Xử lý và phân tích mẫu môi trường

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 7NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý  Đối với những mẫu phải vận chuyển xa, không nên lấy quá đầy mà chừa lại độ 1% dung tích bình, khoảng trống này để phòng

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 1

Chương 5 Xử lý và phân tích mẫu

môi trường

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 2

Nội dung

5.1 Khái niệm về mẫu môi trường và phân loại

5.2 Các phương pháp xử lý mẫu và ví dụ

5.2.1 Nước, nước thải và phân tích chúng

5.2.2 Xử lý các loại mẫu bã thải

5.2.3 Xử lý mẫu không khí, khói và bụi

5.2.4 Xử lý mẫu đất bùn và trầm tích

5.2.5 Xử lý mẫu rong rêu trong nước

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 3

5.1 Khái niệm về mẫu môi trường và phân loại

 Thủy quyển

 Khí quyển

 Địa quyển

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 4

Lấy mẫu và bảo quản mẫu nước

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 5

GIỚI THIỆU CHUNG

 Lấy mẫu là thu thập một phần vật chất trong một thể tích đầy

đủ, xử lý và vận chuyển về phòng thí nghiệm kịp lúc khi chất lượng mẫu chưa thay đổi

 Người lấy mẫu phải chịu trách nhiệm về chất lượng mẫu cho đến khi mẫu được gửi đến phòng thí nghiệm để phân tích.

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 6

NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý

 Mẫu phải được bảo quản tránh mọi nguồn nhiễm bẩn

hoặc sự phân hủy có thể xảy đến trước khi đưa về phòng thí nghiệm

 Phải súc rửa ít nhất hai đến ba lần bình lấy mẫu bằng

chính nguồn nước trước khi lấy mẫu, trừ trường hợp bình

đã được xử lý bằng hóa chất bảo quản hay các chất khử clo

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 7

NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý

 Đối với những mẫu phải vận chuyển xa, không nên lấy

quá đầy mà chừa lại độ 1% dung tích bình, khoảng trống này để phòng hờ sự dãn nở nhiệt Tuy nhiên điều này tùy thuộc vào các xét nghiệm cần làm

 Mẫu tiêu biểu cho nhiều nguồn có thể được tạo từ việc pha trộn các mẫu lấy ở thời điểm khác nhau hoặc ở từng địa điểm khác nhau

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 8

NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý

 Độ đục chất lơ lửng và chất khử đục, những thay đổi hóa lý do thông thoáng hay xảy ra trong quá trình tồn trữ là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến kết quả

 Tốt nhất nên ghi rõ mẫu đã lọc hay chưa lọc

 Phải ghi chép những chi tiết liên quan đến việc lấy mẫu Cần ghi chép đầy đủ, rõ ràng tên người lấy mẫu, ngày giờ, nhiệt độ nước và kèm những dữ liệu khác như thời tiết, mực nước,

dòng chảy, trạm quan trắc thời điểm gửi mẫu

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 9

NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý

 Chỉ thị địa điểm lấy mẫu rõ rệt trên bản đồ, tốt nhất nên đánh dấu các vị trí bằng cọc, phao hay mô tả các đặc

điểm hay bờ để người khác dể nhận diện lại dễ dàng lúc cần mà không phải vận dụng lại trí nhớ hay lần tìm qua lời hướng dẫn

 Nếu muốn lấy mẫu từ hệ thống phân phối, nên xả vòi

chảy tự do trong một thời gian ngắn đảm bảo mẫu thể

hiện đúng chất lượng nguồn

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 10

NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý

 Cách lấy mẫu hỗn hợp tùy thuộc vào tính chất, lưu lượng

và chế độ thủy lực của dòng chảy Nếu chỉ cần lấy mẫu bất kỳ, nên lấy mẫu ở độ sâu trung bình tại vị trí giữa

dòng

 Đối với mẫu ở các hồ và hầm chứa, khi lấy mẫu phải lưu

ý đến tác động của mưa, lượng nước chảy tràn bề mặt, gió, yếu tố phân tầng theo mùa… tất cả đều có thể gây ảnh hưởng đến chất lượng nước

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 11

NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý

 Tránh các vùng xáo trộn mạnh vì dễ làm thất thoát các

chất dễ bay hơi trong đó có cả chất độc Thông thường, mẫu được lấy ở vùng tĩnh, dưới mặt thoáng Nếu có yêu cầu về mặt hỗn hợp, phải thận trọng đối với các thành

phần dễ thất thoát không phải do quá trình lấy mẫu mà vì việc xử lý không đúng cách

 Chỉ sử dụng các mẫu thích ứng với cuộc khảo sát (hoặc những mẫu nằm trong chương trình lấy mẫu), khi lấy mẫu

ở những điều kiện khác nên ghi chép lại rõ ràng và đầy

đủ chi tiết

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 12

BIỆN PHÁP AN TOÀN

 Vì trong mẫu có thể có những thành phần độc chất nên phải

áp dụng những biện pháp đề phòng hữu hiệu trong suốt quá trình lấy và xử lý mẫu

 Đối với chất hữu cơ dể cháy, cần phải áp dụng các biện pháp

an toàn thích nghi

 Khi chưa tin tưởng vào mức độ an toàn, mọi biện pháp đề

phòng đều rất cần thiết, phải quan tâm đến vấn đề huấn luyện

về an toàn lao động Tùy nguồn nhiễm bẩn mà có biện pháp

đề phòng hộ y tế nghề nghiệp khác nhau.

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 13

MẪU BẤT KỲ (MẪU CÁ BIỆT)

 Khi mẫu được lấy tại một thời điểm, ở một vị trí nhất định, nói cho đúng mẫu ấy chỉ thể hiện được một chất lượng nguồn

nước vào thời điểm và vị trí tại đó mà thôi Đôi lúc phương

pháp lấy mẫu bất kỳ cũng được áp dụng cho cả trường hợp nước thải.

 Đối với nguồn được biết rõ là chất lượng liên tục được thay

đổi theo thời gian, những mẫu cá biệt được lấy trong từng

khoảng thời gian thích hợp và phân tích riêng sẽ cho dữ liệu về những biến đổi trong phạm vi giới hạn

 Đối với chất mùn, bùn và nước thải, bùn ven bờ cần phải cân phải cân nhắc khi chọn phương pháp lấy mẫu

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 14

MẪU HỖN HỢP

 Đối với nhiều trường hợp, thuật ngữ “mẫu hỗn hợp” được dùng để diễn tả sự trộn lẫn các mẫu cá biệt lấy ở nhiều điểm khác nhau trên cùng 1 vị trí

 Mẫu hỗn hợp thích hợp cho việc khảo sát các hàm lượng trung bình, thí dụ như trong cách tính tải trọng hay hiệu quả của công trình xử lý nước thải

 Để đánh giá những hiệu quả, biến động riêng biệt hay các lưu lượng thất thường thì cũng chỉ cần lấy mẫu hỗn hợp trong suốt thời gian xảy ra cũng đủ

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 15

MẪU HỖN HỢP

 Muốn xác định thành phần hay các yếu tố chỉ thị những thay đổi thường gặp trong hầm chứa thì không nên dùng mẫu hỗn hợp Trong trường hợp này, các mẫu riêng lẻ sẽ phù hợp hơn

 Tóm lại, loại mẫu này thường được dùng cho việc xác

định thành phần ít thay đổi trong điều kiện lấy mẫu và bảo quản mẫu

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 16

MẪU HỖN HỢP

 Việc trộn mẫu được thực hiện trong một bình lớn có dung tích 2 – 3 lít đủ để phân tích các thành phần trong nước cống, nước thải, hoặc từ ống thoát nước

 Không nên sử dụng các dụng cụ lấy mẫu tự động trừ khi

áp dụng được đầy đủ các phương pháp cách bảo quản Tất cả dụng cụ phải được rửa sạch hàng ngày để tránh

sự phát triển sinh học và các chất lắng đọng khác

 Thỉnh thoảng cũng cần phân tích trên một mẫu riêng lẻ

nếu xét thấy cần

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 17

PHƯƠNG THỨC BẢO QUẢN

Chỉ tiêu phân tích Phương thức bảo

quản Thời gian tồn trữ tối đa

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 18

PHƯƠNG THỨC BẢO QUẢN

Chỉ tiêu

phân tích

Phương thức bảo quản

Thời gian tồn trữ tối đa

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 19

PHƯƠNG THỨC BẢO QUẢN

Chỉ tiêu

phân tích

Phương thức bảo quản

Thời gian tồn trữ

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 20

MỘT SỐ THIẾT BỊ ĐO TẠI HIỆN TRƯỜNG

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 21

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu khí

quan trắc phải tiến hành nghiêm túc, chính xác theo đúng quy định ban hành.

 Nhân viên quan trắc phải có trình độ chuyên môn, tay nghề cao

và phải có khả năng sử lý các tình huống

 Chuẩn bị quan trắc phải chu đáo bao gồm các công việc sau:

 Pha chế dung dịch hấp thụ tại hiện trường, chuẩn bị và cân các phin lọc để thu mẫu bụi.

 Chuẩn bị các bình chứa dung dịch, ống nghiệm đựng mẫu, các mẫu đối chứng.

 Các máy lấy mẫu phải đạt yêu cầu kỹ thuật như chuẩn xác và ổn

định về lưu lượng đầu thu mẫu, ống hấp thụ, các máy quan trắc thời tiết phải đảm bảo các yêu cầu đặt ra…

 Các bảng biểu, nhật ký công tác

 Các thiết bị bảo quản vận chuyển mẫu

 Các thiết bị phụ trợ: máy phát điện, pin…

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 22

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu khí

 Nguyên tắc lấy mẫu: Bơm không khí có chứa chất ô nhiễm qua dụng cụ chứa dung dịch hấp thụ hoặc phin lọc hoặc ống hấp thụ, chất ô nhiễm bị giữ lại còn không khí thì đi qua.

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 23

 Chuẩn bị hoá chất, dụng cụ và thiết bị lấy mẫu:

 Pha chế, bảo quản dung dịch hấp thụ hoặc giấy lọc bụi theo các phương pháp tương ứng

 Kiểm chuẩn thiết bị về độ tin cậy, độ chính xác và

độ lệch chuẩn của lưu lượng Đối với máy lấy khí độc thường là các bơm hút có lưu lượng nhỏ 0,5- 5lít/phút; Chuẩn lưu lượng trong khoảng 0,5- 1 lít/phút khi hút qua dung dịch hấp thụ Các máy lấy bụi tổng số phải có lưu lượng lớn 20- 30 lít/phút; Chuẩn lưu lượng theo chỉ dẫn của máy.

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 24

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu khí

 Đầu lấy mẫu: Các máy mua mới đều kèm theo các đầu lấy mẫu.

 Khi lấy mẫu bụi phải chọn giấy lọc dạng sợi thuỷ tinh có kích thước trùng với kích thước đầu lấy bụi.

 Khi lấy mẫu khí, ống hấp thụ thường có dung tích 10ml, 25ml hoặc 100ml có hoặc không có màng

xốp để phân tán dòng khí Nên dùng loại nhỏ và

nối tiếp hai ống có chứa dung dịch hấp thụ để đảm bảo chất ô nhiễm được hấp thụ hết Đối với CO

lấy mẫu bằng chai, chai lấy mẫu phải đảm bảo

không để thoát khí mẫu thoát ra ngoài hoặc không khí bên ngoài thâm nhập vào.

 Đặt đầu đo cách mặt đất 1,2- 1,5m

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 25

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu khí

 Sơ đồ hệ thống lấy

đầu lấy mẫu

Lưu lượng kế Màng lọc bảo vệ

ống nố i

Sơ đồ hệ thống lấy mẫu khí, bụi

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 26

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu khí

dàng và lâu dài ở nhiệt độ thường, nhưng nói chung không nên để quá

ba ngày.

phân tích ngay tại chỗ càng nhanh càng tốt.

nút nhám hoặc ống nghiệm có nút chắc chắn, đặt trong bình lạnh và

vân chuyển ngay về, nếu chưa kịp phân thích thì đặt trong ngăn mát

của tủ lạnh (phải phân tích ngay trong 24h).

trong các thùng gỗ hoặc tôn có chèn xốp để tránh vỡ.

nghi ngại thì có thể lập biên bản huỷ mẫu.

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 27

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu đất

 Tùy theo hình dáng và địa hình mảnh đất cần lấy ít nhất 5 điểm phân bố đều trên toàn diện tích theo qui tắc đường chéo, đường vuông góc hay đường dích dắc

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 28

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu đất

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 29

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu đất

 Các mẫu ban đầu được gom lại thành mẫu hỗn

hợp chung có khối lượng ít nhất 2kg

 Từ mẫu hỗn hợp chung, chọn thành mẫu hỗn hợp trung bình bằng cách băm nhỏ đất, trộn đều và loại bớt theo nguyên tắc đường chéo góc Mẫu hỗn

hợp trung bình có khối lượng 1kg

1

4 3

2

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 30

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu đất

 Những mẫu đất xác định dung trọng, tỷ trọng và độ xốp được giữ nguyên trạng thái và được lấy bằng dụng cụ riêng

 Tránh lấy mẫu ở những nơi đặc thù: nơi bón phân, vôi, vị trí gần bờ, quá cao hoặc quá trũng

 Mẫu đất được cho vào túi vải hoặc nhựa, ghi ký

hiệu mẫu ngày lấy mẫu, độ sâu, địa điểm

 Những mẫu phân tích các chỉ tiêu dễ biến đổi như:

NH4+, NO3-, Fe2+ … cần phân tích mẫu đất tươi, bảo quản lạnh, trong túi kín, phân tích ngay

 Những mẫu phân tích các chỉ tiêu thông thường

đều được xác định bằng đất khô

Trần Mai Liên PP lấy mẫu và xử lý mẫu 31

Phương pháp lấy và bảo quản mẫu đất

 Đất được hong khô trong không khí gọi là đất khô không khí