Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam: Phần 1

Coù theå khaúng ñònh: neàn vaên hoùa Ñoâng Sôn laø söï tieáp noái nhöõng neàn vaên hoùa tieàn söû maø ngöôøi Vieät ñaõ taïo döïng, noù gaén lieàn vôùi söï hình thaønh vaø phaùt trieån c[r]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH KHOA NGỮ VĂN

PHÙNG QUÝ NHÂM

Tài l ệu ưu hành nộibộ - 2002

LỜI MỞ ĐẦU

Trên bước đường phát triển, mỗi dân tộc, dù lớn hay bé đều tự khẳng định bản sắc văn hóa của mình Nhất là trong thời đại hậu công nghệ ngày nay, điều ấy càng được ý thức rõ rệt Mỗi dân tộc đều phải biết lý lịch văn hóa của mình, mỗi con người phải có căn cước văn hóa của dân tộc mình Ai đánh mất lý lịch văn hóa, căn cước văn hóa dân tộc mình người ấy sẽ lạc hướng đi trong một thời đại có nhiều biến đổi như hiện nay

Thật đáng buồn khi mỗi chúng ta không hiểu gì về nền văn hóa của dân tộc mình Khi chưa hiểu mình thật khó lòng hiểu người khác Chỉ có thể hiểu nền văn hóa, văn minh của các dân tộc khác khi anh đã hiểu được nền văn hóa, văn minh của dân tộc mình Với một tinh thần, một ý thức như vậy, chúng ta tìm hiểu văn hóa Việt Nam Cơ sở văn hóa Việt Nam sẽ đề cập chủ yếu các vấn đề sau:

1 Xác định khái niệm văn hóa và hệ thống văn hóa

2 Tiến trình văn hóa Việt Nam

3 Những đặc trưng văn hóa của cộng đồng người Việt

KHÁI NIỆM VĂN HÓA, HỆ THỐNG VĂN HÓA

I XÁC ĐỊNH KHÁI NIỆM VĂN HÓA :

1 Thuật ngữ văn hóa trong cách hiểu của người Trung Hoa cổ :

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa Trung Quốc hiện nay thì có 160 cách hiểu, các quan niệm khác nhau Và cách hiểu thời xưa khác cách hiểu ngày nay

Thời xưa, từ văn hóa trong “Chu Dịch” được tách thành hai từ văn và hóa :

“Quan hồ nhân văn, dĩ hóa thành thiên hạ”

(Xem dáng về con người, lấy đó mà giáo hóa thiên hạ)

Nghĩa gốc của từ văn là vẻ đẹp do màu sắc tạo ra Văn là hình thức đẹp đẽ trong lễ, nhạc, trong cai trị, trong ngôn ngữ, trong cách cư xử

Đến thời Tây Hán, Lưu Hướng (77 trước CN) đã sử dụng từ văn hóa sớm nhất, được hiểu như một phương thức giáo hóa con người : “Dùng văn hóa không thay đổi được sẽ chinh phạt”

Về sau, từ văn hóa được hiểu như là một phương thức để xây dựng cuộc sống, xây dựng xã hội :

“Văn hóa nội tập Vũ công ngoại tư”

(Văn hóa làm cho bên trong hòa mục Vũ công để sửa sang bên ngoài)

2 Quan niệm văn hóa hiện nay :

Từ văn hóa (tiếng Latin: Cultus) Cultusagri có nghĩa trồng trọt ngoài đồng, Cultusanimi có nghĩa là trồng trọt tinh thần

Cách hiểu phổ biến hiện nay, văn hóa là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần mà loài người đã tạo ra trong tiến trình lịch sử

Văn hóa là tổng hòa các phương tiện sau:

- Hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần

- Những hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần của con người

- Hệ thống tri thức và kiến thức của dân tộc, loài người

- Trình độ cao trong sinh hoạt xã hội

Văn hóa của một thời đại, một thời kỳ lịch sử nhất định Văn hóa có thể hiểu theo một nghĩa rộng bao gồm:

- Đó là phương thức sản xuất ra của cải vật chất: phương pháp, công cụ, quá trình công nghệ

- Sinh hoạt vật chất : ăn, mặc, ở đi lại

- Tổ chức cộng đồng (gia đình, làng nước…)

- Sinh hoạt tinh thần : tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục, lễ hội

- Kiến thức và tri thức về tự nhiên và xã hội

- Đời sống tư tưởng, tình cảm, quan niệm đạo đức, nhận thức về thế giới, về nhân sinh

Theo Thủ tướng Ấn Độ Jawa Harlal Nêhru, văn hóa có 3 phương diện : tư tưởng,

phương pháp, lao động say sưa bền bĩ (bài phát biểu trong lễ thành lập Ban liên lạc văn hóa với nước ngoài của Ấn Độ ngày 09/04/1950 – Báo Nhân Dân đăng lại tháng 02/1990)

Cựu Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã viết : “Nói tới văn hóa là nói tới một lãnh vực vô

cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con người làm nên lịch sử Cốt lõi của sức sống dân tộc là văn hóa với nghĩa bao quát và cao đẹp nhất của nó, bao gồm cả hệ thống giá trị : tư tưởng và tình cảm, đạo đức và phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ bản sắc và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu để bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh”(1)

3 Văn hóa, văn hiến, văn minh:

a Văn hóa :

Văn hóa có nhiều nghĩa Theo nghĩa rộng: Văn hóa là trình độ phát triển nhất định trong lịch sử xã hội và con người; là tất cả những cái gì do con người sáng tạo ra

Văn hóa là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử, mang đậm bản sắc dân tộc

Ở đây, chúng ta có thể gặp với quan niệm của ngài Federico Mayor: “Văn hóa là tổng

thể sống động các hoạt động sáng tạo của con người diễn ra trong quá khứ cũng như trong hiện tại Qua hàng thế kỷ, các hoạt động sáng tạo ấy cấu thành một hệ thống giá trị, truyền thống, thị hiếu, thẩm mỹ và lối sống dựa vào đó từng dân tộc khảng định bản sắc riêng của mình”

b Văn hiến :

Văn hiến là những giá trị tinh thần, đạo lý của một “dân tộc” Khái niệm văn hiến được sử thần Ngô Sĩ Liên nói đến trong cuốn Đại Việt sử ký toàn thư: “Nước ta là nước Văn hiến bắt đầu từ thời Sĩ Nhiếp” Nguyễn Trãi trong hùng văn: “Bình Ngô Đại Cáo” cũng đã viết:

“Như nước Đại Việt ta từ trước

Vốn xưng nền Văn hiến đã lâu”

1 Phạm Văn Đồng: Văn hố và đổi mới, NXB Chính trị Quốc gia, HN, 1994 tr.16

c Văn minh:

Văn minh là những giá trị được xác lập trong sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật, khoa học và công nghệ trong lối sống và sự vận dụng những tiến bộ đó vào trong đời sống mỗi người,

trong cuộc sống của mỗi dân tộc Như H.Momdjian đã nhận định: “Chỉ đến một giai đoạn mới

về chất trong sự phát triển công cụ và hoạt động sản xuất cùng với văn hóa tinh thần mới báo hiệu là văn minh xuất hiện”(2)

Văn hóa và văn minh : trong cuộc sống của cộng đồng người, một tập tục, một phong tục nào đó có thể đó là biểu hiện văn hóa Thói quen mặc của cư dân Tiểu Vương quốc Micro-Nêcia là một hiện tượng văn hóa nhưng không thể xem là văn minh Ngược lại, có nhiều dân tộc, nhiều quốc gia đạt được đến trình độ văn minh như nhau, nhưng nền văn hóa của mỗi dân tộc lại có đặc điểm, có bản sắc khác nhau Ví dụ, văn minh Âu Mỹ có thể ngang với văn minh Nhật, song về văn hóa thì Mỹ và Nhật lại hoàn toàn khác nhau về bản sắc

Người cõng nhau nhảy múa (tượng đồng Đông Sơn)

Nếu khái niệm văn hóa được hiểu như là những giá trị do bàn tay và khối óc con người tạo ra (tức không phải cái vốn có trong tự nhiên, do tự nhiên ban phát) thì văn minh trong một

ý nghĩa nhất định hàm chứa những yếu tố, những giá trị tích cực như là một tổng thể

Văn minh là một khái niệm lịch sử Ở mỗi thời đại lịch sử, văn minh gắn liền với sự tiến bộ trong sản xuất vật chất với sự hình thành một trình độ văn minh tinh thần mới về chất, đem lại cho con người những giá trị mới, tích cực góp phần vào sự phát triển của xã hội, của cộng đồng và cá nhân

Theo nhà nghiên cứu Phan Ngọc, thì nghiên cứu văn hóa là nghiên cứu mặt tĩnh, bao gồm lễ hội phong tục, sinh hoạt vật chất, thể chế xã hội, chính trị, nghệ thuật Nghiên cứu văn minh là nghiên cứu mặt động, nghiên cứu sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và công nghệ, và sự áp dụng những tiến bộ đó vào trong cuộc sống của mỗi dân tộc

4 Văn hóa Việt Nam trong bối cảnh của văn hóa Đông Á hay Đông Nam Á :

Theo giới nghiên cứu văn hóa phương Tây, các nhà văn hóa học xếp văn hóa Việt Nam vào khu vực văn hóa Đông Á Tiêu biểu là công trình: Một công trình nghiên cứu về lịch sử (A Study of history – xuất bản ở Luân Đôn) học giả người Anh Arnorld Toynbec đã điểm đến 34 nền văn minh đặc sắc trên toàn thế giới Trong số 34 nền văn minh ấy chỉ còn lại 18 nền văn

2 Những cột mốc lịch sử, NXB Mác Lê-nin, HN, 1986, tr 167

minh đang tồn tại và phát triển Nền văn hóa, văn minh Việt Nam là một trong 18 nền văn hóa, văn minh ấy Nhà học giả xếp văn hóa, văn minh Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam vào cùng một loại vì có những nét tương đồng

Văn minh Trung Hoa là trung tâm, là ngọn nguồn Còn các nền văn minh Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam là nền văn minh vệ tinh

A Tonybec cho rằng 4 nền văn minh này tạo nên một vùng văn hóa riêng biệt Đó là vùng văn hóa Đông Á (Asie Orientale) Nét chung cơ tầng của các nền văn minh này là tâm linh con người

Nhưng theo Giáo sư Đinh Gia Khánh trong cuốn “Văn minh dân gian Việt Nam trong bối cảnh văn hóa Đông Nam Á” (NXB KHXH, HN, 1993) ông cũng không hoàn toàn bác bỏ quan điểm của các nhà văn hóa phương Tây khi xếp văn hóa, văn minh Việt Nam vào khu vực Đông Á Nhưng điều cần lưu ý là ở chỗ nước ta là nước thuộc vùng Đông Nam Á (3), do vậy cần đặt văn hóa, văn minh Việt Nam trong bối cảnh Đông Nam Á Có như vậy thì mới tránh cái nhìn phiến diện trong khi nghiên cứu văn hóa Việt Nam cần liên hệ với các nền văn hóa lân cận nhưng có ảnh hưởng khác nhau, hoặc ít, hoặc nhiều đến sự hình thành và phát triển văn hóa Việt Nam

5 Văn hóa phương Đông và phương Tây :

Có ý kiến cho rằng các nền văn hóa phương Đông, châu Phi là những nền văn hóa thiếu lý tính, thiếu sự khai sáng của văn hóa, văn minh Châu Âu Nhận định ấy là không hợp lý Nhà thơ Ấn Độ Rabin Tagore có lần đã phát biểu “Đã có lúc tôi tin rằng nguồn suối của văn minh có thể phát nguồn từ trái tim Châu Âu Nhưng bây giờ, khi tôi sắp từ giã cõi đời niềm tin đó đã từ bỏ tôi Tôi nhìn quanh và thấy tro tàn đổ nát của một nền văn minh đầy tự hào vương vai Tuy nhiên tôi không phán cãi cái tôi đã mất lòng tin vào con người Có lẽ bình minh sẽ đến từ phương Đông nơi mặt trời mọc”

Dĩ nhiên mỗi nền văn hóa, văn minh của nhân loại đều có giá trị lịch sử, có ý nghĩa tích cực trong sự phát triển xã hội Song do đặc điểm về địa lý, lịch sử, ngôn ngữ văn hóa phương Tây và văn hóa Phương Đông có những nét khác nhau

Văn hóa Phương Tây thường đi tìm cái dị biệt của các hiện tượng, các sự vật trong tự nhiên, trong xã hội và tư duy Điều này do ảnh hưởng, chi phối của chủ nghĩa duy lý Triết học duy lý nhìn sự vật, hiện tượng trong sự phân cắt, phân giải Văn hóa phương Tây coi trọng lý tính, coi trọng và đạt đến văn minh vật chất Tư duy của người Phương Tây là tư duy tuyến Văn hóa Phương Đông đi tìm cái hòa đồng, cái dung hợp Văn hóa phương Đông lý giải các hiện tượng, các sự vật trong tính lưỡng phân, lưỡng hợp: âm-dương, nhật-nguyệt, trời đất văn hóa phương Đông chú ý các chiều kích của lý tính Văn hóa phương Đông vươn tới các giá trị tinh thần, tư duy của người phương Đông là tư duy trường

3 Khái niệm : Vùng ĐNÁ gồm 10 nước : Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Miến Điện, Malaixia, Indonexia, Philippine, Brunêi Thời tiền sử vùng ĐNÁ có Hoa Nam (Trung Quốc hiện nay)

Một đặc điểm nữa của lối sống phương Đông là con người luôn luôn sống cộng sinh với quá khứ, với truyền thống, ví dụ như ý thức về dòng họ, về gia tộc, về sự thờ cúng tổ tiên Có thể trong văn hóa phương Tây, con người quay về quá khứ như là một thái độ ngưỡng mộ, chứ không phải là một thái độ cộng sinh Cộng sinh được hiểu như là một thái độ tôn trọng ngưỡng mộ, vừa là một lực đẩy, một sức mạnh thôi thúc tinh thần con người hiện tại Người phương Đông không lý giải cái chết, song họ tin linh hồn con người chết vẫn hiện hữu trong tâm tưởng của người đang sống, và biết đề ra những cách ứng xử thích hợp cho con người Thế kỷ VI nước CV, Tôn Thất Bá đã xác lập ba điểm tồn tại mãi không hư nát đối với mỗi con người Đó là luật tam bất hủ cho mỗi con người: Lập đức, Lập công, Lập ngôn

6 Vấn đề nội sinh, ngoại sinh và cộng sinh đối với văn hóa dân tộc:

- Nội sinh: Những yếu tố nội sinh là những yếu tố quy định và quyết định bản sắc dân tộc của mỗi nền văn hóa

- Ngoại sinh: là những yếu tố bên ngoài ảnh hưởng, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới sự phát triển của văn hóa dân tộc

- Cộng sinh: trên cơ sở những yếu tố nội sinh và ngoại sinh, văn hóa dân tộc tìm thấy những nhân tố tích cực, hữu ích để phát triển một cách đa dạng, phong phú nền văn hóa dân tộc

II HỆ THỐNG PHÂN CHIA VĂN HÓA :

Như trên đã xác định văn hóa là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần Ở đây cần xác lập hệ thống văn hóa theo một chỉ tiêu nhất định để khảo sát nền văn hóa Dĩ nhiên cách xác lập hệ thống này có thể khác nhau Ở đây chúng tôi xem hệ thống văn hóa như một cấu trúc nội tại, vận động và tác động chủ yếu của những yếu tố nội sinh Đương nhiên khi xem xét từng yếu tố có chú ý đến những yếu tố ngoại sinh tác động đến nền văn hóa dân tộc Theo cách phân chia của chúng tôi, văn hóa được xem xét trong một cấu trúc như sau :

- Văn hóa của động đồng người Việt : tổ chức cộng đồng Nhà-làng-Nước Văn hóa vật chất của cộng đồng Văn hóa tinh thần của cộng đồng

- Văn hóa giao tiếp ứng xử : giao tiếp ứng xử giữa con người và con người; giao tiếp ứng xử với môi trường tự nhiên; giao tiếp ứng xử với môi trường xã hội (chủ yếu là môi trường văn hóa)

- Văn hóa thẩm mỹ : đặc trưng của văn hóa thẩm mỹ của dân tộc Việt

- Việc xác lập một hệ thống như vậy cũng để tiện cho việc khảo sát một nền văn hóa dân tộc, nhưng nó không hẳn là tiêu chí cho mọi nền văn hóa Tùy theo đặc trưng của mỗi nền văn hóa ta có thể xác lập các hệ thống văn hóa khác nhau

Phượng (chạm gỗ, đình Đình Bàng, Hà Bắc, 1736)

TIẾN TRÌNH VĂN HÓA VIỆT NAM

Lịch sử chính là những bước đi văn hóa của con người

Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã viết : “Văn hóa là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch

sử dân tộc, nó làm nên sức sống mãnh liệt, giúp cộng đồng dân tộc Việt Nam vượt qua biết bao sóng gió và thác ghềnh tưởng chừng không thể vượt qua được, để không ngừng phát triển và lớn mạnh, viết nên những trang sử lạ lùng bởi tính kiên cường trong hoạn nạn, bởi khí phách hào hùng trong giữ nước và dựng nước” (1)

1 Văn hĩa Sơn Vị, Hịa Bình, Phùng Nguyễn Đồng Đậu

* Văn hóa Sơn Vị (Lâm Thao, Phú Thọ)

Văn hóa Sơn Vị xuất hiện cách nay khoảng 12.000 – 20.000 năm, vào giai đoạn cuối thời đồ đá và sang đầu thời đồ đá giữa Vỉa văn hóa Sơn Vị trãi dọc từ Lào Cai, qua Vĩnh Phú đến tận Nghệ Tĩnh

Cư dân người Việt cổ sống chủ yếu trong các hang động hoặc trên các gò đồi trung du Nghề chính của họ là săn bắt và hái lượm Công cụ được chế tạo chủ yếu là những hòn đá còn ở dạng thô sơ

* Văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn

Văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn tồn tại cách đây không trên dưới 10.000 năm, xuất hiện vào cuối thời đại đồ đá giữa đến đầu thời đại đồ đá mới

Công cụ tìm thấy chủ yếu là bằng đá: dao, rìu bằng đá Kiểu rìu thường gặp là rìu tứ giác – Các công cụ, di vật bằng đá được ghè, đẽo Bên cạnh đồ đá, đồ gốm đá xuất hiện nhưng kiểu dáng và kỹ thuật còn thô sơn

Ngoài việc sản xuất, hái lượm, người Việt đã bắt đầu trồng trọt và chăn nuôi Chính điều này cho phép chúng tôi khẳng định : Nước ta cùng một số nước Đông Nam Á khác được coi là một trung tâm nông nghiệp, ra đời vào loại sớm nhất thế giới

* Văn hóa Hạ Long :

Văn hóa Hạ Long (Quảng Ninh), Bàu Tró (Quảng Bình), Cầu Sắt (Đồng Nai) là những nền văn hóa thuộc cuối thời đại đồ đá mới, tồn tại cách nay khoảng 4 đến 5 vạn năm, với những hiện vật bằng đá khá tinh xảo, cư dân từ vùng đồi này xuống vùng đồng bằng Nghề chính của họ là trồng trọt, chăn nuôi, đánh cá Tương ứng với đời sống vật chất sơ khai là một cuộc sống tinh thần đơn sơ, mộc mạc

* Văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu (Vĩnh Phú)

Cuộc khai quật tại di chỉ Đồng Đậu (Vĩnh Phúc) đã gây bất ngờ lớn cho giới khảo cổ học đã xác định 4 tầng văn hóa nối tiếp nhau: Phùng Nguyên (1.700–2.000 năm TCN), Đồng Đậu (1.200 – 1.600 năm TCN), Gò Mum (800 – 1.100 năm TCN) và Đồng Sơn (500 – 700

1 Phạm Văn Đồng (1994), Văn hóa và đổi mới, NXB Chính trị Quốc gia, HN, t.16, 17