỹ công bố)”
Viết lại là cách tiếp thu tốt và truyền đạt lại cho người khác là một cách hiểu nắm vấn đề tốt nhất Điều này đúng, vì mỗi ngày đi dạy học, tôi thấy khó nhất là nói cho sinh viên hiểu điều mình muốn truyền đạt
Và với người thầy, học bằng cách dạy cho người khác học là cách học cao nhất”
Tiến sĩ Ngô Vĩnh Long, giáo sư kinh tế Đại học Maine (Mỹ) đang là giảng viên chương trình Fulbright (hợp tác giữa Đại học Harvard và Đại học kinh tế quốc dân Hà Nội) cho rằng: Sinh viên không biết cách học là do thầy giáo không biết cách dạy hay dạy không đúng cách Người thầy cần hướng dẫn sinh viên tự học, tự nghiên cứu sau giờ nghe giảng Ông có vài so sánh: sinh viên Việt Nam qua Mỹ hầu hết rất thông minh nhưng thường thua sinh viên Mỹ về khả năng phân tích và trình bày ý kiến mình (viết và nói) Sinh viên Nhật hơi khác, họ học lười hơn (có lẽ vì bị học “nhồi” quá nhiều hồi trung học) và không giỏi về phân tích so với sinh viên Mỹ, châu Âu nhưng lại đọc, viết giỏi hơn sinh viên Việt Nam
Anh có 1 chương trình giúp sinh viên ở trường Đại học kinh tế Quốc dân Hà Nội trau dồi kỹ năng đọc và viết, qua việc hướng dẫn họ đọc mau, nắm vững các ý chính và viết gãy gọn, có phân tích, có chứng minh Một sinh viên cao học của anh đưa cho phóng viên Tia Sáng xem một chương trình tự học do anh hướng
Trang 3dẫn Mỗi học viên đọc một số trang hay một số chương trong danh sách các cuốn sách và các bài báo nghiên cứu (30 tựa) để rồi trình bay những gì đã đọc cho cả lớp, sau đó viết 2 bài từ 10 trang đánh máy trở lên, so sánh kinh nghiệm phát triển các nước châu Á và phân tích một số cuốn sách được lựa chọn tuỳ ý trong danh sách trên Anh cho biết, ở các trường đại học Mỹ, mỗi tuần sinh viên đọc ít nhất một cuốn sách hay một số bài trong các tập san nghiên cứu, rồi trình bày trên lớp có thầy hướng dẫn
Xem ra có nhiều điều không hoàn toàn mới lạ nhưng rất sâu sắc chưa được thảo luận kỹ và áp dụng để thay đổi chất lượng dạy và học đại học hiện nay Rất mong bạn đọc góp ý nhiều ý kiến cho bàn tròn này