Muïc ñích yeâu caàu : Giuùp hoïc sinh - Nhận rõ đăïc điểm và cấu tạo của bài văn nghị luận, các bước tìm hiểu đề văn nghị luận và các yêu cầu chung của một bài văn nghị luận, xác định lu[r]
Trang 1Tuần 21- Tiết 77 TỤC NGỮ VỀ CON NGƯỜI VÀ XÃ HỘI
Soạn ngày: 17/01/2010
I Mục đích yêu cầu : Giúp học sinh
- Hiểu nội dung, ý nghĩa và một số hình thức diễn đạt (so sánh, ẩn dụ, nghĩa đen, nghĩa bóng) của những câu tục ngữ trong bài học
II Các bước lên lớp :
1 Ổn định lớp :
2 Kiểm tra bài cũ :
- Nhắc lại khái niệm thế nào là tục ngữ
- Đọc các bài tục ngữ mà em đã học và sưu tầm được những chủ đề thiên nhiên và lao động sản xuất
3 Bài mới :
Giới thiệu : Tục ngữ thường ví như “túi khôn dân gian” Không những thế tục ngữ là những lời vàng ngọc, là sự kết tinh kinh nghiệm, trí tuệ của nhân dân bao đời Ngoài những kinh nghiệm về thiên nhiên và lao động sản xuất, tục ngữ còn là kho báu những kinh nghiệm của dân gian về con người và xã hội Hôm nay chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu thêm một số câu tục ngữ nói về thiên nhiên và xã hội
Hoạt động 1 : Đọc văn bản
- Giáo viên đọc mẫu sau đó
học sinh đọc lại
- Cho học sinh đọc phần chú
thích sgk
Hoạt động 2 : Tìm hiểu văn
bản
* Theo em, câu tục ngữ này
muốn nói với chúng ta điều
gì?
- Em có đồng tình với nhận
xét này của người xưa
không? tại sao?
- Nghệ thuật trình bày của
câu tục ngữ này có điều gì
đáng lưu ý?
-Hs đọc
Đề cao giá trị con người
Con người là quý nhất, quý hơn mọi thứ của cải trên đời, con người quý hơn của cải
Con người là một nhân tố quyết định trong mọi việc
Người làm ra của chứ của không làm ra người
Từ, mặt ở đây được dùng để chỉ đơn vị Trong quan hệ so sánh giữa 2 vế : Một mặt người bằng mười mặt
I Tìm hiểu bài :
Câu 1 Một mặt người bằng mười mặt của
Con nguời quý hơn của cải
Nghệ thuật so sánh
Trang 2- Em còn biết câu tục ngữ
nào đề cao giá trị con người
nữa không
* Học sinh đọc câu tục ngữ
số 2 :
- Em hiểu gì về câu tục ngữ
này?
- Nói tới nét đẹp của con
người là có rất nhiều yếu tố,
vậy tại sao ở đây lại nói tới
“cái răng, cái tóc”?
* Học sinh đọc câu 3 :
- Từ sạch, thơm ở đây nghĩa
là gì?
- Em có thể cho biết ý nghĩa
của câu tục ngữ ?
- Nhận xét về mặt kết cấu
và về lối nói trong câu này?
của, trong sự đối lập giữa một và mười Từ đó toát lên ý người quý hơn của
- Người ta là hoa đất
- Người sống đống vàng
Nêu lên quan niệm thẩm mỹ về nét đẹp của con người
Nét đẹp về hình thức bên ngoài của con người đều do tạo hóa tạo nên khó thay đổi Răng tóc cũng thế, tuy nhêin răng và tóc
ta có thể tác động tới, ví dụ như đánh răng cho trắng sạch, tóc tai gọn gàng, phù hợp với khuôn mặt thì con người sẽ đẹp hơn, bởi vì răng và tóc là bộ phân dễ gây ấn tượng nhất
+ Sạch : Thiên về nghĩa trong sạch hơn là nghĩa sạch sẽ
+ Thơm : Thiên về nghĩa tiếng thơm danh thơm hơn là nghĩa thơm tho + Nghĩa đen
+ Nghĩa bóng : Đừng vì nghèo túng mà xấu xa tội lỗi, phải giữ gìn phẩm giá của mình trong bất cứ hoàn cảnh nào
+ Kết cấu : Ở đây, cách
Câu 2 : Cái răng cái tóc là gốc con người
Thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá, bình phẩm con người của nhân dân
Câu 3 : Đói cho sạch, rách cho thơm
Phải giữ gìn phẩm giá của con người trong bất cứ hoàn cảnh nào
- Nghệ thuật : Ẩn dụ
- Vần lưng (trắc)
- Nhịp 3/3
Trang 3-Học sinh đọc câu 4 :
-Câu tục ngữ này muốn
khuyên chúng ta điều gì?
- Thông qua đâu mà em
khẳng định điều đó?
- Nghệ thhuật sử dụng trong
câu
- Hãy tìm những câu tục ngữ
khác có ý khuyên như nhân
dân ta trong nói năng giao
tiếp
* Học sinh đọc câu 5 :
- Em hiểu gì về câu tục ngữ
này ?
*Học sinh đọc câu 6 :
- Tày ?
- Vậy nội dung hai câu
đối (đối vế, đối từ Được dùng chặt chẽ theo hướng kết hợp chơi chữ)
+ Lối nói : Hai vế tách ra các từ (như, đói, rách) được hiểu tách bạch thì có thể hiểu theo nghĩa hẹp
Nhưng gộp hai vế lại các từ đói rách mang nghĩa khái quát, chỉ sự nghèo khổ, sạch thơm mang nghĩa khái quát chỉ sự trong sạch
Hai vế diễn đạt cùng một ý
cơ bản, nhờ lối nói sóng đôi nên có sự nhịp nhàng, giàu hình ảnh
Cái gì cũng phải học kể cả những cái nhỏ bé nhất mà mình ngỡ là biết rồi ( ăn, nói, gói, mở)
Cách nói năng trong giao tiếp, nói thế nào cho người khác nghe được, hiểu được, không phật ý, phật lòng, nói có đầu, có đuôi hay nói cách khác là ăn nói cho khéo léo, dễ nghe
(Hai từ gói, mở không thể hiểu theo nghĩa đen mà còn hiểu theo nghĩa bóng mở lời, gói lời)
Từ giản dị, gần gũi với đời thường Điệp từ học dược nhắc đi nhắc lại
+ Chim khôn … dễ nghe
+ Lời nói … tiền mau … nhau
Câu 4 : Học ăn học nói, học gói học mở
Điệp từ
Lời khuyên về tinh thần học hỏi, về sự vén khéo trong cách ứng xử và giao tiếp
Trang 4tục ngữ này có liên quan với
nhau như thế nào ?
Hai câu tục ngữ này
vừa đề cao vai trò của thầy,
vừa đề cao vai trò của bạn
Học bạn và học thầy cả hai
đều đúng Mới đầu tưởng
chừng như mâu thuẫn, đối
lập nhau, nhưng thực ra
chúng bổ sung cho nhau
Khuyên nhủ chúng ta phải
biết tận dụng cả hai hình
thức học bạn và học thầy để
nâng cao trình độ
- Để nhấn mạnh vai trò
của việc học thầy và học
bạn, câu tục ngữ này sử
dụng lối nói gì ? (nói quá
sự thật)
- Hãy tìm những câu tục ngữ
tương tự như cặp câu trên ?
*Học sinh đọc câu 7 :
- Câu tục nhữ này khuyên
chúng ta điều gì ? Tại sao ?
* Học sinh đọc câu 8 :
- Em hiểu gì về câu tục
ngữ này ?
- Em hãy kể vài sự việc nói
lên lòng biết ơn của mình ?
- Em có nhân xét gì về
hình ảnh sử dụng trong bài ?
*Học sinh đọc câu 9 :
- Từ 1 cây, 3 cây, chụm
lại ở đây có nghĩa gì ?
Nhấn mạnh vai trò của người thầy trong việc hướng dẫn, giúp đỡ học sinh học tập Đố khó, hiếm
bằng
So sánh việc học thầy và học bạn Trong thực tế thường chúng ta thường gặp bạn nhiều hơn, có nhiều điều học được ở bạn, lại có thể học bạn được thường xuyên hơn nên có thể đem lại hiệu quả
+ Bán anh em xa mua láng giềng gần
+ Một giọt máu đào hơn ao nước là
Nên hết lòng, hết dạ giúp đỡ kẻ khó khăn
Trong cuộc sống nhiều khi
vì một lý do nào đó, họ bị rơi vào hoàn cảnh lao đao, khốn đốn (lụt, hạn hán, sóng thần …) Chính lúc này họ rất cần những tấm lòng nhân ái của mọi người
Vậy chúng ta hãy coi nỗi đau của họ như của chính chúng ta và tạân tâm giúp đỡ
Chúng ta cần biết ơn những người đã gieo hạt
Câu 5 : Không thầy đố mày làm nên
Dùng lối nói quá Vai trò quan trọng của người thầy
Câu 6 : Học thầy không tày học bạn
Đề cao việc học hỏi bạn bè
Câu 7 : Thương người như thể thương thân
Nên hết lòng hết dạ giúp đỡ người gặp khó khăn
Câu 8 : -Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Lời khuyên về lòng biết ơn đối với người đã làm nên thánh quả cho mình
Trang 5- Vậy ý nghĩa câu tục
ngữ này là gì ?
- Lối nói trong bài này
có gì đáng lưu ý
Khẳng định, phủ
định để nêu bật ý muốn nói
đó là tinh thần đoàn kết
Hoạt động 3 : Tổng
kết
- Qua những câu tục ngữ vừa
tìm hiểu em có thể rút ra
những nhận xét chung gì về
nội dung và hình thức nghệ
thuật
+ Nội dung : Những câu tục
ngữ này luôn chú ý, tôn vinh
giá trị con người, đưa ra
nhận xét, lời khuyên về
phẩm chất và lối sống mà
con người cần có
+ Nghệ thuật :- diễn đạt : so
sánh (câu 1)
- diễn đạt : ẩn dụ (câu 3, 8,
9)dùng lối nói quá (câu 5,
6)từ, câu có nhiều nghĩa
(câu 4)
* Mời học sinh đọc ghi
nhớ :
giống để tạo nên quả thơm trái ngọt cho chúng ta hưởng thụ hôm nay Và lòng hưởng thụ, biết ơn ở đây không chỉ dừng lại ở chỗ kẻ ăn quả biết ơn người trồng cây mà sâu xa hơn là phải biết ơn tất cả những người đã giúp đỡ, làm nên thành quả cho mình hưởng thụ
Biết ơn cha mẹ, thấy cô, anh hùng liệt sĩ …
“Quả, cây” bình
dị, gần gũi, quen thuộc
Lối diễn đạt dễ hiểu nhưng
ý nghĩa sâu xa
+ Một cây : Lẻ loi Cô độc + Ba cây : mà lại là 3 cây
Chụm lại tạo nên thế vững chãi khó lay chuyển
+ Chụm lại : gắn bó, đoàn kết
Tinh thần đoàn kết sẽ tạo nên sức mạnh to lớn
Câu 9 : Một cây làm chẳng lên non
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao
Sức mạnh của sự đoàn kết Nghệ thuật : ẩn dụ
Ghi nhớ : Sgk
II Luyện tập
Gọi học sinh đọc những câu tục ngữ mà các em đã sưu tầm
4 Củng cố : Học sinh đọc lại ghi nhớ
5 Dặn dò : Chuẩn bị bài tiếp theo : Rút gọn câu.
Trang 6I Mục đích yêu cầu : Giúp học sinh
- Nắm được cách rút gọn câu và tác dụng của câu rút gọn
II Các bước lên lớp :
1 Ổn định lớp :
2 Kiểm tra bài cũ :
3 Bài mới :
Giới thiệu : Trong giao tiếp hằng ngày đôi khi để thông tin nhanh gọn ta lược bỏ một số thành phần của câu Như vậy là ta đã vô tình tạo thành câu rút gọn Nhưng “rút gọn câu” là gì ? Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu cụ thể qua tiết học ngày hôm nay
Hoạt động 1 : Thế nào
là rút gọn câu?
- Các em cho biết cấu tạo
của câu a và câu b có gì
khác nhau ?
- Các em hãy tìm những từ
có thể làm chủ ngữ trong
câu a ?
- Theo em, vì sao chủ ngữ
trong câu a được lược bỏ ?
(thảo luận)
- Trong những câu in đậm
sau đây, thành phần nào của
câu được lược bỏ ?
- Bạn đã điền đúng chưa ?
Vậy các em hãy so sánh câu
bạn vừa điền vào và câu ban
đầu có những thành phần
câu nào được lược bỏ ?
- Tại sao có thể lược bỏ vị
ngữ ở vd a và chủ ngữ + vị
ngữ ở vd b?
- Qua quá trình phân tích
a có không có chủ nghữ và
b có chủ ngữ) (a có không có chủ nghữ và
b có chủ ngữ) -Chúng ta,ta, chúng em …
(Vì câu tục ngữ là lời khuyên chung cho tất cả mọi người dân Việt Nam, là lời nhắc nhở mang tính đạo lý truyền thống của dân tộc Việt Nam)
+ Các em hãy tìm thêm những từ ngữ thích hợp vào các câu in đậm để chúng được đầy đủ nghĩa ?
+ Câu a Lược bỏ vị ngữ
+ Câu b Lược bỏ chủ ngữ và vị ngữ
( Chúng ta lược bỏ như thế để làm cho câu gọn hơn nhưng vẫn đảm bảo được lượng thông tin cần truyền đạt.)
I.Thế nào là rút gọn câu?
- VD 1 :
Học ăn, học nói, học gói, học mở
Thiếu thành phần chủ ngữ
có thể hiểu là : (Chúng ta) học ăn, học nói, học gói, học mở
VD 2 : Hai ba người đuổi theo nó Rồi ba bốn người, sáu bảy người (đuổi theo nó)
(Lược bỏ thành phần
vi ngữ)
VD 3 : Bao giờ cậu đi Hà Nội ?
Ngày mai (mình đi Hà Nội)
(Lược bỏ chủ ngữ, vị ngữ nòng cốt câu)
Trang 7các ví dụ trên em nào có thể
định nghĩa được cho cô thế
nào là câu rút gọn ?
Hoạt động 2 : Cách
dùng câu rút gọn
- Giáo viên viết ví dụ 4 lên
bảng
- Cho cô biết những câu in
đậm của ví dụ 4 thiếu thành
phần nào?
- Có nên rút gọn như vậy
hay không ?
- Em nào có thể khôi
phục lại ví dụ 4 này ?
- Đọc yêu cầu 2 trong sách
giáo khoa
-Giáo viên treo ví dụ lên
bảng
- Em có nhân xét gì về câu
trả lời của người con trong ví
dụ trên?
- Vậy chúng ta cần thêm
những từ ngữ nào vào câu
rút gọn này để thể hiện thái
độ lễ phép ?
*Từ 2 ví dụ trên, em hãy cho
biết khi rút gọn câu thì
chúng ta cần chú ý những
điều gì ?
- Học sinh đọc bài tập 1:
- Trong các câu tục ngữ, câu
nào là câu rút gọn ?(b,c)
- Những thành phần nào
* Ghi nhớ : Sgk
( thành phần chủ ngữ )
( Không nên rút gon như vậy, vì như thế sẽ gây cho người đọc, người nghe khó hiểu )
( Không lễ phép )
( “dạ thưa” vào đầu câu hoặc “ạ” vào cuối câu )
Do đó các em cần lưu
ý không nên rút gọn câu với người lớn, người bề trên (ông, bà, cha mẹ, thầy, cô …) nếu dùng thì phải kèm theo từ tình thái : dạ, ạ, … để tỏ ý thành kính
* Ghi nhớ : Sgk
* Ghi nhớ : Sgk
II Các dùng câu rút gọn :
VD 4 : Sáng chủ nhật trường em tổ chức cắm trại Sân trường thật đông vui, chạy lăng quăng Nhảy dây, chơi kéo co
Không nên rút gọn vì người đọc, người nghe khó hiểu hoặc hiểu sai nội dung câu nói
Sáng chủ nhật trường em tổ chức cắm trại Sân trường thật đông vui (một số bạn) chạy lăng quăng (một số bạn nữ) thì chơi nhảy dây
Xa xa, (một tốp bạn nam) chơi kéo co
- Mẹ ơi hôm nay con được điểm 10
- Con ngoan quá, bài nào được điểm 10 thế ?
- Bài kiểm tra toán ạ
Cộc lốc, không lễ phép
Phải thêm từ tình thái “ạ” vào cuối câu hoặc “dạ thưa” vào đầu câu
* Ghi nhớ : Sgk
III Luyện tập :
Trang 8của câu được rút gọn ?
(chủ ngữ)
- Rút gọn câu như vậy
để làm gì ?
Tục ngữ nêu quy tắc
ứng xử chung cho mọi người
nêu đều có thể rút gọn chủ
ngữ để cho câu ngắn gọn
hơn
- Gọi học sinh đọc bài
tập 2 : (thảo luận)
- Hãy tìm câu rút gọn
trong bài thơ “Qua đèo
ngang” và bài ca dao
“Đồn quan tướng có
danh”
- Cho biết vì sao trong
thơ, ca dao thường có nhiều
câu rút gọn như vậy ?
( Tổ 1, 2 câu 1
Tổ 3, 4 câu 2 )
Bài tập 3 :
- Đọc ví dụ “mất rồi”
- Vì sao cầu bé và người
khách hiểu nhầm nhau ?
- Qua câu chuyện, em
rút được bài học gì về cách
nói năng ?
Bài tập 4 :
- Gọi học sinh đọc văn
bản
- Cho biết chi tiết nào
- Qua đèo ngang
(Tôi) bước tới … tà (Tôi) dừng chân đứng lại (nhìn) trời non nước
(Người ta) đồn rằng … (Quan) cưỡi ngựa … (Vua) ban khen … (Vua) ban cho … (Quan) đánh giặc … (Quan) xông vào …
… (Quan trở về dọi …
Sở dĩ trong văn vần (thơ, ca dao) thường có nhiều câu rút gọn như vậy vì trạng thái, tính chất trong văn vần thường cô đúc Thơ, ca dao thường giới hạn số lượng câu chữ, tùy theo thể thơ làm cho câu gọn hơn
*Văn bản : Mất rồi
- Hiểu nhầm vì cậu bé dùng câu rút gọn
- Qua câu chuyện này em
Trang 9trong truyện có tác dụng gây
cười và phê phán rút ra được bài học về cách nói năng là trong giao tiếp
không phải lúc nào cũng dùng câu rút gọn mà phải tùy thuộc vào ngữ cảnh, hòan cảnh Vì nếu dùng tùy tiện sẽ làm cho người đọc hiểu sai hoặc hiểu không đầy đủ nội dung câu nói
.* Truyện : Tham ăn
- Đây
- Mỗi Tiệt
4 Củng cố : Khi rút gọn câu, ta cần chú ý những điều gì ?
5 Dặn dò : Học bài, làm bài Xem trước bài : Đặc điểm của văn nghị luận
Tiết 79 ĐẶC ĐIỂM CỦA VĂN BẢN NGHỊ LUẬN
-Nắm được đặc điểm của văn bản nghị luận : Bao giờ cũng có một luận điểm, luận cứ và lập luận gắn bó mật thiết với nhau
- Biết xác định luận điềm, luận cứ và lập luận trong một văn bản mẫu
II Các bước lên lớp :
1 Ổn định lớp :
2 Kiểm tra bài cũ :
- Thế nào là văn nghị luận ?
- Chúng ta thường gặp văn nghị luận ở đâu ?
3 Bài mới :
Hoạt động 1 : Tìm hiểu
luận điểm
- Gọi học sinh đọc văn bản
Chống nạn thất học
- Tìm cho cô ý chính của bài
văn này ?
- Ý chính của bài văn được
-Hs đọc
-Chống nạn thất học
-Dưới dạng nhan đề
I Luận điểm, luận cứ và lập luận :
* Văn bản : Chống nạn thất học
1 Luận điểm :
- Ý chính : Chống nạn thất học
Trang 10thể hiện dưới dạng nào ?
- Tìm cho cô các câu nào đã
cụ thể hóa ý chính đó ?
Vạây các em thấy vai trò
chính của ý chính trong bài
văn nghị luận này là gì? Hay
nói cách khác, ý chính thể
hiện điều gì của bài văn ?
- Các em thấy ý chính
chống nạn thất học này có rõ
ràng không? Và đây có phải
là vấn đề được nhiều người
quan tâm không ?
* Giảng thêm : Vấn đề
chống nạn thất học không
chỉ là vấn đề được nhiều
người quan tâm vào những
năm 1945 mà hiện nay, đây
cũng là một trong những vấn
đề đang được quan tâm hàng
đầu Trong nước ta hiện có
rất nhiều tỉnh, thành đã phổ
cập tiểu học và có một số đã
phổ cập được bậc trung học
cơ sở
Như vậy, muốn cho ý chính
có sức thuyết phục thì ý
chính phải rõ ràng, đúng đắn
là vấn đề luôn được mọi
người quan tâm, là vấn đề
đáp ứng được nhu cầu thực
tế
* Và trong văn nghị
luận thì người ta gọi ý chính
này là luận điểm Vậy em
nào cho cô biết luận điểm là
gì?
+ Mọi người Việt Nam … + Những người đã biết chữ
… + Những người chưa biết chữ
- Ý chính thể hiện tư tưởng bài văn Hay luận điểm thể hiện tư tưởng bài văn
-(sgk)
Bằng lý lẽ, dẫn chứng cụ thể làm cơ sở cho luận điểm
Lý lẽ : Pháp
Nhan đề
- Các câu văn cụ thể hóa ý chính
+ Mọi người Việt Nam … + Những người đã biết chữ
… + Những người chưa biết chữ …
- Ý chính thể hiện tư tưởng bài văn Hay luận điểm thể hiện tư tưởng bài văn
2 Luận cứ :
Lý lẽ : Pháp