2/Vị trí nêu trên có nhiều thuận lợi về tự nhiên và phát triển kinh tế đồng thời cũng gặp không ít khó khăn: a/ Thuân lợi - Về tự nhiên: + Nằm ở rìa đông của bán đảo Đông Dương, khoảng
Trang 1CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÍ
PHẦN ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN VIỆT NAM
I/Vị trí địa lí, giới hạn và hình dạng lãnh thổ:
1/Vị trí, giới hạn lãnh thổ:
a Phần đất liền:
-Việt Nam nằm ở vị trí trung tâm của khu vực Đông Nam Á với các tọa độ trên đát liền:
+ Điểm cực bắc: 23023’B – 105020’Đ thuộc Lũng Cú – Đồng Văn – Hà Giang
+ Điểm cực nam:8034’B – 104040’Đ thuộc Đất Mũi – Ngọc Hiển – Cà Mau
+ Điểm cực tây: 22022’B – 102010’Đ thuộc Sín Thầu – Mường Nhé – Điện Biên + Điểm cực đông: 12040’B – 109020’Đ thuộc Vạn Thạnh – Vạn Ninh – Khánh Hòa
- Nằm ở rìa đông nam của lục địa Á –Aâu, phía bắc giáp Trung Quốc, phía tây giáp Lào và Campu chia, phía đông và đông nam giáp biển đông
Như vậy phần đất liền kéo dài 15 độ vĩ tuyến và tương đối hẹp ngang với diện tích 329.247km2
b Phần biển:
Phần biển nước ta mở khá rộng về phía đông và đông nam với khoảng 1 triệu km2 gồm hai quần đảo lớn Trường Sa (Khánh Hòa) và Hoàng Sa ( Đà Nẵng), tiếp giáp với vùng biển của Trung Quốc, Philippin, Brunay, Indonexia, Malaysia, Thái Lan và Campuchia
c Đặc điểm nổi bật của vị trí dịa lí tự nhiên nước ta:
- Vị trí nội chí tuyến
- Vị trí gần trung tâm khu vực Đông Nam Á
- Vị trí cầu nối giữa đất liền và biển, giữa các nước ĐNA đất liền và ĐNA hải đảo
- Vị trí tiếp xúc của các luồng gió mùa và các luồng sinh vật
2/Vị trí nêu trên có nhiều thuận lợi về tự nhiên và phát triển kinh tế đồng thời cũng gặp
không ít khó khăn:
a/ Thuân lợi
- Về tự nhiên:
+ Nằm ở rìa đông của bán đảo Đông Dương, khoảng từ 23023’B - 8034’B nước ta nằm hoàn toàn trong vòng đai nhiệt đới nửa cầu bắc do đó thiên nhiên nước ta mang đăc điểm cơ bản của thiên nhiên nhiệt đới gió mùa với nền nhiệt ẩm cao Vì vậy, nước ta không bị khô hạn như các nước có cùng vĩ độ ở Tây Nam Á và Châu Phi Đồng thời, do chịu ảnh hưởng của gió mùa châu Á nên khí hậu nước ta có hai mùa rõ rệt: Mùa đông bớt nóng và khô, mùa hạ nóng và mưa nhiều
+ Nước ta giáp biển Đông là nguồn dự trữ dồi dào về nhiệt ẩm nên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển, biển Đông tăng cường tính ẩm cho nhiều khối khí trước khi ảnh hưởng đến lãnh thổ đất liền
+ Nước ta nằm ở nơi giao nhau của hai vành đai sinh khoáng lớn trên thế giới là Thái Binhd Dương và Địa Trung Hải nên có nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú, đặc biệt là nguồn năng lượng và kim loại màu
+ Nằm ở nơi giao thoa giữa các luồng di cư của nhiều luông động vật và thực vật thuộc các khu hệ sinh vật khác nhau khiến cho nguồn tài nguyên sinh vật nước ta rất phong phú
Trang 2+ Vị trí và hình thể nước ta đã tạo nên sự phân hóa đa dạng của tự nhiên thành các vùng tự nhiên khác nhau giữa Miền Bắc và Miền Nam, giưa đồng bằng và miền núi, ven biển và hải đảo
- Thuận lợi về kinh tế, văn hóa, xã hội và quốc phòng:
+ Kinh tế: Nằm ở ngã tư đường hàng hải và hàng không quốc tế, đầu mút của các tuyến đường bộ xuyên Á nên có điều kiện phát triển các loại hình giao thông thuận lợi cho việc phát triển ngoại thương với các nước trong và ngoài khu vực Việt nam còn là cửa ngõ
ra biển đông của các nước Đông Nam Á đất liền nên có vị trí quan trọng
+ Văn hóa, xã hội: Việt Nam là nơi giao thoa của các nền văn hóa khác nhau nên có nhiều nét tương đồng về lịch sử, văn hóa, xã hội và mối giao lưu lâu đời với các nước trong khu vực góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc Đây là điều kiện để nước ta chung sống hòa bình, hợp tác, hữu nghị và cùng phát triển với các nước láng giềng và các nước trong khu vực
+ Về quốc phòng:Nước ta có vị trí đặc biệt quan trọng của vùng Đông Nam Á – một khu vực kinh tế năng động và nhạy cảm với những biến động chính trị trên thế giới Biển đông nước ta là một hướng chiến lược có ý nghĩa sống còn trong công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ tổ quốc
b/ Khó khăn:
- Thiên nhiên nhiệt đới gió mùa thiếu ổn định, sự phân hóa mùa của khí hậu, tính thất thường của thời tiết, các tai biến thiên nhiên
- Nước ta có diện tích không lớn nhưng có đường biên giới trên bộ và trên biển dài, hơn nữa biển đông lại chung với nhiều nước Vì thể việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ gặp nhiều khó khăn
- Sự năng động của các nước trong và ngoài khu vực đã đặt nước ta vào một tình thế vừa phải hợp tác vừa phải cạnh tranh quyết liệt trong điều kiện nền kinh tế còn chậm phát triển
*Câu hỏi:
1/ Hình dạng lãnh thổ nước ta có đặc điểm gì? Hình dạng ấy có ảnh hưởng như thế nào tới các điều kiện tự nhiên và hoạt động giao thông vận tải?
2/ Nêu đặc điểm của vị trí địa lí nước ta? Đặc điểm đó đã tác động như thế nào đến đặc điểm tự nhiên và việc phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng nước ta?
II/ Đặc điểm khoáng sản :
1/ Việt Nam là nước giàu tài nguyên khoáng sản:
- Theo thăm dò, nước ta có khoảng 5.000 điểm quặng và tụ khoáng của gần 60 loại khoáng sản
- Phần lớn các mỏ khoáng sản có trữ lượng vừa và nhỏ Một số mỏ khoáng sản có trữ lượng lớn: Than, dầu khí, apatit, đá vôi, sắt, crom, đồng, thiếc, bôxit
2 Sự phân bố các mỏ khoáng sản:
*Vùng núi phía Bắc:
+ Than đá: chủ yếu ở Quảng Ninh
+ Sắt: Thái Nguyên, Yên Bái, Hà Giang, Hà Tĩnh
+ Thiếc: Cao Bằng, Thái Nguyên, Nghệ An
+ Apatit: Lào Cai
+ Đồng: Sơn La, Lào Cai
+ Mangan: Cao Bằng
+ Bôxit: Cao Bằng, Lạng Sơn
Trang 3+ Crom: Thanh Hóa
+ Đá quý: Nghệ An
……
* Vùng núi phía Nam:
+ Vàng: Bồng Miêu – Quảng Nam
+ Bôxit: Tây Nguyên
+ Đá quý: Tây Nguyên
* Thềm lục địa phía Nam: Dầu mỏ và khí đốt.
3 Vấn đề khai thác và bảo vệ tài nguyên khoáng sản:
- Khoán sản là loại tài nguyên không thể phục hồi Do đó dù giàu có đến đâu cũng cần khai thác hợp lí, sử dụng tiết kiện và có hiệu quả nguồn tài nguyên này
- Hiện nay một số tài nguyên khoáng sản của nước ta có nguy cơ bị cạn kiệt do khai thác quá mức và sử dụng lãng phí
- Một số vùng do khai thác khoáng sản không hợp lí đã gây ô nhiễm môi trường nguyên trọng như vùng mỏ than Quảng Ninh, Thái Nguyên, Vũng Tàu… Chúng ta cần phải khai thác hợp lí đi đôi với việc bảo vệ môi trường
* Câu Hỏi:
1/ Chứng minh rằng nước ta có nguồn khoáng sản phong phú, đa dạng
2/ Vì sao nguồn tài nguyên khoáng sản nước ta cạn kiệt nhanh chóng? Biện pháp khắc phục?
3/ Cho biết nơi phân bố của các loại khoáng sản chính của nước ta: Than, sắt, chì, đồng, bôxit, Apatit, dầu khí, thiếc….?
III/ Đặc điểm địa hình:
1/ Đặc điểm chung:
Địa hình Việt Nam rất đa dạng, phức tạp, thay đổi từ bắc vào nam, từ tây sang đông, từ miền núi đến đồng bằng và bờ biển, hải đảo Sự đa dạng phức tạp ấy diễn ra trên một nền chung tạo nên những đặc điểm nổi bậc của địa hình
a/ Đồi núi là một bộ phận quan trọng trong cấu trúc địa hình Việt Nam.
Đồi núi chiếm tới ¾ lãnh thổ, nhưng chủ yếu núi thấp dưới 1000m chiếm 85%, núi cao trên 2000m chiếm 1% Cao nhất là dãy Hoàng Liên Sơn với đỉnh Phanxipang cao 3143m
Đồi núi nước ta tạo thành một cánh cung lớn hướng ra biển Đông chạy dài 1400km từ miền Tây Bắc đến Đông Nam Bộ Nhiều vùng núi lan ra sát biển hoặc bị nhấn chìm thành các quần đảo
Vùng đồi núi nước ta rất hiểm trở, khó khăn đi lại và bị chia cắt bỡi một mạng lưới sông ngòi dày đặc, đồng thời sườn lại rất dốc và đỉnh thì chênh vênh so với thung lũng
Tương phản với vùng núi là vùng đồng bằng chỉ chiếm ¼ diện tích lãnh thổ nhưng chủ yếu là đồng bằng chân núi và bị đồi núi ngăn cách thành nhiều khu vực, điển hình là dãy đồng bằng duyên hải miền trung
b/ Cấu trúc địa hình Việt Nam là cấu trúc cổ được Tân Kiến Tạo nâng lên và tạo thành
nhiều bậc kế tiếp nhau.
Lãnh thổ Việt Nam đã được củng cố vững chắc từ sau gia đoạn Cổ kiến Tạo Trải qua hàng chục triệu năm không được nâng lên, các vùng núi bị ngoại lực bào mòn, phá hủy tạo nên những bề mặt san bằng cổ, thấp và thỏai
Trang 4Vận động Tân Kiến Tạo, vận động tạo núi Hymalaya đã làm cho địa hình nước ta nâng cao và tạo thành nhiều bậc kế tiếp nhau và thấp dần từ nội địa ra biển gồm đồi núi, đồng bằng, thềm lục địa
Hướng núi chính là hướng Tây Bắc – Đông Nam và hướng vòng cung Hướng Tây Bắc – Đông Nam thể hiện rõ rệt trong khu vực từ hữu ngạn sông Hồng đến đèo Hải Vân Hướng vòng cung là hướng sơn văn chính của khu vực tả ngạn sông Hồng và khu vực Nam Trung Bộ Các núi Việt bắc và Đông Bắc là những cánh cung ngắn mở rộng về phía bắc và qui tụ tại vùng núi Tam Đảo Còn ở Nam Trung Bộ là cả một cánh cung lớn ôm lấy các Cao Nguyên Ba dan phía tây Các hướng núi chính của hệ núi Việt nam đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến các luồng gió mùa khiến cho sự phân hóa bắc nam và đông tây của khí hậu Việt Nam rất rõ ràng
c/Địa hình Việt Nam mang tính chất nội chí tuyến gió mùa ẩm.
Cùng với Tân Kiến Tạo, hoạt động ngoại lực của khí hậu, của dòng nước tác động trực tiếp và làm biến đổi địa hình nước ta
Trong môi trường nóng ẩm gió mùa đất đá dể bị phong hóa mạnh mẽ, lượng mưa lớn và tập trung theo mùa đã nhanh chóng xói mòn, cắt xẻ, xâm thực các khối núi lớn Đặc biệt là nước hòa tan với núi đá vôi tạo nên dạng địa hình caxtơ độc đáo Những mạch nước ngầm khoét sâu vào lòng núi tạo nên những hang động kì vĩ và rất phổ biến ở Việt Nam Sinh vật nhiệt đới cũng hình thành nên một số địa hình đặc biệt như đầm lầy, than, bùn ở U Minh và tại các vùng bờ biển, hải đảo và các bờ biển san hô
Tóm lại, địa hình Việt Nam là địa hình tích tụ, xâm thực nội chí tuyến gió mùa ẩm có sự cân bằng giữa địa chất, địa hình và thổ nhưỡng, sinh vật mà ta cần bảo vệ
d/Địa hình Việt Nam chịu sự tác động mạnh mẽ của các hoạt động kinh tế – xã hội.
Sự khai phá địa hình để quần cư và sản xuất đã làm biến đổi địa hình đồng thời làm xuất hiên các dạng địa hình nhân tạo như các công trình kiến truc đô thị, hầm mỏ, giao thông, đê, đập, kênh rạch, hồ chưa nước…
2/Đặc điểm các khu vực địa hình.
a/Khu vực đồi núi.
Đồi núi nước ta có độ cao, độ dốc và hình dạng khác nhau tùy thuộc theo tính chất nham thạch cũng như cường độ hoạt động địa chất và csự tác động của các yếu tố ngoại lực và được chia thành các vùng núi sau:
- Vùng núi Đông Bắc: là một vùng đồi núi thấp nằm ở tả ngạn sông Hồng đi từ dãy con Voi đến bờ biển Quảng Ninh Vùng núi này nổi bật với các cánh cung lớn và vùng đồi phát triển rộng Các cánh cung mở rộng về phía bắc, đầu chụm lại ở Tam Đảo Địa hình caxtơ khá phổ biến tạo nên những cảnh quan đẹp và hùng vĩ như Ba Bể, Vịnh Hạ Long
- Vùng núi Tây BaÉc: nằm giữa sông Hồng và sông Cả là những dãy núi cao hùng vĩ, những sơn nguyên đã vôi hiểm trở nằm song song và kéo dài theo hướng Tây băc – Đông nam, điển hình là dãy Hoàng Liên Sơn Tây bắc còn có những cánh đồng nhỏ trù phú nằm giữa vùng núi cao như Than Uyên, Nghĩa Lộ, Mường Thanh
- Vùng núi Trường Sơn bắc: nằm từ phía nam sông Cả tới dãy Bạch Mã dài khoảng 600km chạy theo hướng Tây bắc – Đông Nam đây là một vùng đồi núi thấp có hai sườn không cân xứng Sườn đông hẹp và dốc, có nhiều nhánh núi lan ra sát biển chia cắt vùng đồng bằng duyên hải Trung Bộ
Trang 5- Vuøng nuùi vaø cao nguyeđn Tröôøng Sôn Nam: laø vuøng ñoăi nuùi vaø cao nguyeđn ba dan huøng vó naỉm döôùi dáng xeâp taăng tređn caùc ñoô cao khaùc nhau: 400m, 800m, 1000m ñieơn hình laø cao nguyeđn Kon Tum, Playku, Ñaíklak, Di Linh Ngoaøi ra coøn coù ñòa hình baùn bình nguyeđn Ñođng Nam Boô vaø vuøng ñoăi trung du Baĩc Boô
b/Khu vöïc ñoăng baỉng.
Ñoăng baỉng chađu thoơ há löu caùc sođng lôùn goăm:
- Ñoăng baỉng sođng Cöûu Long vôùi dieôn tích gaăn 40000km2 do phuø sa sođng Međ Kođng boăi ñaĩp, coù nhieău vuøng truõng roông lôùn nhö Ñoăng Thaùp Möôøi, khu Töù giaùc Long Xuyeđn Dieôn tích ñaât maịn, ñaẫt pheøn lôùn Ñađy laø vuøng tróng ñieơm luùa lôùn nhaât nöôùc ta
- Ñoăng baỉng sođng Hoăng vôùi dieôn tích gaăn do phuø sa sođng Hoăng vaø sođng Thaùi Bình boăi ñaĩp, coù caùc ođ truõng thaâp hôn möïc nöôùc sođng ngoaøi ñeđ töø 3 ñeân 7m, ñaât trong ñeđ khođng coøn boăi ñaĩp töï nhieđn nöõa Ñađy laø vuøng tróng ñieơm luùa lôùn thöù hai nöôùc ta
- Ñoăng baỉng duyeđn hại trung boô vôùi dieôn tích khoạng 15000km2 bò chia caĩt thaønh nhieău ñoăng baỉng nhoû keùm phì nhieđu, lôùn nhaât laø ñoăng baỉng Thanh Hoùa (3100km2)
c/Ñòa hình bôø bieơn: daøi 3260km töø Moùng Caùi ñeân Haø Tieđn ñöôïc shia thaønh nhieău ñoán
khaùc nhau.
- Bôø bieơn ôû caùc ñoăng baỉng chađu thoơ coù nhieău baõi buøn, baõi trieău, röøng ngaôp maịn thuaôn lôïi cho vieôc nuođi troăng thụy sạn vaø khai thaùc muoâi
- Bôø bieơn ôû caùc vuøng chađn nuùi, hại ñạo, khuùc khuyûu coù nhieău vuõng vònh sađu kín gioù thuaôn lôïi cho vieôc xađy döïng caùc cạng bieơn, nhieău baõi caùt ñép thích hôïp cho du lòch taĩm bieơn
*Cađu hoûi:
1/Trình baøy ñaịc ñieơm ñòa hình cụa mieăn Baĩc vaø ñođng baĩc Baĩc Boô?
2/Trình baøy ñaịc ñieơm ñòa hình cụa mieăn Tađy Baĩc vaø Baĩc Trung Boô?
3/So saùnh ñaịc ñieơm ñòa hình mieăn Baĩc vaø ñođng baĩc Baĩc Boô vôùi mieăn Tađy Baĩc vaø Baĩc Trung Boô?
4/Ñaịc ñieơm ñòa hình cụa mieăn Tađy Baĩc vaø Baĩc Trung Boô coù taùc ñoông gì tôùi ñaịc ñieơm sođng ngoøi cụa mieăn?
5/Ñòa hình nöôùc ta coù ñaịc ñieơm chung gì? Ñoăi nuùi nöôùc ta coù nhöõng thuaôn lôïi vaø khoù khaín gì cho söï phaùt trieơn kinh teâ?
6/Döïa vaøo Atlat ñòa lí Vieôt Nam (trang 10) Em haõy cho bieât, ñoán töø daõy Bách Maõ ñeân bôø bieơn Phan Thieât, ta phại ñi qua caùc cao nguyeđn naøo? Nhaôn xeùt veă ñòa hình vaø nham thách (ñòa chaât) cụa caùc cao nguyeđn ñoù
IV/Ñaịc ñieơm khí haôu:
Khí haôu nöôùc ta ñöôïc hình thaønh bôûi caùc nhađn toâ: Vò trí ñòa lí; caùc hoaøn löu gioù muøa vaø ñòa hình
Vì vaôy, khí haôu Vieôt Nam raât ñaịc saĩc so vôùi caùc nôi khaùc tređn theâ giôùi naỉm cuøng vó ñoô, vì khođng khođ hán nhö Baĩc Phi vaø Tađy AÙ cuõng khođng noùng aơm quanh naím nhö ôû caùc quaăn ñạo Ñođng Nam AÙ maø coù moôt muøa ñođng roõ reôt ôû phía Baĩc, moôt muøa khođ keùo daøi ôû phía nam Khí haôu coù söï thay ñoơi töø baĩc vaøo nam, töø tađy sang ñođng vaø töø thaâp leđn cao Tuy vaôy, nhìn chung khí haôu nöôùc ta mang tính chaât noôi chí tuyeân gioù muøa aơm, ña dáng vaø thaât thöôøng
1/Tính chaẫt noôi chí tuyeân
Vò trí ñòa lí tređn ñaât lieăn nöôùc ta vôùi ñieơm cöïc baĩc saùt chí tuyeân baĩc vaø ñieơm cöïc nam gaăn ñöôøng xích ñáo ñaõ khieân cho baău trôøi quanh naím chang hoøa aùnh naĩng, bình quađn 1km2 laõnh
Trang 6thoơ nhaôn ñöôïc tređn 1 trieôu ki lođ calo, soâ giôø naĩng nhieău ñát töø 1400 ñeân 3000 giôø/naím Nhieôt ñoô trung bình luođn luođn tređn 210C vaø taíng daăn töø Baĩc vaøo Nam
2/Tính chaât gioù muøa aơm.
Do vò trí nöôùc ta naỉm ôû rìa ñođng cụa lúc ñòa AÙ – Ađu laø nôi gioù muøa hoát ñoông ñieơn hình tređn theâ giôùi chính vì theâ gioù muøa ñaõ chia khí haôu nöôùc ta thaønh hai nuøa roõ reôt phuø hôïp vôùi hai muøa gioù:
-Muøa ñođng: Gioù muøa ñođng baĩc xuaât phaùt töø cao aùp Xi-bia mang ñeân cho nöôùc ta moôt muøa ñođng lánh ( nhieôt ñó döôùi 200C) vaø khođ
-Muøa há gioù muøa tađy nam hoát ñoông xen keõ vôùi caùc ñôït gioù ñođng nam mang ñeân cho nöôùc ta moôt muøa há noùng aơm (nhieôt ñoô luođn tređn 200C) vaø möa nhieău
Gioù muøa ñaõ mang ñeân cho nöôùc ta moôt löôïng möa lôùn töø 1500 ñeân 2000mm/naím vaø coù ñoô aơm khođng khí raât cao tređn 80%
3/Tính chaât ña dáng:
Khí haôu nöôùc ta phađn hoùa mánh meõ theo khođng gian vaø thôøi gian hình thaønh caùc mieăn vuøng khí haôu khaùc nhau roõ reôt
- Mieăn khí haôu phía baĩc töø Hoaønh Sôn (vó tuyeân 180B) trôû ra coù moôt muøa ñođng töông ñoâi
ít möa vaø nöûa cuoâi muøa ñođng aơm öôùt, muøa há noùng vaø möa nhieău
- Mieăn khí haôu ñođng Tröôøng Sôn bao goăm vuøng laõnh thoơ Trung Boô phía ñođng daõy Tröôøng Sôn, töø Hoaønh Sôn ñeân muõi Dinh coù muøa möa leôch haún veă thu ñođng, muøa há noùng
- Mieăm khí haôu phía nam goăm Nam Boô vaø Tađy Nguyeđn coù khí haôu caôn xích ñáo, nhieôt ñó quanh naím cao vôùi moôt muøa möa vaø moôt muøa khođ töông phạn sađu saĩc
- Mieăn khí haôu bieơn ñođng Vieôt Nam mang tính chaât nhieôt ñôùi gioù muøa hại döông
Söï ña dáng cụa dòa hình nöôùc ta, nhaât laø ñoô cao vaø höôùng cụa caùc daõy nuùi goùp phaăn quan tróng hình thaønh nhieău vuøng khí haôu, nhieău kieơu khí haôu khaùc nhau
4/Tính chaât thaât thöôøng.
Do taùc ñoông cụa hoaøn löu gioù muøa neđn khí haôu nöôùc ta mang tính chaât thaât thöôøng ñöôïc bieơu hieôn: naím reùt sôùm, naím reùt muoôn, naím ít reùt, naím nhieău reùt Naím möa nhieău, naím möa
ít, naím hán haùn, naím luõ lút, naím ít baõo, naím nhieău baõo
Söï thaât thöôøng trong cheâ ñoô nhieôt chụ yeâu dieên ra ôû mieăn Baĩc do ạnh höôûng cụa söï hoát ñoông goù muøa ñođng baĩc khođng ñieău hoøa
Caùc hieôn töôïng En-Ninođ vaø La-Nina trong caùc naím qua ñaõ laøm taíng cöôøng tính chaât ña dáng thaât thöôøng cụa khí haôu Vieôt Nam
*Cađu hoûi:
1/Chöùng minh khí haôu Vieôt Nam mang tính chaât noôi chí tuyeân gioù muøa aơm?
2/Khí haôu Vieôt Nam coù nhöõng thuaôn lôïi vaø khoù khaín gì ñoâi vôùi söï phaùt trieơn kinh teâ? 3/Phađn tích caùc nhađn toâ ạnh höôûng vaø hình thaønh khí haôu Vieôt Nam?
4/ Ñòa hình nöôùc ta chi phoâi ñeân khí haôu nhö theâ naøo?
5/ Vì sao khí haôu Vieôt Nam coù söï phađn hoaù ña dáng?
V/Ñaịc ñieơm sođng ngoøi Vieôt Nam.
1/Ñaịc ñieơm chung:
- Nöôùc ta coù máng löôùi sođng ngoøi daøy ñaịc phađn boâ roông khaĩp cạ nöôùc do coù löôïng möa lôùn, taôp trung trong moôt muøa lái chạy tređn moôt mieăn ñòa hình nuùi thaâp neđn toâc ñoô xađm thöïc, chia caĩt lôùn Cạ nöôùc coù tređn 2360 con sođng daøi tređn 10 km Ña soẫ sođng nöôùc ta laø sođng nhoû, ngaĩn do laõnh thoơ hép ngang Caùc sođng lôùn: sođng Hoăng, sođng Međ Kođng
Trang 7- Đa số sông ngòi nước ta chảy theo hai hướng chính:
+ Hướng Tây Bắc – Đông Nam: sông Hồng, sông Đà, sông Chảy, sông Tiền, sông Hậu, sông Mã, sông Cả
+ Hướng vòng cung:sông Gâm, sông Cầu, sông Thương
Sông ngòi nước ta đổ ra biển Đông theo hướng cấu trúc địa hình và địa chất
- Sông ngòi nước ta có hai mùa nước tương ứng với hai mùa khí hậu: mùa lũ và mùa cạn khác nhau rõ rệt Mùa lũ chiếm 70 đến 80% lượng nước cả năm gây nên hiện tượng lũ lụt Mùa cạn thường kéo dài hơn mùa lũ (7 – 8 tháng) với lưu lượng nước nhỏ chiếm từ 20 – 30% tổng lượng nước cả năm gây nên tình trạng thiếu nước trong sản xuất và sinh hoạt
- Sông ngòi nước ta có hàm lượng phù sa lớn: hàng năm sông ngòi nước ta vận chuyển tới
839 tỉ m3 nước cùng với hàng trăm triệu tấn phù sa Đây là nguồn tài nguyên rất quan trọng cho sản xuất và đời sống Các sông nước ta có hàm lượng phù sa rất lớn, bình quân 1m3 nước sông có tới 223 gam cát bùn và các chất hòa tan khác Tổng lượng phù sa trôi theo dòng nước tới trên 200 triệu tấn mỗi năm Sông có hàm lượng phù sa lớn là sông Hồng
2/ Các hệ thống sông lớn ở nước ta:
a/ Sông ngòi Bắc Bộ:
- Gồm các hệ thống sông lớn: sông Hồng, sông Thái Bình, sông Kì Cùng – Bằng Giang
- Độ dài sông Hồng là 1126km, đoạn trung và hạ lưu chảy qua nước ta dài 556km
- Đặc điểm: Sông có dạng hình nan quạt, có chế độ nước thất thường, lũ đến nhanh và keó dài từ tháng 6 đến tháng 10, cao nhất là tháng 8
b/ Sông ngòi Trung bộ.
- Gồm: sông Mã, sông Cả, sông Thu Bồn và sông Ba
- Sông ngắn và dốc, phân thành nhiều khu vực nhỏ và độc lập Lũ lên nhanh và đột ngột, rút nhanh Mùa lũ từ tháng 9 đến tháng 12, cao nhất là tháng 11
c/ Sông ngòi Nam Bộ:
- Gồm sông Đồng Nai, sông Vàm Cỏ, và sông Cửu Long
- Sông có lượng nước chảy lớn, chế độ nước theo mùa và tương đối điều hòa Lũ lên chậm và rút chậm, mùa lũ kéo dài từ tháng 7 đến tháng 11, lũ cao nhất tháng 9,10
*Câu hỏi:
1/ Sông ngòi nước ta có những đặc điểm chung gì? Giải thích vì sao có đặc điểm như vậy?
2/ Trình bày đặc điểm sông ngòi Bắc Bộ? Vì sao có đặc điểm như vậy?
3/ Nêu những thuận lợi và khó khăn do lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long? Cách phòng chống lũ ở đây?
4/ Vì sao nước ta có nhiều sông suối nhưng phần lớn sông nhỏ, ngắn và dốc?
VI/ Đặc điểm đất Việt Nam.
Đất ở nước ta rất phong phú, đa dạng về thể loại và phức tạp về tính chất, vừa mang tính chất địa đới, vừa mang tính chất nội chí tuyến gió mùa ẩm được thể hiện rõ nhất trong quá trình hình thành đất, đồng thời do các yếu tố hình thành đất như: thời gian, đá mẹ, địa hình, thủy văn, sinh vật và con người
Nước ta có ba nhóm đất chính: Nhóm đất feralit, hệ đất bồi tụ phù sa và đất mùn núi cao
- Đất feralit chiếm 65% diện tích lãnh thổ hình thành trên các vùng đồi núi thấp Đất chua, nghèo mùn, nhiều sét, thường có màu đỏ vàng, dể bị kết von, đá ong hóa, xói mòn và
Trang 8rủa trôi Có nhiều loại: đất feralit trên đá ba dan, đất feralit trên đá vôi có độ phì cao thích hợp cho trồng cây công nghiệp lâu năm
- Đất bồi tụ phù sa chiếm 24% diện tích lãnh thổ hình thành do bồi tụ phù sa ở các vùng trũng thấp, tập trung ở các đồng bằng Đất tơi xốp, it chua, giàu mùn, có màu nâu hoặc xám thích hợp cho trồng cây lúa nước, hoa màu và cây công nghiệp ngắn ngày Nhóm đất này có nhiều loại: đất trong đê, đất ngoài đê ở đồng bằng sông Hồng, đất phù sa ngọt, đất mặn, đất phèn ở đồng bằng sông Cưu Long
- Đất mùn núi cao chiếm 11% diện tích lãnh thổ được hình thành dưới thảm rừng á nhiệt đới hoặc ôn đới vùng núi cao, chủ yếu là đất rừng đầu nguồn cần được bảo vệ
Đất là tài nguyên quí giá do đó cần phải sử dụng hợp lí chống xói mòn, rửa trôi bạc màu đất ở vùng đồi núi và cải tạo các loại đât mặn, đất chua, đất phèn ở vùng đồng bằng
*Câu hỏi:
1/ Trình bày đặc điểm và sự phân bố các nhóm đất chính ở nước ta?
2/Vì sao cần phải sử dụng hợp lí và đi đôi với việc bảo vệ đất? Nêu một số biện pháp để cải tạo đất của nhân dân ta?
VII/ Đặc điểm sinh vật Việt Nam.
Đặc điểm chung của sinh vật Việt Nam là phong phú và da dạng được thể hiện:
1/Sự giàu có về thành phần loài, sự đa dạng về gen di truyền đa dạng về kiểu hệ sinh
thái và sau nữa về nữa là sự đa dạng về công dụng sinh học.
- Môi trường Việt Nam cần và đủ cho cho sinh vật khá thuận lợi có nhiều luồng sinh vật
di cư tới
- Con người tác động đến nhiều hệ sinh thái tự nhiên làm biến đổi suy giảm về chất lượng và số lượng
2/ Sự giàu có về thành phần loài:
Nước ta có 14600 loài thức vật và 11200 loài và phân loại động vật Trong đó, có tới 365 loài động vật và 350 loài thực vật quí hiếm được ghi vào “sách đỏ Việt Nam”
3/Sự đa dạng về hệ sinh thái:
- Hệ sinh thái rừng ngập mặn ở vùng đất triền cửa sông, ven biển
- Hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa ở vùng đồi núi
- Hệ sinh thái nông lâm nghiệp do con người tạo ra
Đến năm 2000 nước ta có 11 vườn quốc gia, 52 khu bảo tồn thiên nhiên, 16 khu bảo tồn động vật Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình) được thành lập đầu tien ở nước ta
Sinh vật nước ta là một nguồn tài nguyên to lớn, có giá trị về nhiều mặt đối với đời sống nhưng không phải là vô tận Vì vậy, việc bảo vệ, phục hồi và phát triển tài nguyên sinh vật là hết sức quan trọng
*Câu hỏi:
1/ Trình bày đặc điểm chung của sinh vật Việt Nam? Giải thích vì sao sinh vật nước ta giàu có về thành phần loài?
2/ Hiện trạng nguồn tài nguyên sinh vật của nước ta như thế nào? Cần làm gì để bảo vệ tài nguyên sinh vật?
3/ Chứng minh tài nguyên sinh vật nước ta phong phú vàđa dạng
VIII/ Đặc điểm chung của tự nhiên Việt Nam.
Thiên nhiên Việt Nam có 4 đặc điểm chung
- Tính chất nhiệt đới gió mùa ẩm
Trang 9- Tính chất bán đảo (tính chất ven biển)
- Tính chất đồi núi
- Tính chất đa dạng, phức tạp
* Tính chất nhiệt đới gió mùa ẩm là tính chất nền tảng được thể hiện rõ trong cảnh quan tự nhiên nước ta
- Địa hình: Quá trình phong hóa diễn ra mạnh mẽ, lớp võ phong hóa dày Quá trình xâm thực diễn ra mạnh mẽ ở vùng đồi núi đi đôi quá trình bồi tụ ở các vùng đồng bằng
- Khí hậu: nóng ẩm, phân hóa rõ rệt theo mùa
- Sông ngòi: dày đặc, nhiều nước, thủy chế theo mùa, không bị đọng băng
- Thổ nhưỡng: đa dạng đặc biệt là quá trình hình thành đất feralit ở vùng đồi núi
- Sinh vật: đặc trưng là vùng nhiệt đới gió mùa, nhiều tầng tán, nhiều thành phần, loài, xanh quanh năm
Thiên nhiên nước ta phân hóa đa dạng tạo nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế, đồng thời cũng gây không ít khó khăn
- Tài nguyên đa dạng là cơ sở để xây dựng và phát triển kinh tế đa ngành, thuận lợi cho một nền nông nghiệp nhiệt đới thâm canh, đa dạng về cơ cấu cây trồng, vật nuôi
- Môi trường sinh thái dể bị biến đổi, mất cân bằng Thiên tai thường xuyên xảy ra: bão lụt,hạn hán, lũ quét…gây thiệt hại cho sản xuất và đời sống
*Câu hỏi:
1/Thiên nhiên Việt Nam có những đặc điểm chung gì nổi bật? Chứng minh tính chất nhiệt đới gió mùa ẩm là tính chất nền tảng của thiên nhiên Việt Nam?
2/Thiên nhiên nước ta phân hóa đa dạng sẽ có những thuận lợi và khó khăn gì cho sự phát triển kinh tế?
3/ So sánh đặc điểm tự nhiên (Khí hậu, địa hình, sinh vật, khoáng sản, sông ngòi) giữa miền Bắc và Đông Bắc Bộ với miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ; giữa đồng bằng Sông Hồng với đồng bằng sông cửa Long; Giữa Tây Nguyên với Đông Nam Bộ
