Do ưu điểm nổi trội của PCB là cách điện tốt và không cháy nổ nên từ những năm 1930, PCB đã được sử dụng rộng rãi như một loại phụ gia lý tưởng của chất cách điện trong các thiết bị đi[r]
Trang 1DÀNH CHO
CÁN BỘ CƠ QUAN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC
VÀ DOANH NGHỆP
Phiên bản số 3
BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
Trang 2Sổ tay Hỏi đáp về PCB được biên soạn trong khuôn khổ hoạt động của Dự án quản lý PCB tại Việt Nam và được hoàn thành vào tháng 8 năm 2014 Mọi ý kiến đóng góp, xây dựng Sổ tay xin gửi về:
Dự án Quản lý PCB tại Việt Nam
Tầng 3, B14-D21, Tòa nhà An Phát, Khu Đô thị mới Cầu Giấy, Phố Tôn Thất Thuyết, Phường Dịch Vọng Hậu, Quận Cầu Giấy, Hà Nội Tel: (84-4) 37227678; Fax: (84-4) 37227679 Email: vanphongpcb@gmail.com
EVN
Trang 3Lời nói đầu
Trong khuôn khổ các hoạt động thực hiện Công ước Stockholm tại Việt Nam, Chính phủ Việt Nam đã cùng với Ngân hàng Thế giới triển khai Dự án “Quản lý PCB tại Việt Nam” sử dụng nguồn tài trợ từ Quỹ môi trường toàn cầu (GEF) Dự án sẽ giúp Việt Nam: (a) thiết lập chính sách và khung pháp lý thích hợp về quản lý an toàn PCB bao gồm sử dụng, lưu giữ, vận chuyển
và tiêu hủy, (b) trình diễn các hoạt động quản lý PCB hợp lý tại 9 địa điểm và áp dụng Kế hoạch quản lý PCB tại 10 tỉnh để nhân rộng kinh nghiệm thu được cho những tỉnh được lựa chọn khác
và (c) hỗ trợ xây dựng năng lực cho các bên liên quan bao gồm các hoạt động quản lý PCB và huy động cộng đồng hỗ trợ quản lý PCB hợp lý
Bộ Tài nguyên và Môi trường là cơ quan chủ quản của Dự án Tổng cục Môi trường (trong đó đơn vị đóng vai trò nòng cốt là Cục Kiểm soát ô nhiễm), Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp và Tập đoàn Điện lực Việt Nam (Bộ Công Thương) là các cơ quan thực hiện Dự án Thông tin trong Sổ tay Hỏi đáp về PCB được tổng hợp từ các quy định trong các văn bản pháp quy, hướng dẫn trong nước và nước ngoài Một số thông tin trong sổ tay mang tính định hướng
và đang được xem xét ban hành và hướng dẫn tại Việt Nam
Cuốn Sổ tay Hỏi đáp về PCB được xây dựng trong khuôn khổ hoạt động của Dự án Quản lý PCB tại Việt Nam nhằm chia sẻ kiến thức về PCB cũng như các yêu cầu về quản lý, tiêu hủy an toàn PCB tại Việt Nam
Ban biên soạn hy vọng cuốn sổ tay này sẽ mang lại cho các độc giả nhiều thông tin hữu ích trong việc quản lý an toàn PCB tại Việt Nam
Dự án Quản lý PCB tại Việt Nam
Ngày 10 tháng 8 năm 2006 Thủ tướng Chính phủ đã phê chuẩn quyết định số 184/2006/QĐ-TTg thông qua Kế hoạch quốc gia thực hiện Công ước Stockholm về các hợp chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy Theo đó, chính phủ Việt Nam cam kết thời hạn dừng sử dụng PCB tại Việt Nam vào năm 2020 và tiêu hủy an toàn vào năm 2028
Trang 4Mục lục
GIỚI THIỆU VỀ PCB
2 PCB được đưa vào sử dụng như thế nào? 8
8 PCB có trong môi trường của Việt Nam không? 13
9 Người Việt Nam có bị phơi nhiễm PCB không? 13
10 PCB sẽ được quản lý như thế nào? 13
PCB TRONG MÔI TRƯỜNG
11 Tại sao PCB có mặt trong môi trường tự nhiên? 14
12 Đã có những quy định gì về ngưỡng tiếp nhận PCB trong môi trường Việt Nam? 14
13 PCB lan truyền trong môi trường như thế nào? 15
14 PCB có tồn tại ở động, thực vật không? 16
15 PCB có bị phân hủy trong môi trường không? 17
16 PCB được đưa vào cơ thể người bằng cách nào? 18
18 Nguyên nhân nào dẫn đến nhiễm độc PCB? 20
20 Con người có thể tiếp nhận bao nhiêu PCB? 22
21 Quy định về PCB trong thực phẩm như thế nào? 22
22 Cần làm gì khi bị phơi nhiễm PCB? 23
23 Làm thế nào để tránh phơi nhiễm PCB? 24
24 Đã có trường hợp nào nhiễm độc PCB chưa? 26
25 Các nạn nhân của PCB được bồi thường thiệt hại ra sao? 28
26 Nhiễm độc PCB tại Việt Nam được trợ cấp thế nào? 29
27 Có quy định gì về an toàn cá nhân khi tiếp xúc với PCB? 30
28 Người sử dụng lao động có trách nhiệm gì? 31
LẤY MẪU, PHÂN TÍCH VÀ KIỂM KÊ PCB
29 Có những cách nào để xác định PCB? 32
30 Xác định PCB từ hồ sơ như thế nào? 33
31 Thử nghiêm PCB đơn giản như thế nào? 34
32 PCB đang được kiểm kê với đối tượng nào? 35
33 Chuẩn bị trước khi lấy mẫu kiểm kê PCB như thế nào? 36
34 Lấy mẫu kiểm kê PCB với máy biến áp như thế nào? 37
35 Lấy mẫu kiểm kê PCB với tụ điện như thế nào? 38
36 Xác định nồng độ PCB trong hỗn hợp nước và dầu như thế nào? 38
37 Các quy định nào về phân tích PCB tại Việt Nam? 39
38 Một hỗn hợp chất lỏng có thể cho các nồng độ PCB khác nhau không? 39
39 Có các phương pháp phân tích PCB trong phòng thí nghiệm nào? 40
41 Có thể thay thế dầu có PCB được không? 41
PCB VÀ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHỎE
Trang 5MỤC LỤC
XUẤT NHẬP KHẨU PCB
42 Làm thế nào để biết hàng nhập khẩu có PCB? 42
43 Có được phép xuất nhập khẩu PCB không? 43
44 Xuất khẩu PCB từ Việt Nam phải tuân theo quy định gì? 43
45 Nhập khẩu PCB tại Việt Nam phải tuân theo quy định gì? 44
VẬN CHUYỂN PCB
46 Có được phép vận chuyển PCB không? 45
47 Thiết bị vận chuyển PCB cần có dấu hiệu gì? 45
48 Văn bản nào quy định về vận chuyển PCB tại Việt Nam? 46
49 Khi vận chuyển, chủ sở hữu thiết bị, vật liệu, chất thải có PCB cần làm gì? 48
50 Cần có hồ sơ gì khi vận chuyển PCB? 50
51 Cần nhân lực như thế nào khi vận chuyển PCB? 50
52 Phương tiện vận chuyển PCB cần đáp ứng yêu cầu gì? 51
53 Cần bao gói như thế nào khi vận chuyển PCB? 52
54 Hướng dẫn về bao gói khi vận chuyển PCB của Liên hợp quốc như thế nào? 53
55 Cần dán nhãn gì trên hàng hóa, chất thải có PCB khi vận chuyển? 54
56 Các sự cố gì có thể xảy ra khi vận chuyển PCB? 54
57 Phòng ngừa, xử lý sự cố khi vận chuyển PCB như thế nào? 55
SỬ DỤNG VÀ LƯU GIỮ PCB
58 Có được phép sử dụng PCB tại Việt Nam không? 56
60 Cần trang bị bảo hộ lao động gì khi tiếp xúc với PCB? 57
62 Cơ quan nào quản lý chủ nguồn thải CTNH? 58
63 Khoảng cách tối thiểu của kho lưu giữ PCB? 59
64 Khu vực lưu giữ PCB cần đạt tiêu chuẩn gì? 59
65 Phòng ngừa sự cố PCB khi sử dụng và lưu giữ như thế nào? 62
66 Ứng phó với rò rỉ, tràn đổ dầu có PCB như thế nào? 63
THẢI LOẠI VÀ TIÊU HỦY PCB
67 Văn bản nào quy định việc thải loại và tiêu hủy PCB ? 64
68 Văn bản nào quy định điều kiện vận hành thử nghiệm xử lý PCB? 65
69 Công nghệ khử ô nhiễm và xử lý chất thải có PCB cần đáp ứng yêu cầu gì? 65
70 Súc tráng máy biến thế có PCB như thế nào cho an toàn? 66
71 Cần kiểm soát gì khi xử lý PCB bằng công nghệ đốt? 67
72 Công nghệ xử lý và tiêu hủy PCB nào đang được nghiên cứu ứng dụng tại Việt Nam? 68
73 Đơn vị nào được phép xử lý, tiêu hủy PCB? 68
QUẢN LÝ PCB
74 Đăng ký chủ sở hữu/chủ nguồn thải PCB cần lưu ý những gì? 69
75 Bộ hồ sơ đăng ký chủ sở hữu/chủ nguồn thải PCB gồm những gì? 69
76 Quy trình đăng ký và thẩm định hồ sơ đăng ký chủ sở hữu/chủ nguồn thải PCB như thế nào? 70
77 Lộ trình ngừng sử dụng, và tiêu hủy PCB tại Việt Nam? 71
78 Bắt đầu quản lý PCB an toàn như thế nào? 72
79 Có thể tìm hiểu thêm thông tin PCB ở đâu? 73
80 Dự án hỗ trợ gì cho doanh nghiệp? 74
81 Dự án đã đạt được những kết quả gì? 74
82 Dự án có triển khai giai đoạn tiếp theo không? 74
Trang 6Bộ CT Bộ Công Thương
Bộ LĐTBXH Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội
Bộ TNMT Bộ Tài nguyên và Môi trường
CQQLCNT Cơ quan quản lý chủ nguồn thải
CTNH Chất thải nguy hại
Cục ATMT Cục Kỹ thuật An toàn và Môi trường Công nghiệp
EVN Tập đoàn Điện lực Việt Nam
GC Sắc ký khí
GC-MS Sắc ký khí khối phổ
GEF Quỹ Môi trường Toàn cầu
KHQG Kế hoạch Quốc gia thực hiện Công ước Stockholm về các chất ô
nhiễm hữu cơ khó phân hủy Luật BVMT Luật Bảo vệ môi trường
NHTG Ngân hàng Thế giới (WB)
PC Công ty Điện lực
PCB Polyclo biphenyl
PCCC Phòng cháy chữa cháy
POP Chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy
QCVN Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia
Sở CT Sở Công Thương
Sở TNMT Sở Tài nguyên và Môi trường
TCMT Tổng cục Môi trường
TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam
TT Thông tư
UNEP Chương trình Môi trường Liên hiệp quốc
Danh mục từ viết tắt
MỤC LỤC
Trang 7POP là từ viết tắt của cụm từ tiếng Anh
“Persistant Organic Polutant”, là chất ô
nhiễm hữu cơ khó phân hủy trong môi
trường với 4 đặc tính đặc trưng: (1) có
độc tính cao, (2) khó phân hủy trong môi
trường tự nhiên, (3) có khả năng di
chuyển và phát tán xa và (4) có khả năng
tích tụ sinh học cao POP gây nguy hại
đến sức khoẻ con người và môi trường
Hiện có 22 nhóm chất POP được quy định
trong Công ước Stockholm và sẽ được các
nước thành viên của Công ước, trong đó
có Việt Nam, tăng cường quản lý, giảm
thiểu, tiến tới loại bỏ sản xuất và sử dụng
POP và PCB là gì?
1
GIỚI THIỆU VỀ PCB
PCB là một trong 22 nhóm chất ô
nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) được quy định trong công ước Stockholm, sẽ được dừng sử dụng vào năm 2020 và tiêu hủy an toàn vào năm
2028 tại Việt Nam PCB là từ viết tắt của cụm từ tiếng Anh Polychlorinated Biphenyls, là một nhóm hợp chất thơm của halogen, được tạo thành khi thay thế từ 1 đến 10 nguyên tử hydro trong phân tử biphenyl bằng các nguyên tử clo PCB có 10 đồng đẳng và 209 cấu
tử, trong đó 130 cấu tử đã được đưa vào sản xuất thương mại
Do ưu điểm nổi trội của PCB là cách điện tốt và không cháy nổ nên từ những năm
1930, PCB đã được sử dụng rộng rãi như một loại phụ gia lý tưởng của chất cách điện trong các thiết bị điện như máy biến áp, tụ điện, trong chất lỏng thủy lực cho các thiết bị nâng hạ và một số ứng dụng dân dụng Đến nay, PCB không còn được sản xuất nhưng vẫn được sử dụng trong một số hoạt động sản xuất, sinh hoạt và tồn tại trong môi trường
PCB là hóa chất độc hại thuộc danh mục hóa chất hạn chế sản xuất, kinh
doanh tại phụ lục II, Nghị định 26/2011/NĐ-CP của Chính phủ về sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 108/2008/NĐ-CP
PCB là hàng hóa nguy hiểm thuộc nhóm hàng số 9 trong Danh mục hàng
hóa nguy hiểm được quy định trong Nghị định số 104/2009/NĐ-CP, 109/2006/ NĐ-CP và 29/2005/NĐ-CP về quy định danh mục hàng hóa nguy hiểm và vận chuyển hàng hóa nguy hiểm bằng phương tiện giao thông cơ giới đường bộ, đường sắt và đường thủy nội địa,
PCB là chất thải nguy hại, được quy định tại Thông tư số
12/2011/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên Môi trường về quy định về quản lý CTNH
Trang 8PCB không sinh ra trong tự nhiên mà do con người tổng hợp và sản xuất thành các sản phẩm công nghiệp dưới nhiều tên thương mại khác nhau, một phần rất nhỏ PCB cũng được phát sinh không chủ định trong các hoạt động công nghiệp Sau khi phát hiện ra độc tính của PCB với con người và môi trường, PCB đã lần lượt bị dừng sản xuất tại các nước trên thế giới Dưới đây là một số mốc thời gian quan trọng:
PCB được đưa vào sử dụng như thế nào?
2
PCB & ẢNH HƯỞNG ĐẾN MÔI TRƯỜNG, SỨC KHỎE
Lần đầu phát hiện ra hóa chất tương tự PCB là sản phẩm phụ của quá trình chưng cất than đá
Tổng hợp được PCB
Công ty hóa chất Swann, Aniston, bang Alabama, Mỹ bắt đầu thương mại hóa sản phẩm PCB
PCB được tôn vinh như môt loại hóa chất hoàn hảo nhất trong công nghiệp
Tạp chí “Vệ sinh công nghiệp và độc chất học” công bố kết quả nghiên cứu về mối liên kết giữa PCB và bệnh gan
Công ty General Electric bắt đầu sử dụng PCB trong các thiết bị điện được sản xuất tại nhà máy Ft Edward ở bờ phía đông của sông Hudson (Mỹ) và sau đó tiếp tục mở rộng sử dụng PCB tại nhà máy trên thác Hudson vào năm 1952 Đến năm 1977, công
ty này đã thải bỏ từ 90 đến 590 tấn PCB ra dòng sông, mọi hoạt động đánh bắt và tiêu thụ cá đã bị dừng hẳn khi phát hiện ra PCB tại sông Hudson
Lần đầu tiên các nhà khoa học nhận thức được PCB gây hại cho môi trường khi tiến sĩ Jensen công bố kết quả nghiên cứu và có kết luận về khả năng tích tụ sinh học trong chuỗi thức ăn của PCB
1.300 cư dân vùng Kyushu (Nhật Bản) phát bệnh sau khi ăn dầu cám gạo (yusho) bị nhiễm PCB Nhiều cư dân lập tức có các triệu chứng bao gồm nhiễm độc clo nặng, mắc bệnh đường hô hấp và giảm thị lực 2 trong số 12 trẻ em đã chết non và hầu hết các em bé có dấu hiệu bệnh do PCB gây ra Các nhà khoa học đã đưa ra các minh chứng liên quan đến phơi nhiễm PCB gồm: dị tật bẩm sinh, trọng lượng sơ sinh nhỏ
và các ảnh hưởng khác do phơi nhiễm clo
Dự thảo đầu tiên về cấm PCB được đề xuất Một số vụ ngộ độc tập thể cũng như ô nhiễm PCB được báo cáo PCB đi vào chuỗi thức ăn và được phát hiện trong thực phẩm, đặc biệt là cá, gia cầm, sữa và các sản phẩm từ sữa
Công ước Stockholm được thông qua Việt Nam trở thành thành viên thứ 14 tham gia Công ước và cam kết dừng sử dụng PCB năm 2020 và tiêu hủy an toàn vào năm
2028
1865
1881
1929
1935
1937
1947
1966
1968
Từ
năm
1970
2001
Trang 9Theo thống kê, trong giai đoạn từ 1930 đến 1993, 11 nước gồm: Mỹ, Đức, Liên Xô
cũ, Anh, Pháp, Nhật, Ý, Tây Ban Nha, Tiệp Khắc, Trung Quốc và Phần Lan đã sản xuất khoảng 1,3 triệu tấn PCB, trong đó Mỹ là nước sản xuất nhiều nhất (642 nghìn tấn), sau đó là nước Đức (159 nghìn tấn) và Liên Xô cũ (142 nghìn tấn)
Việt Nam không sản xuất PCB, nhưng đã nhập khẩu các thiết bị điện, thiết bị công nghiệp và các ứng dụng dân dụng có chứa PCB
PCB được sản xuất ở đâu?
3
Quốc gia Nhà sản xuất Sản lượng (tấn) Năm
Mỹ Monsanto 641.246 1930 - 1977
Đức Bayer AG 159.062 1930 - 1983
Liên Xô cũ Orgsteklo 141.800 1939 - 1990 Pháp Prodelec 134.654 1930 - 1984 Anh Monsanto 66.542 1954 - 1977
Nhật Bản Kanegafuchi 56.326 1954 - 1972
Tây Ban Nha S.A Cros 29.012 1955 - 1984
Cộng hòa Séc Chemco 21.482 1959 - 1984 Trung Quốc Xian 8.000 1960 - 1979
Nhật Bản Misubishi 2.461 1969 - 1972 Phần Lan Electrochemical Co 1.000 1966 - 1970
Phần Lan Zaklady Azotowe 697 1974 - 1977
Mỹ Geneva Industries 454 1971 - 1973
11 nước 14 nhà sản xuất 1.293.828 1930 - 1993
GIỚI THIỆU VỀ PCB
Trang 10PCB có ưu điểm và nhược điểm gì?
4
Ưu điểm Nhược điểm
PCB có đủ 4 tính chất của hợp chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và môi trường như sau:
Có độc tính cao: PCB được xếp vào nhóm
1, nhóm gây ưng thư cho con người;
Khó phân hủy trong môi trường tự nhiên: PCB tồn tại lâu dài trong môi trường tự nhiên;
Di chuyển và phát tán xa: PCB được tìm thấy ở cả những khu vực xa nguồn phát thải, không có hoạt động công nghiệp như Bắc Cực, Nam Cực hay trong trầm tích của đại dương;
Có khả năng tích tụ sinh học cao: PCB được hấp thụ dễ dàng vào mô mỡ và tích
tụ trong cơ thể sinh vật theo chuỗi thức ăn
PCB được tổng hợp thành công năm 1881 như là một sản phẩm phụ của quá trình chưng cất than đá và được sản xuất thương mại vào năm 1929 Trong giai đoạn này, PCB được tôn vinh và sử dụng rộng rãi như một loại “hóa chất hoàn hảo nhất trong công nghiệp”
Từ năm 1937, các nghiên cứu đã lần lượt chỉ ra mối liên hệ giữa PCB và sức khỏe con người cũng như khả năng tích tụ sinh học của PCB qua chuỗi thức ăn Các trường hợp ngộ độc tập thể và ô nhiễm PCB cho thấy mức độ nguy hại của PCB đến môi trường và con người
Từ năm 1970, các nước sản xuất PCB lần lượt ban hành lệnh cấm sản xuất Năm
2001, Công ước Stockholm được thông qua với sự tham gia của 129 nước (tính tới năm 2014 là 179 nước), trong đó có Việt Nam Theo đó, Chính phủ Việt Nam cam kết dừng sử dụng PCB vào năm 2020 và tiêu hủy an toàn vào năm 2028
PCB có các ưu điểm của một loại hóa
chất “hoàn hảo nhất trong công
nghiệp” như:
Ổn định ở nhiệt độ cao, rất khó
cháy, chỉ hoàn toàn cháy ở nhiệt
độ trên 1000 OC;
Chịu được axit, kiềm và hóa chất
tương đối tốt;
Ổn định trong môi trường ôxi hóa
và hydrat hóa trong các hệ thống
kỹ thuật;
Tan ít trong nước, nhưng tan tốt
trong chất béo;
Truyền nhiệt tốt, áp suất hơi
thấp;
Dẫn điện kém, là chất cách điện
tốt