Tài chính tiền tệ_THS.Đặng Thi Việt Đức

Tài chính tiền tệ_THS.Đặng Thi Việt Đức

L I NÓI U

Khi phát tri n n n kinh t hàng hóa nhi u thành ph n v n hành theo c ch th tr ng có s

qu n lý c a nhà n c và đ c bi t khi m r ng quan h h p tác kinh t , đ u t , th ng m i v i th

gi i, n n kinh t n c ta đã có nh ng bi n đ i sâu s c và phát tri n m nh Nh ng lý lu n v tài chính, ti n t không ng ng phát tri n và hoàn thi n giúp các sinh viên và b n đ c n m đ c

nh ng ki n th c c b n v l nh v c n ng đ ng và có t m quan tr ng này, nhóm tác gi đã biên

so n cu n “Tài chính ti n t ”

Cu n sách đ c xây d ng d a trên quan đi m nhìn nh n m i v h th ng tài chính v i s quan tr ng c a th tr ng tài chính và các t ch c tài chính trung gian đ c nh n m nh h n tr c đây Các tác gi c ng l u ý đ a vào nhi u ki n th c tài chính, ti n t ph bi n các n c đ sinh viên và b n đ c d dàng áp d ng lý lu n đ tìm hi u và phân tích các v n đ tài chính ti n t trong

th c t i h t n i dung g m 7 ch ng c a cu n sách, b n đ c s có m t cái nhìn t ng quan nh t

v tài chính và tín d ng

Vì tài chính, ti n t là nh ng l nh v c r ng và ph c t p nên thi u sót trong quá trình biên so n

là khó tránh kh i Nhóm tác gi mong nh n đ c nhi u ý ki n đóng góp c a b n đ c đ ti p t c hoàn thi n

ng Th Vi t c (Ch biên) Phan Anh Tu n

CH NG 1 I C NG V TÀI CHÍNH VÀ TI N T

Tài chính và ti n t là hai ph m trù kinh t h t s c c b n và có tác đ ng đ n nhi u l nh v c khác nhau trong n n kinh t S hi u bi t c n b n và có h th ng v hai ph m trù tài chính và ti n

t s là r t c n thi t đ nghiên c u v các ho t đ ng kinh t tài chính nói chung Vì v y, m c đích

c a ch ng m đ u này là cung c p nh ng ki n th c khái quát v hai đ i t ng này Sau ph n đ u tiên trình bày v ngu n g c, b n ch t và các ch c n ng c a ti n t , n i dung ch ng s ti p n i

v i khái ni m tài chính đ th y r ng s ra đ i và phát tri n c a n n kinh t hàng hóa và ti n t đã làm n y sinh các quan h và các ho t đ ng tài chính Ti p đó, ch ng 1 trình bày v h th ng tài chính và sau cùng t p trung vào nghiên c u nh ng bi n pháp mà các chính ph s d ng nh m tác

đ ng vào n n tài chính qu c gia đ đ t đ c nh ng m c tiêu phát tri n kinh t - xã h i nh t đ nh Sau khi h c xong ch ng này, sinh viên c n n m đ c nh ng v n đ sau:

Trong l ch s tho t đ u ng i ta trao đ i tr c ti p hàng l y hàng Khi s n xu t càng phát tri n, hàng hóa s n xu t ra càng nhi u, nhu c u s d ng c a con ng i c ng đi kèm theo Vi c trao đ i hàng l y hàng g p nhi u khó kh n Ví d ng i s n xu t ra lúa c n cái r u đ cu c đ t nh ng

ng i có r u không c n lúa mà c n v i, vi c này bu c ng i có lúa ph i đ i l y v i và sau đó dùng v i đ đ i l y r u Nhu c u trao đ i càng nhi u hàng hóa thì quá trình trao đ i lòng vòng đó càng ph c t p h n Chính vì v y, ng i ta đã ngh ra tìm nh ng v t làm trung gian cho các cu c trao đ i đó, đây là v t ngang giá

L ch s đã ghi nh n s phát tri n c a hình thái giá tr qua b n giai đo n:

X Hình thái giá tr gi n đ n hay ng u nhiên: Khi m t hàng hóa ng u nhiên ph n ánh giá

tr c a m t hàng hoá khác

X Hình thái giá tr toàn b hay m r ng: khi nhi u hàng hoá đ u có kh n ng tr thành

v t ngang giá đ th hi n giá tr c a m t hàng hoá nào đó

X Hình thái giá tr chung khi m t hàng hoá đóng vai trò là v t ngang giá chung đ th

hi n giá tr c a t t c các hàng hoá khác

1

Các Mác - T b n, quy n 1, t p 1, trang 127, NXB S th t, Hà N i 1993

Có nhi u lo i hàng hóa đã t ng đ c s d ng đ làm v t ngang giá chung nh : gia súc,

đ ng, b c, vàng M i lo i v t này đ u có m t s thu n l i và b t l i riêng khi làm

ph ng ti n trao đ i - v t ngang giá chung Cu i cùng, v t ngang giá chung b ng hàng hóa ch đ c h n ch trong kim lo i quý vì d v n chuy n h n, trong đó ch y u là vàng

X Khi ph n l n các qu c gia, các vùng đ u s d ng vàng làm v t ngang giá chung trong trao đ i hàng hóa v i nhau (kho ng cu i th k 19), vàng lo i b c và tr thành v t ngang giá chung - th gi i đ c nh t

Tr i qua ti n trình phát tri n, ti n t đã t n t i d i nhi u hình th c đ đáp ng yêu c u ngày càng đa d ng c a đ i s ng kinh t

1.1.2 S phát tri n các hình thái c a ti n t

Trong quá trình phát tri n c a n n kinh t hàng hoá, ti n t đã l n l t t n t i d i nhi u hình thái khác nhau nh m đáp ng cho nhu c u phát tri n c a n n kinh t , đ c bi t là c a ho t đ ng s n

xu t, l u thông, trao đ i hàng hoá

Trong ph n này, chúng ta s tìm hi u xem đã có nh ng d ng ti n t nào trong l ch s ; chúng

ra đ i nh th nào và t i sao l i không c ng đ c s d ng n a B ng cách này, chúng ta s có

đ c s hi u bi t sâu s c h n v khái ni m ti n t

1.1.2.1 Ti n t hàng hóa- Hóa t (commodity money)

Hóa t t c là ti n b ng hàng hóa, là hình thái đ u tiên c a ti n t và đ c s d ng trong m t

th i gian dài Hàng hoá dùng làm ti n t trong trao đ i ph i có giá tr th c s và giá tr c a v t trung gian trao đ i này ph i ngang b ng v i giá tr hàng hoá đem trao đ i, t c là trao đ i ngang giá hàng hoá thông th ng l y hàng hoá đ c bi t- ti n t Hoá t l n l t xu t hi n d i hai d ng: hoá t phi kim lo i và hoá t kim lo i

a Hóa t phi kim lo i

ây là hình thái c x a nh t c a ti n t , r t thông d ng trong các xã h i c truy n Tu theo

t ng qu c gia, t ng đ a ph ng và t ng khu v c, ng i ta dùng nh ng hàng hóa khác nhau đ làm

ti n t , ch ng h n, Hy L p và La Mã ng i ta dùng bò, trâu, Tây T ng ng i ta dùng trà đóng thành bánh, Châu Phi dùng l a v i, v sò, v h n đ làm ti n

Vi c dùng t ng lo i hàng hóa làm ti n t do thói quen c a đ a ph ng Nói chung, hóa t phi kim lo i có nhi u đi u b t l i khi đóng vai trò ti n t , nh : tính ch t không đ ng nh t, d h háng, khó phân chia hay g p l i, khó b o qu n c ng nh v n chuy n, nó ch đ c công nh n trong t ng khu v c, t ng đ a ph ng Do v y, hóa t không ph i kim lo i d n d n b lo i bá và ng i ta b t

đ u dùng hóa t kim lo i thay th hóa t không kim lo i

b Hóa t là kim lo i

Là vi c l y kim lo i làm ti n t Các kim lo i đ c dùng đ đúc thành ti n là đ ng, k m, b c, vàng Kim lo i có nhi u u đi m h n hàng hóa không ph i kim lo i khi s d ng làm đ n v ti n

t , nh : ph m ch t, tr ng l ng có th qui đ nh chính xác h n, d dàng h n, b n h n, hao mòn

ch m, d chia nh , giá tr t ng đ i ít bi n đ i

Qua th c ti n trao đ i và l u thông hóa t kim lo i, d n d n ng i ta ch ch n 2 kim lo i quý dùng làm ti n lâu dài h n là b c và vàng S d vàng hay b c tr thành ti n t lâu dài h n là vì b n thân nó có nh ng thu c tính đ c bi t mà các hàng hóa khác không có nh : tính đ ng nh t, tính d chia nh , tính d c t tr , tính d l u thông Sau này vàng v t b c, tr thành hoá t kim lo i đ c quy n đ c dùng làm ti n t

Trong giai đo n đ u, ti n vàng, b c th ng đ c đúc d i d ng nén, th i Nh ng v sau đ

ti n cho vi c trao đ i, ti n vàng th ng đ c đúc thành nh ng đ ng xu v i kh i l ng và đ tinh khi t nh t đ nh Lo i ti n này vì th đ c g i là ti n đúc Ti n đúc xu t hi n đ u tiên t i Trung

Qu c, kho ng th k th 7 tr c công nguyên, sau thâm nh p sang BaT , Hy L p, La Mã r i vào châu Âu Các đ ng ti n l u hành châu Âu tr c kia đ u d i d ng này

Ti n vàng đã có m t th i gian th ng tr r t dài trong l ch s i u này ch ng t hi u qu to

l n mà nó đem l i cho n n kinh t H th ng thanh toán d a trên ti n vàng v n còn đ c duy trì cho đ n mãi th k 20, chính xác là n m 1971 (ch đ ti n t Bretton-Woods2) Ngày nay, m c dù

ti n vàng không c ng trong l u thông n a, nh ng các qu c gia c ng nh nhi u ng i v n coi vàng là m t d ng tài s n c t tr có giá tr

Tuy có nh ng đ c đi m r t thích h p cho vi c dùng làm ti n t 3

, ti n vàng không th đáp ng

đ c nhu c u trao đ i c a xã h i khi n n s n xu t và trao đ i hàng hoá phát tri n đ n m c cao

M t lo t lý do sau đây đã khi n cho vi c s d ng ti n vàng ngày càng tr nên b t ti n, không th c

hi n đ c ch c n ng ti n t n a:

(1) Quy mô và trình đ s n xu t hàng hoá phát tri n, kh i l ng và ch ng lo i hàng hóa ngày càng t ng và đa d ng, trong khi đó l ng vàng s n xu t ra không đ đáp ng nhu c u v

ti n t (nhu c u trao đ i) c a n n kinh t

(2) Giá tr t ng đ i c a vàng so v i các hàng hóa khác t ng lên do n ng su t lao đ ng trong ngành khai thác vàng không t ng theo k p n ng su t lao đ ng chung c a các ngành s n

xu t hàng hoá khác i u đó d n đ n vi c giá tr c a vàng tr nên quá l n, không th đáp

ng nhu c u làm v t ngang giá chung trong m t s l nh v c có l ng giá tr trao đ i m i

l n nh nh mua bán hàng hoá tiêu dùng…

(3) Vi c s d ng ti n t hàng hoá b các nhà kinh t xem nh m t s lãng phí nh ng ngu n tài

đó đã t ng b c thành hi n th c khi ng i ta phát hành ti n kim lo i đúc và sau này là ti n gi y

đ th c hi n ch c n ng l u thông c a ti n t thay th cho ti n vàng

Ti n danh ngh a là lo i ti n t mà b n thân t nó không có giá tr (ch là d u hi u giá tr ) song

nh s tín nhi m c a m i ng i mà nó đ c l u d ng

Giá tr c a ti n danh ngh a chính là giá tr c a vàng mà nó ph n ánh, đ i di n Tín t g m có hai lo i: ti n kim lo i và ti n gi y

2 Sau ch đ ti n t Bretton-Woods (1944-1971) s p đ , các kim lo i không còn đ c ch n làm c s xác

đ nh giá tr đ ng ti n n a N i dung c a ch đ này g m:

- Th a nh n USD là đ ng ti n tiêu chu n đ c s d ng làm ph ng ti n d tr và thanh toán qu c t

- Ti n c a các n c khác đ c xác đ nh theo t giá c đ nh v i USD

- Quy đ nh hàm l ng vàng c đ nh 35USD= 1 aox vàng ô la M đ c t do chuy n đ i ra vàng Khi

t giá này bi n đ ng, NHTW các n c ph i cam k t can thi p vào đ gi m c hàm l ng n đ nh

3 và các ch đ ti n t kim lo i không có l m phát

a Ti n xu kim lo i (coin)

Ti n kim lo i thu c hình thái tín t khác v i ti n kim lo i thu c hình thái hóa t ch , trong hóa t kim lo i, giá tr c a ch t kim lo i đúc thành ti n b ng giá tr ghi trên b m t c a đ ng ti n,

c ng tín t kim lo i, giá tr c a ch t kim lo i đúc thành ti n và giá tr ghi trên b m t c a đ ng

ti n không có liên h gì v i nhau, có th gán cho nó m t giá tr nào c ng đ c theo t ng t ng

l n, c ng nh vi c v n chuy n chúng tr nên thu n l i h n nhi u Ti n gi y kh hoán đ c ghi

nh n xu t hi n vào th k 17, do m t ch ngân hàng t i Stockholm, Th y i n đ a ra

Th i k đ u, các NHTM là ng i phát hành các ti n gi y kh hoán Sau i chi n th gi i I,

là có th đ i ra vàng (ch đ b n v h i đoái vàng) Tuy nhiên đ n n m 1971, v i vi c M tuyên

b ng ng đ i đ ng USD ra vàng (ch đ Bretton Wood s p đ ) s t n t i c a ti n gi y có th đ i

đ c ra vàng trong l u thông th c s ch m d t

Ti n gi y b t kh hoán (Inconvertible paper money):Ti n gi y b t kh hoán là lo i ti n mà

dân chúng không th đem nó đ n ngân hàng đ đ i l y vàng hay b c ây là lo i ti n gi y mà ngày nay t t c các qu c gia trên th gi i đang s d ng

Ti n gi y th c ch t là các gi y n (IOU) c a NHTW v i ng i mang nó Nh ng v i ti n b t

kh hoán, thì đó là các gi y n đ c bi t Chúng ch h a tr cho ng i mang nó b ng các t ti n

gi y khác, t c là NHTW thanh toán gi y n này b ng gi y n khác Và vì v y, n u b n mang 100.000 đem ra ngân hàng ng i ta s ch đ i cho b n ra các đ ng ti n v i m nh giá nh h n nh 20.000d, 10.000đ … ch không ph i là vàng Khi phát hành ti n gi y thì ti n gi y tr thành tài

s n c a ng i s h u chúng, nh ng đ i v i NHTW l i là m t kho n n v giá tr (hay s c mua)

c a l ng ti n phát hành ra Chính vì v y, khi phát hành ra m t l ng ti n bao gi l ng ti n này

c ng ph i ghi vào m c Tài s n N trong b ng t ng k t tài s n c a NHTW

Vi c xã h i ch p nh n ti n gi y m c dù giá tr th c c a nó th p h n nhi u so v i giá tr mà nó

đ i di n là vì ti n gi y đ c quy đ nh trong lu t là ph ng ti n trao đ i, vì m i ng i tin t ng

4

C th , chi n tranh th gi i th I và cu c kh ng ho ng kinh t th gi i n m 1929-1931 là nguyên nhân chính đ a vi c áp d ng ti n gi y b t kh hoán (ti n gi y không có kh n ng đ i ra vàng) r ng kh p các n c

vào uy tín c a c quan phát hành (NHTW), và vì b n thân vi c s d ng ti n gi y r t thu n l i

Th nh ng m t khi m t lòng tin vào c quan phát hành thì ng i ta s không s d ng ti n gi y

n a

Có th th y vi c s d ng ti n d u hi n giá tr mang l i nhi u l i ích Th nh t, ti n d u hi n

giá tr d dàng v n chuy n, c t tr Th hai, ti n d u hi n giá tr có đ m nh giá đáp ng m i giao

d ch Th ba, v phía Chính ph : vi c in ti n gi y t n ít chi phí h n nhi u so v i giá tr mà nó đ i

di n và có th phát hành không ph thu c vào s l ng các hàng hóa dùng làm ti n t nh tr c đây Ngoài ra chính ph c ng nh n đ c kho n chênh l ch gi a giá tr c a s ti n in thêm và chi phí phát hành ti n

Tuy nhiên, ti n d u hi n giá tr c ng có nhi u nh c đi m nh d rách và h h ng; chi phí

l u thông c ng l n, nh t là đ i v i các trao đ i di n ra trên ph m vi r ng (gi a các qu c gia…; d

b làm gi và d r i vào tình tr ng b t n (do không có giá tr n i t i và không th t đi u ti t

đ c s l ng ti n gi y trong l u thông nh ti n vàng)

1.1.2.3 Ti n tín d ng (Credit Money, Bank money)

Bên c nh ti n gi y, ngày nay do s phát tri n c a các t ch c tài chính tín d ng, đ c bi t là

c a h th ng ngân hàng, m t hình thái ti n t m i đã xu t hi n d a trên nh ng ho t đ ng c a các

t ch c đó ó là ti n tín d ng

Ti n tín d ng là ti n n m trong các tài kho n m ngân hàng và đ c hình thành trên c s các kho n ti n g i vào ngân hàng Khi khách hàng g i m t kho n ti n gi y vào ngân hàng, ngân hàng s m m t tài kho n và ghi có s ti n đó5

Ti n gi y c a khách hàng nh th đã chuy n thành ti n tín d ng Ti n tín d ng th c ch t là cam k t c a ngân hàng cho phép ng i s h u tài kho n ti n g i (hay ti n tín d ng) đ c rút ra m t l ng ti n gi y đúng b ng s d có ghi trong tài kho n6 Do cam k t này đ c m i ng i tin t ng nên h có th s d ng luôn các cam k t y nh

ti n mà không ph i đ i ra ti n gi y trong các ho t đ ng thanh toán Tuy nhiên các ho t đ ng thanh toán b ng ti n tín d ng ph i thông qua h th ng ngân hàng làm trung gian C ng vì v y mà ti n tín d ng còn có m t tên g i khác là ti n ngân hàng (bank money)

th c hi n các ho t đ ng thanh toán qua ngân hàng, các ngân hàng s ký k t v i nhau các

h p đ ng đ i lý mà theo đó các ngân hàng s m cho nhau các tài kho n đ ghi chép các kho n

ti n di chuy n gi a h Khi đó thay vì ph i chuy n giao ti n m t cách th c s gi a các ngân hàng,

h ch vi c ghi có ho c n vào các tài kho n này Ho t đ ng chuy n ti n th c s ch x y ra đ nh

k theo tho thu n gi a các ngân hàng C ch ho t đ ng này làm t ng r t nhanh t c đ thanh toán Chính vì v y ho t đ ng thanh toán qua ngân hàng r t đ c a chu ng do tính nhanh g n và

5 Vì v y mà ti n tín d ng còn đ c g i là ti n tài kho n Ch “credit” trong t “credit money” chính là t

ch m c “Có” (ng c ngh a v i “N ”) trên tài kho n ch T

1.1.2.4 Ti n đi n t (Electronic money)

G n đây, nh ng ti n b v công ngh máy tính c ng nh s phát tri n c a m ng l i thông tin vi n thông đã cho phép các ngân hàng thay t ph ng th c thanh toán truy n th ng s d ng các ch ng t gi y b ng ph ng th c thanh toán đi n t (Electronic means of payment- EMOP)-

ph ng th c thanh toán trong đó các giao d ch chuy n ti n thanh toán đ c th c hi n nh h

th ng vi n thông đi n t d a trên c s m ng máy tính k t n i gi a các ngân hàng B ng ph ng

pháp m i này, t c đ chuy n ti n t ng lên r t nhanh, gi m b t đ c chi phí v gi y t so v i l u thông ti n m t và séc

Khi chuy n sang ph ng th c thanh toán đi n t , ti n trong các tài kho n ngân hàng đ c

l u tr trong h th ng máy tính c a ngân hàng d i hình th c đi n t (s hoá) ông ti n trong

h th ng nh v y đ c g i là ti n đi n t (E-money) ho c ti n s (Digi money) Nh v y, ti n đi n

t là ti n t t n t i d i hình th c đi n t , (s hoá)

Hai h th ng thanh toán đi n t l n nh t hi n này là CHIPS (Clearing House Interbank Payment System- H th ng thanh toán b tr liên ngân hàng) và SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) Các h th ng này cho phép th c hi n các ho t đ ng thanh toán đi n t gi a các ngân hàng không ch trong m t qu c gia mà c ng trên ph m vi qu c

t Ngoài ngân hàng ra, các qu đ u t trên th tr ng ti n t và ch ng khoán, các công ty ch ng khoán và c các công ty kinh doanh ngày nay c ng r t tích c c s d ng h th ng này trong các

ho t đ ng thanh toán, chuy n ti n c a mình

Ngoài dùng các ho t đ ng chuy n kho n, ti n đi n t c ng đ c s d ng tr c ti p trong các giao d ch d i các hình th c sau:

Các th thanh toán: Là các t m th do ngân hàng ho c các công ty tài chính phát hành mà

nh đó, ng i ta có th l u thông nh ng kho n ti n đi n t Các lo i th thanh toán hi n nay có nhi u lo i v i tính n ng khác nhau g m th rút ti n ATM (ATM card- bank card), th tín d ng (credit card), th ghi n (debit card) và th thông minh (Smart card).

Ti n đi n t (Electronic cash- E-card): ây là m t d ng ti n đi n t đ c s d ng đ mua

s m hàng hoá ho c d ch v trên internet Nh ng ng i s d ng lo i ti n này có th t i ti n t tài kho n c a mình ngân hàng v máy tính cá nhân, r i khi duy t web có th chuy n ti n t máy tính đ n máy tính ng i bán đ thanh toán Hi n nay, d ng ti n này đang đ c m t công ty Hà Lan là DigiCash cung c p

Nh ng l i th c a ti n đi n t n u trên khi n chúng ta có th ngh ràng n n kinh t s mau chúng ti n t i không dùng ti n gi y Tuy nhiên có nhi u lý do khi n cho đi u này không th di n

ra ngày m t ngày hai Th nh t, vi c thi t l p m t h th ng máy tính, các máy đ c th , m ng truy n thông c n thi t cho ph ng th c thanh toán đi n t là t n kém Th hai, vi c s d ng các

t séc b ng gi y có l i t là chúng cung c p các ch ng t xác nh n vi c thanh toán, trong khi ti n

đi n t không có đ c đi u này

Ngày nay, b t k n n kinh t nào, d b t c m c đ phát tri n nào c ng có tính ch t đa

d ng nh t c a vi c t n t i nhi u hình thái ti n t đ tháa mún t t c nh ng nhu c u đa d ng c a xã

h i Ch ng h n Nh t B n, Hoa K ngày nay ti n gi y lo i nh , ti n kim lo i v n c ng c n thi t

đ c s d ng cho vi c chi tr nh bên c nh các đ ng ti n gi y ho c ti n trên tài kho n có giá tr

l n

B n ch t c a ti n t đ c th hi n rõ h n qua hai thu c tính sau c a nó:

X Giá tr s d ng c a ti n t là kh n ng tho mãn nhu c u trao đ i c a xã h i, nhu c u

s d ng làm v t trung gian trong trao đ i Nh v y ng i ta s ch c n n m gi ti n

khi có nhu c u trao đ i Giá tr s d ng c a m t lo i ti n t là do xã h i qui đ nh:

ch ng nào xã h i còn th a nh n nó th c hi n t t vai trò ti n t (t c là vai trò v t trung gian môi gi i trong trao đ i) thì ch ng đó giá tr s d ng c a nó v i t cách là ti n t còn t n t i8 ây chính là l i gi i thích cho s xu t hi n c ng nh bi n m t c a các

d ng ti n t trong l ch s

X Giá tr c a ti n đ c th hi n qua khái ni m “s c mua ti n t ”, đó là kh n ng đ i

đ c nhi u hay ít hàng hoá khác trong trao đ i Tuy nhiên khái ni m s c mua ti n t không đ c xem xét d i góc đ s c mua đ i v i t ng hàng hoá nh t đ nh mà xét trên

ph ng di n toàn th các hàng hoá trên th tr ng

1.2.2.1 Th c đo giá tr (Standard of Value/ Measure of Value/)

Trong n n kinh t s d ng ti n t , m i hàng hoá đ u đ c đ i ra ti n t có th đ i ra đ c

nh v y ti n t ph i có kh n ng bi u hi n giá tr c a các hàng hoá khác Bi u hi n b ng ti n c a giá tr hàng hoá đ c g i là giá c hàng hoá

th c hi n ch c n ng th c đo giá tr , ti n t b n thân nó ph i có giá tr C ng gi ng nh khi dùng qu cân đ đo tr ng l ng m t v t thì b n thân qu cân đó ph i có tr ng l ng Giá tr

c a ti n t đ c đ c tr ng b i khái ni m s c mua ti n t , t c là kh n ng trao đ i c a đ ng ti n Khi ti n t c ng t n t i d i d ng hàng hoá (ti n có đ y đ giá tr ) thì s c mua c a ti n ph thu c vào giá tr c a b n thân ti n Khi xã h i chuy n sang s d ng ti n d i d ng d u hi u giá tr (ti n

8

Nh v y khác v i giá tr s d ng c a hàng hoá thông th ng (giá tr s d ng c a hàng hoá thông th ng

là do đ c tính t nhiên c a nó qui đ nh và t n t i v nh vi n cùng v i nh ng đ c tính t nhiên đó), giá tr s d ng

c a m t lo i ti n t mang tính l ch s , nó ch t n t i trong nh ng giai đo n nh t đ nh và hoàn toàn ph thu c vào

ý chí c a xã h i

gi y, ti n tín d ng v.v.) thì giá tr c a ti n không c ng đ c đ m b o b ng gi tr c a nguyên li u dùng đ t o ra nó (vì giá tr đó quá th p so v i giá tr mà nó đ i di n) mà ph thu c vào tình hình

cung c u ti n t trên th tr ng, m c đ l m phát, vào tình tr ng h ng th nh hay suy thoái c a

n n kinh t và c ni m tin c a ng i s d ng vào đ ng ti n đó

ti n cho vi c đo l ng giá tr c a hàng hoá, c n có m t đ n v ti n t chu n n v ti n

t lúc đ u do dân chúng l a ch n m t cách t phát, sau đó do chính quy n l a ch n và qui đ nh trong lu t pháp t ng n c n v ti n t đ c đ c tr ng b i tên g i và tiêu chu n giá c Tên g i

c a ti n ban đ u do dân chúng l a ch n t phát, sau đó do chính quy n l a ch n và quy đ nh trong pháp lu t t ng n c, ch ng h n đ ng Vi t Nam (VND), ô la M (USD), Euro (EUR) v.v… Tiêu chu n giá c là giá tr c a các đ n v ti n t chu n Khi ti n vàng ho c ti n gi y có kh n ng

đ i ra vàng c ng đ c l u thông, tiêu chu n giá c là giá tr c a m t hàm l ng vàng nguyên ch t

nh t đ nh ch a trong m t đ n v ti n t Ví d hàm l ng vàng c a B ng Anh (GBP) n m 1987 là 7,32238 gam vàng nguyên ch t; hàng l ng vàng c a đô la M công b tháng 1 n m 1939 là 0,888671 Ngày nay, khi ti n gi y không c ng đ c đ i ra vàng n a, hàm l ng vàng không có ý ngh a th c t Hàm l ng vàng và tiêu chu n giá c tách r i nhau Hàm l ng vàng đ ng im không đ i, trong khi đó tiêu chu n giá c bi n đ ng và hình thành tiêu chu n giá c danh ngh a và tiêu chu n giá c th c t Tiêu chu n giá c danh ngh a do hàm l ng vàng đ i bi u, c ng tiêu chu n giá c th c t ph thu c vào s c mua c a đ n v ti n t chu n đ i v i hàng hoá

Ngày nay, m t đ ng ti n mu n đ c s d ng r ng rãi trong c n c làm đ n v tính toán đ

đo l ng giá tr hàng hoá ph i đ c nhà n c chính th c đ nh ngh a, theo nh ng tiêu chu n nh t

đ nh Nói cách khác đ ng ti n đó ph i đ c pháp lu t qui đ nh và b o v Nh ng đây ch là đi u

ki n c n, ch a ph i là đi u ki n đ i u ki n đ là ph i đ c dân chúng ch p nh n s d ng Song mu n đ c dân chúng ch p nh n, đ n v tính toán đó ph i có m t giá tr n đ nh lâu dài Trong l ch s ti n t c a các n c, không thi u nh ng tr ng h p dân chúng l i s d ng m t đ n

v đo l ng giá tr khác v i đ n v đo l ng giá tr do nhà n c qui đ nh Ch ng h n, th i k n i chi n M , chính ph phát hành t dollar xanh là ti n t chính th c thay th cho đ ng dollar vàng

nh ng các nhà doanh nghi p v n gi dollar vàng làm đ n v tính toán Hay Vi t Nam tr c đây,

m c dù gi y b c ngân hàng nhà n c (đ ng Vi t Nam) là đ ng ti n chính th c nh ng đ i b ph n dân chúng v n dùng vàng hay đô la M làm đ n v tính toán giá tr khi mua bán các hàng hoá có giá tr l n nh nhà c a, xe máy

Vi c đ a ti n t vào đ đo giá tr c a hàng hoá làm cho vi c tính toán giá hàng hoá trong trao đ i tr nên đ n gi n h n nhi u so v i khi ch a có ti n th y rõ đ c đi u này, hãy th

hình dung m t n n kinh t không dùng ti n t : N u n n kinh t này ch có 3 m t hàng c n trao đ i,

ví d g o, v i và các bu i chi u phim, thì chúng ta ch c n bi t 3 giá đ trao đ i th này l y th khác: giá c a g o tính b ng v i, giá c a g o tính bu i chi u phim và giá c a bu i chi u phim tính

b ng v i Song n u có 10 m t hàng c n trao đ i thay vì ch có 3 nh trên thì chúng ta s c n bi t

45 giá đ trao đ i m t th hàng này v i m t th hàng khác; v i 100 m t hàng, chúng ta c n t i

4950 giá; và v i 1000 m t hàng c n 499.500 giá (công th c

2

)1(N−

N

) S th t khó kh n cho b n gái nào khi ra ch , đ quy t đ nh gà hay cá r h n trong khi 1kg gà đ c đ nh b ng 0,7 kg ch , 1

kg cá chép đ c đ nh b ng 8 kg đ ch c ch n r ng b n gái này có th so sánh giá c a t t c các m t hàng trong ch (gi s ch có 50 m t hàng), b ng giá c a m i m t hàng s ph i kê ra t i

49 giá khác nhau và s r t khó kh n đ đ c và nh h t chúng Nh ng khi đ a ti n vào, chúng ta có

th đ nh giá các m t hàng b ng đ n v ti n Gi thì v i 10 m t hàng chúng ta ch c n 10 giá, 100

m t hàng thì 100 giá, v.v và t i siêu th có 1000 m t hàng nay ch c n 1000 giá đ xem ch không c n 499.500

Thêm n a, nh có ch c n ng này, m i hình th c giá tr dù t n t i d i d ng nào đi n a c ng

có th dùng ti n t đ đ nh l ng m t cách c th Ch ng h n đ tính t ng giá tr tài s n c a m t

cá nhân, ta ph i c ng giá tr c a cái nhà anh ta đang , giá tr các trong thi t b trong nhà, các đ

v t quí v.v S không th có đ c k t qu n u không có s tham gia c a ti n t vì không có cách nào đ c ng giá tr c a các tài s n đó (có b n ch t t nhiên khác nhau) v i nhau đ c Nh ng m t khi qui t t c các giá tr đó ra ti n t thì công vi c th t đ n gi n Chính vì v y mà ngày nay vi c

đ nh l ng và đánh giá, t GDP, thu nh p, thu khoá, chi phí s n xu t, vay n , tr n , giá tr hàng hoá, d ch v cho đ n s h u đ u có th th c hi n đ c d dàng

Ch c n ng này nh n m nh vai trò th c đo giá tr c a ti n t trong các h p đ ng kinh t

Ch ng h n, trong các h p đ ng ngo i th ng, khi s d ng m t đ ng ti n làm đ n v tính giá, đi u

c n quan tâm là ph i phòng ng a nguy c do s m t giá c a đ ng ti n đó, khi n cho vai trò th c

đo giá tr c a nó b gi m sút M t cách c th h n, n u các h p đ ng ngo i th ng đ c đ nh giá

b ng đ ng ngo i t thì s bi n đ ng c a t giá h i đoái s t o r i ro cho các bên tham gia h p

đ ng phòng ng a ch có hai cách: m t là đ nh giá b ng đ ng n i t ho c c đ nh t giá (t m v

mô là chính sách t giá c đ nh, còn t m vi mô là các h p đ ng mua bán ngo i t mang tính ch t

b o hi m (option) ho c t b o hi m-hedging (forward))

1.2.2.2 Ph ng ti n trao đ i (Medium of Exchange)

Giá c hàng hóa đ c xác đ nh tr c khi di n ra l u thông hàng hóa Ch sau khi giá c hàng hóa đ c bi u hi n thành ti n m t c a ng i mua trao cho ng i bán thì hàng hóa m i t tay

ng i bán chuy n sang ng i mua, lúc đó ti n t m i hoàn thành ch c n ng ph ng ti n l u thông và m i th c hi n đ y đ vai trò v t ngang giá chung Vi c trao đ i hàng hóa ch x y ra và

đ c th c hi n sau khi ti n t đã hoàn thành cùng m t th i đi m hai ch c n ng th c đo giá tr và

ph ng ti n l u thông

Khi th c hi n ch c n ng ph ng ti n l u thông, ti n t ch đóng vai trò môi gi i giúp cho

vi c trao đ i th c hi n đ c d dàng do v y ti n ch xu t hi n thoáng qua trong trao đ i mà thôi

(ng i ta bán hàng hoá c a mình l y ti n r i dùng nó đ mua nh ng hàng hoá mình c n) Ti n t

đ c xem là ph ng ti n ch không ph i là m c đích c a trao đ i Vì v y ti n t th c hi n ch c

n ng ph ng ti n trao đ i không nh t thi t ph i là ti n t có đ y đ giá tr (ví d d i d ng ti n

vàng) D i d ng d u hi u giá tr đã đ c xã h i th a nh n (nh ti n gi y), ti n t v n có th phát huy đ c ch c n ng ph ng ti n trao đ i

Vi c dùng ti n t làm ph ng ti n trao đ i đã giúp đ y m nh hi u qu c a n n kinh t qua

vi c kh c ph c nh ng h n ch c a trao đ i hàng hoá tr c ti p, đó là nh ng h n ch v nhu c u

trao đ i (ch có th trao đ i gi a nh ng ng i có nhu c u phù h p), h n ch v th i gian (vi c mua và bán ph i di n ra đ ng th i), h n ch v không gian (vi c mua và bán ph i di n ra t i cùng

m t đ a đi m) B ng vi c đ a ti n vào l u thông, con ng i đã tránh đ c nh ng chi phí v th i gian và công s c dành cho vi c trao đ i hàng hoá (chúng ta ch c n bán hàng hoá c a mình l y

ti n r i sau đó có th mua nh ng hàng hoá mà mình mu n b t c lúc nào và đâu mà mình

mu n) Nh đó, vi c l u thông hàng hoá có th di n ra nhanh h n, s n xu t c ng đ c thu n l i, tránh đ c ách t c, t o đ ng l c cho kinh t phát tri n V i ch c n ng này, ti n t đ c ví nh

ch t d u nh n bôi tr n giúp cho gu ng máy s n xu t và l u thông hàng hoá ho t đ ng tr n tru, d dàng

Tuy nhiên đ th c hi n t t ch c n ng này, đòi h i đ ng ti n ph i đ c th a nh n r ng rãi, s

l ng ti n t ph i đ c cung c p đ l ng đ đáp ng nhu c u trao đ i trong m i ho t đ ng kinh

t , đ ng th i h th ng ti n t ph i bao g m nhi u m nh giá đ đáp ng m i quy mô giao d ch

Rõ ràng, đ i v i t ng ch th trong n n kinh t , ti n t có giá tr vì nó mang giá tr trao đ i,

nh ng xét trên ph ng di n toàn b n n kinh t thì ti n t không có giá tr gì c S giàu có c a

m t qu c gia đ c đo l ng b ng t ng s s n ph m mà nó s n xu t ra ch không ph i là s ti n t

mà nó n m gi Lý do là vì, xét trên ph ng di n đó, ti n t ch xu t hi n trong n n kinh t đ

th c hi n ch c n ng môi gi i, giúp cho trao đ i d dàng h n ch không t o thêm m t giá tr v t

ch t nào cho xã h i Nó đóng vai trò bôi tr n cho gu ng máy kinh t ch không ph i là y u t đ u vào c a gu ng máy đó

1.2.2.3 C t tr giá tr (Store of Value)

Khi t m th i ch a có nhu c u s d ng ti n t làm ph ng ti n trao đ i và thanh toán, nó đ c

c t tr l i đ dành cho nh ng nhu c u giao d ch trong t ng lai Khi đó, ti n có tác d ng nh m t

n i ch a giá tr , n i ch a s c mua hàng qua th i gian

Khi c t tr , đi u đ c bi t quan tr ng là ti n t ph i gi nguyên giá tr hay s c mua hàng qua

th i gian Vì v y, đ ng ti n đem c t tr ph i đ m b o yêu c u: Giá tr c a nó ph i n đ nh S không ai d tr ti n khi bi t r ng đ ng ti n mà mình c m hôm nay s b gi m giá tr ho c m t giá

tr trong t ng lai, khi c n đ n cho các nhu c u trao đ i, thanh toán Chính vì v y mà tr c đây đ làm ph ng ti n d tr giá tr , ti n ph i là vàng hay ti n gi y t do đ i ra vàng Còn ngày nay, đó

là các đ ng ti n có s c mua n đ nh

Ti n không ph i là n i c t tr giá tr duy nh t M t tài s n b t k nh c phi u, trái phi u, đ t đai, nhà c a, kim lo i quí c ng đ u là ph ng ti n c t tr giá tr Nhi u th trong s nh ng tài s n

đó l i xét th y có l i h n so v i ti n v m t ch a giá tr , chúng có th đem l i cho ng i ch s

h u m t kho n lãi su t ho c thu nh p (c phi u, trái phi u) ho c m t giá tr s d ng khác (nhà

c a) Trong khi đó, ti n m t có th s tr thành n i c t tr giá tr t i n u giá c hàng hoá t ng nhanh Song ng i ta v n c t tr ti n vì ti n là tài s n “l ng nh t” Tính l ng (liquidity) ph n ánh

kh n ng chuy n m t cách d dàng và nhanh chóng c a m t lo i tài s n thành ti n m t (m t

ph ng ti n trao đ i) Khi có nhu c u trao đ i, các tài s n khác (không ph i là ti n t ) s đòi h i chi phí đ chuy n thành ph ng ti n trao đ i Ví d : khi b n bán nhà, nhi u khi b n ph i tr m t kho n phí cho ng i môi gi i, và n u c n ti n ngay b n còn ph i bán r Chính vì v y, v i m c đích c t tr giá tr cho nh ng nhu c u trong t ng lai g n, ng i ta có xu h ng c t tr giá tr

d i d ng ti n Song vì ti n, nh t là ti n gi y ngày nay, không có m t s đ m b o ch c ch n v s nguyên v n giá tr t khi nh n cho đ n khi đem ra s d ng nên ti n s không ph i là cách l a ch n

t t nh t khi mu n d tr giá tr trong th i gian dài

Tài chính ra đ i trên c s s t n t i n n kinh t hàng hoá và s xu t hi n c a ti n t Trong

n n kinh t hàng hoá – ti n t , s n ph m s n xu t ra đ bán Ho t đ ng bán hàng hoá làm hình thành nên thu nh p cho ng i s n xu t hàng hoá Kho n thu nh p này chính là giá tr c a hàng hoá đem bán t n t i d i d ng ti n t Các kho n thu nh p này đ n l t chúng l i tr thành ngu n hình thành nên nh ng qu ti n t c a các ch th kinh t tham gia tr c ti p hay gián ti p vào quá trình s n xu t hàng hoá Có th mô t khái quát quá trình hình thành các qu ti n t này nh sau: Kho n thu nh p t vi c tiêu th hàng hoá s đ c phân chia cho các ch th tham gia vào quá trình s n xu t nh sau:

- Ph n bù đ p nh ng chi phí đã b ra trong quá trình s n xu t hàng hóa ho c ti n hành d ch

v nh chi phí nguyên v t li u đ u vào, chi phí kh u hao tài s n c đ nh, chi phí cho các

d ch v mua ngoài… Ph n thu nh p này s làm hình thành nên qu ti n t c a các ch th cung c p các y u t s n xu t đ u vào này

- Ph n tr cho hao phí s c lao đ ng c a nh ng ng i lao đ ng, và do đó làm hình thành nên các qu ti n t c a nh ng ch th bán s c lao đ ng

- Ph n còn l i sau khi đã trang tr i cho các chi phí trên là thu nh p c a nh ng ch th đóng góp v n ban đ u cho quá trình s n xu t

C n l u ý là không ph i m i s n ph m s n xu t ra đ u là ngu n hình thành nên các qu ti n

t Ch nh ng s n ph m nào đ c th tr ng ch p nh n, t c là có th tiêu th trên th tr ng, thì giá tr c a chúng m i đ c chuy n sang hình thái ti n t đ hình thành nên các qu ti n t trong

n n kinh t

Quá trình phân ph i giá tr các hàng hoá s n xu t ra không d ng l i đây Các ch th kinh t sau khi nh n đ c ph n thu nh p c a mình có th ti p t c phân chia đ th a mãn nhu c u tiêu dùng và tích l y c a mình Nh ng ng i có nhu c u tiêu dùng nhi u h n so v i thu nh p nh n

đ c s có nhu c u vay m n thu nh p c a ng i khác đ tiêu dùng và hy v ng có th hoàn tr l i

ph n thu nh p đi vay đó t kho n thu nh p trong t ng lai c a mình Nh ng ng i cho vay đây chính là nh ng ch th kinh t có nhu c u tiêu dùng ít h n thu nh p hi n t i và do đó dôi ra m t

ph n đ cho vay Nh v y là các ch th kinh t này đã phân chia qu ti n t c a mình thành m t

ph n đ tiêu dùng và m t ph n đ tích l y Ph n tích l y đó đ c dùng đ cho vay ki m l i Còn các ch th kinh t đi vay đ ph c v nhu c u tiêu dùng hi n t i thì trong t ng lai s ph i dành

b t m t ph n thu nh p đ tr n , d n đ n vi c phân chia qu ti n t s nh n đ c trong t ng lai thành m t ph n đ tiêu dùng và m t ph n đ tr n Nh ng ho t đ ng phân ph i này còn đ c g i

là phân ph i l i nh m phân bi t v i ho t đ ng phân ph i l n đ u di n ra trong quá trình tái s n

đ ng phân ph i m i th c s phát tri n Ho t đ ng s n xu t v i quy mô l n khi n cho không m t

ch th kinh t nào có th t mình t o ra đ y đ các y u t đ u vào c n thi t cho quá trình s n

xu t s n xu t ra hàng hoá, anh ta ph i c n đ n nguyên nhiên v t li u, máy móc thi t b , các

d ch v liên quan, c n đ n s c lao đ ng đ ti n hành s n xu t Và do v y, khi hàng hoá đ c t o

ra, s xu t hi n nhu c u phân ph i giá tr các hàng hoá đó cho các ch th tham gia vào quá trình

các s n ph m s n xu t ra đ r i các ch th th c hi n vi c trao đ i đ có đ c nh ng hàng hoá mình c n tiêu dùng, các s n ph m s n xu t ra tr c tiên đ c chuy n hóa thành ti n t thông qua

ho t đ ng bán hàng hoá trên th tr ng đ thu v m t l ng giá tr t ng đ ng d i d ng ti n r i

m i phân ph i cho các ch th tham gia vào quá trình s n xu t V i ti n t đóng vai trò là các

ph ng ti n trao đ i trong tay, các ch th kinh t có th d dàng đ i l y đ c nh ng hàng hoá mình c n H n n a, ch c n ng ph ng ti n c t tr giá tr c a ti n t làm cho quá trình phân ph i

l i giá tr các s n ph m s n xu t ra cho các nhu c u tiêu dùng và tích l y c a các ch th kinh t

c ng d dàng h n nhi u Thay vì tích l y hàng hoá, các ch th kinh t ch ph i tích l y ti n t , thay vì đi vay hàng hoá mình c n, các ch th kinh t ch c n đi vay ti n r i mua l y hàng hoá

mình c n Chính vì v y, có th nói s ra đ i và phát tri n c a n n kinh t hàng hoá – ti n t là

đi u ki n tiên quy t cho s ra đ i c a tài chính

Cùng v i n n kinh t hàng hoá – ti n t , m t tác nhân h t s c quan tr ng cho s phát tri n

c a tài chính là s ra đ i c a nhà n c Nhà n c b ng quy n l c chính tr c a mình đã bu c các

ch th trong n n kinh t ph i đóng góp m t ph n thu nh p, c a c i c a mình đ hình thành m t

qu ti n t t p trung đ c g i là qu Ngân sách nhà n c nh m ph c v cho các nhu c u chi tiêu

c a Nhà n c, bao g m chi tiêu đ duy trì s ho t đ ng c a b máy nhà n c và chi tiêu đ ph c

v vi c th c hi n các ch c n ng qu n lý v mô c a nhà n c Quá trình hình thành và s d ng qu

ti n t t p trung này làm hình thành nên các ho t đ ng phân ph i di n ra gi a nhà n c và các ch

th kinh t khác trong xã h i Ví d ho t đ ng n p thu c a các doanh nghi p, dân c cho nhà

n c, ho c ho t đ ng tài tr , tr c p c a nhà n c đ i v i các doanh nghi p, dân c … Nh v y, quá trình t o l p và s d ng qu Ngân sách nhà n c đã làm n y sinh các ho t đ ng tài chính gi a các ch th kinh t v i Nhà n c, làm cho các ho t đ ng tài chính thêm phát tri n đa d ng

Tóm l i, s t n t i c a n n s n xu t hàng hoá – ti n t và nhà n c đ c coi là nh ng ti n đ phát sinh và phát tri n c a tài chính

1.4 TÀI CHÍNH VÀ CH C N NG C A TÀI CHÍNH

1.4.1 Khái ni m v tài chính

Nh ng phân tích v s ra đ i và phát tri n c a tài chính trong ph n tr c đã cho th y: ho t

đ ng tài chính bao g m các ho t đ ng phân ph i l n đ u và phân ph i l i t ng s n ph m xã h i

d i hình th c giá tr T ng s n ph m xã h i đ c hi u là toàn b các s n ph m do m t n n kinh

t s n xu t ra và đ c th tr ng ch p nh n (t c là có th tiêu th trên th tr ng) Ho t đ ng phân

ph i giá tr các s n ph m xã h i đ c th c hi n d i hình thái ti n t , nói m t cách rõ ràng h n,

ho t đ ng phân ph i trong tài chính là phân ph i b ng ti n ch không ph i phân ph i b ng hi n

v t Ho t đ ng tài chính không ch liên quan đ n vi c hình thành các qu ti n t mà c vi c s

d ng các qu ti n t đó m t khi vi c s d ng đó l i d n đ n vi c hình thành m t qu ti n t khác

Ví d : Ho t đ ng tr l ng cho ng i lao đ ng là m t ho t đ ng tài chính vì nó liên quan đ n vi c phân ph i m t ph n giá tr các s n ph m mà ng i lao đ ng đã t o ra Ho t đ ng tr l ng làm hình thành nên qu ti n t cho ng i lao đ ng N u ng i lao đ ng s d ng toàn b qu ti n t này đ tiêu dùng b ng cách mua các hàng hoá hay d ch v mình c n thì ho t đ ng s d ng qu

ti n t đó không đ c coi là ho t đ ng tài chính Nh ng n u ng i lao đ ng trích m t ph n qu

ti n t đó đ tích l y ho c đ tr n thì hành đ ng này làm hình thành nên m t qu ti n t m i (qu ti n t đ tích l y hay qu ti n t đ tr n ) và do v y là m t ho t đ ng tài chính đây,

ng i lao đ ng đã th c hi n vi c “phân ph i l i” qu ti n t c a mình và qua đó đã t o ra m t qu

ti n t m i Qua nh ng phân tích nh v y, có th th y: s v n đ ng c a các lu ng giá tr d i hình thái ti n t gi a các qu ti n t do k t qu c a vi c t o l p và s d ng các qu này nh m đáp

ng các nhu c u chi tiêu ho c tích l y c a các ch th kinh t là bi u hi n b ngoài c a ph m trù tài chính

Các qu ti n t nói trên còn đ c g i là các ngu n tài chính vì chúng là c s hình thành và

là đ i t ng c a các ho t đ ng tài chính Trong th c t , ngu n tài chính có th đ c g i v i các tên nh v n ti n t , v n b ng ti n, ti n v n hay trong t ng tr ng c th thì b ng các tên g i riêng

nh v n trong dân, v n tín d ng, v n ngân sách… Ngu n tài chính không ch hình thành t các

qu ti n t mà còn t nh ng tài s n hi n v t có kh n ng chuy n hóa thành ti n t Nh ng tài s n này khi c n có th chuy n hóa thành ti n t đ tr thành các ngu n tài chính Ví d : ngu n tài chính c a m t h gia đình không ch hình thành t nh ng qu ti n t mà h gia đình này n m gi

mà còn có th hình thành t các đ ng s n và b t đ ng s n c a h , nh ng tài s n mà khi c n h có

th đem bán đ làm t ng qu ti n t c a mình Xét trên ph m vi qu c gia, ngu n tài chính hình thành không ch t các qu ti n t trong n c mà còn t các qu ti n t huy đ ng t n c ngoài vào c bi t, ngu n tài chính c ng không ch đ c hi u là bao g m các giá tr hi n t i mà c

nh ng giá tr có kh n ng nh n đ c trong t ng lai ây là s m r ng r t quan tr ng trong quan

ni m v ngu n tài chính vì nó m r ng gi i h n v ngu n tài chính mà m i ch th kinh t n m

gi M t ch th kinh t khi đ a ra các quy t đ nh s d ng các qu ti n t hi n t i không ch d a trên ngu n tài chính mà h hi n n m gi mà c nh ng ngu n tài chính mà h k v ng s có trong

t ng lai

Trên c s nh ng phân tích trên, có th rút ra đ nh ngh a v tài chính nh sau:

Tài chính là quá trình phân ph i các ngu n tài chính nh m đáp ng nhu c u c a các ch th kinh t Ho t đ ng tài chính luôn g n li n v i s v n đ ng đ c l p t ng đ i c a các lu ng giá tr

d i hình thái ti n t thông qua vi c hình thành và s d ng các qu ti n t trong n n kinh t

làm rõ h n khái ni m tài chính, c n so sánh nó v i khái ni m ti n t và th ng m i là các khái ni m có liên quan và có nhi u đi m t ng đ ng Trong ho t đ ng th ng m i, ti n t đóng vai trò là v t trung gian môi gi i trong trao đ i hàng hoá, là ph ng ti n giúp cho quá trình trao

đ i đ c di n ra d dàng và hi u qu h n Tuy nhiên, trong ho t đ ng th ng m i ti n t ch đóng vai trò là ph ng ti n còn hàng hoá m i là đ i t ng c a trao đ i T ng t , trong tài chính, ho t

đ ng phân ph i gi a các ch th kinh t đ c th c hi n thông qua vi c t o l p và s d ng qu ti n

t Bi u hi n b ngoài c a ho t đ ng tài chính là s di chuy n c a các dòng ti n t , tuy nhiên b n

ch t c a tài chính là phân ph i các s n ph m t o ra trong n n kinh t d i hình th c giá tr Ho t

đ ng tài chính ph i thông qua ti n t đ phân ph i giá tr nên trong tài chính, ti n t c ng ch là

ph ng ti n, s n ph m m i là đ i t ng c a phân ph i i m khác bi t gi a tài chính và th ng

m i là: trong th ng m i, s v n đ ng c a ti n t luôn g n li n v i s v n đ ng c a hàng hoá và

d ch v tham gia vào quá trình trao đ i, còn trong tài chính s v n đ ng c a ti n t là đ c l p

t ng đ i v i s v n đ ng c a hàng hoá, d ch v 9

nh ch c n ng ph ng ti n trao đ i và ph ng

ti n c t tr giá tr c a ti n t

C ng c n l u ý r ng, quan đi m truy n th ng v khái ni m tài chính trong r t nhi u giáo trình

v Tài chính hi n nay t i Vi t Nam nh n m nh t i các m i quan h kinh t phát sinh trong quá trình phân ph i các ngu n tài chính Quan đi m này nh n m nh r ng ho t đ ng tài chính th c ch t

là ho t đ ng “phân ph i t ng s n ph m xã h i d i hình th c giá tr ” gi a các ch th kinh t , do

9 G i là “đ c l p t ng đ i” vì m c dù trong tài chính ch có s di chuy n c a ti n t gi a các ch th kinh

t mà không kèm theo s di chuy n c a hàng hoá nh trong th ng m i, nh ng vì ti n t ch là ph ng ti n ch

đ i t ng phân ph i v n là hàng hoá nên th c ch t c a s di chuy n ti n t trong tài chính là s di chuy n c a giá tr hàng hoá

v y đ ho t đ ng tài chính đ c phát tri n và hi u qu thì ph i gi i quy t t t m i quan h kinh t

gi a các ch th tham gia vào quá trình phân ph i - nh ng m i quan h đ c xem là c s quy t

đ nh cách th c phân ph i các s n ph m xã h i Ví d : vi c tr l ng ph n ánh m i quan h kinh t

gi a ch doanh nghi p và ng i lao đ ng Ch doanh nghi p mu n tr l ng th p đ có l i nhu n cao nh ng nh v y s không khuy n khích ng i lao đ ng sáng t o ra giá tr th ng d là cái làm

ra l i nhu n cho doanh nghi p Vì v y ho t đ ng tr l ng ch hi u qu khi gi i quy t t t m i quan h kinh t gi a ch doanh nghi p và ng i lao đ ng T ng t , trong m i quan h đóng thu

gi a doanh nghi p đóng thu và nhà n c, nhà n c c n cân nh c vi c đ a ra quy t đ nh m c thu sao cho v a đ m b o đáp ng cho nhu c u chi tiêu c a mình, v a ph i đ m b o khuy n khích doanh nghi p phát tri n s n xu t đ duy trì kh n ng đóng thu lâu dài Nh v y, theo quan đi m truy n th ng, ho t đ ng tài chính hi u qu thì ph i gi i quy t t t nh ng m i quan h kinh t gi a các ch th kinh t n y sinh trong vi c phân chia l i ích t ho t đ ng phân ph i t ng s n ph m xã

h i Nói m t cách khác, các ho t đ ng tài chính nào đ m b o đ c s công b ng trong phân chia quy n l i n y sinh t ho t đ ng tài chính thì ho t đ ng tài chính đó s hi u qu và phát tri n

Các giáo trình kinh đi n v tài chính t i các n c phát tri n thì l i ti p c n khái ni m tài chính theo góc đ khác Các giáo trình này nh n m nh tài chính, v i t cách là m t l nh v c khoa h c,

nghiên c u v cách th c phân b các ngu n l c tài chính có h n qua th i gian M i ch th kinh

t đ u ph i đ i m t v i s ràng bu c v ngu n tài chính h n ch trong khi nhu c u s d ng ngu n tài chính thì đa d ng và th ng là vô h n Chính vì v y v n đ đ t ra đ i v i các ch th kinh t là làm sao đ t i u hóa vi c phân b các ngu n tài chính c a mình cho các nhu c u s d ng Hai

đ c tr ng quan tr ng trong các quy t đ nh tài chính là chi phí và l i ích c a các quy t đ nh tài chính 1/ di n ra trong m t kho ng th i gian và 2/ luôn không th bi t tr c m t cách ch c ch n

Ví d : quy t đ nh đ u t vào m t d án, doanh nghi p ph i so sánh các chi phí mà mình ph i

b ra cho d án đó v i các kho n thu d tính t d án đó Toàn b quá trình đ u t kéo dài trong

m t kho ng th i gian nh t đ nh và r t khó có th dám ch c đ c chính xác giá tr các kho n thu

đó Ngay c kho n chi phí ph i b ra c ng th ng không th d đoán chính xác đ c H n n a, khi đ a ra m t quy t đ nh tài chính, doanh nghi p ph i đánh đ i chi phí c h i c a vi c s d ng

m t ngu n l c tài chính cho nh ng ích l i có th thu đ c t quy t đ nh s d ng v n c a mình Chính s gi i h n v ngu n l c tài chính và s không ch c ch n v l i ích c a vi c s d ng ngu n

l c tài chính đòi h i các ch th kinh t luôn ph i cân nh c gi a chi phí c h i và l i ích c a vi c

s d ng ngu n l c tài chính Do v y, đ ho t đ ng tài chính đ c hi u qu , các ch th kinh t

ph i đánh giá đ c chính xác nh ng chi phí c h i và l i ích c a vi c s d ng ngu n l c tài chính h n ch c a mình và ph i ki m soát đ c nh ng r i ro có th n y sinh trong quá trình s

d ng

Sau đây là minh h a v nh ng quy t đ nh c b n mà các h gia đình và doanh nghi p g p

ph i trong ho t đ ng tài chính c a mình:

Các quy t đ nh tài chính mà m t h gia đình s g p ph i

1 Phân chia gi a tiêu dùng và ti t ki m

2 L a ch n danh m c đ u t cho kho n ti n ti t ki m

3 Quy t đ nh cách th c tài tr cho chi tiêu

3 Xác đ nh c u trúc v n huy đ ng: xác đ nh t l gi a huy đ ng v n thông qua phát hành c

ph n hay huy đ ng v n thông qua phát hành n

- Phân ph i l n đ u: di n ra trong l nh v c s n xu t kinh doanh, nh m phân chia giá tr c a

hàng hoá t o ra cho các ch th tham gia vào quá trình s n xu t kinh doanh đó

- Phân ph i l i: là quá trình phân ph i ti p t c các qu ti n t hình thành t quá trình phân

Phân ph i trong tài chính đ c th c hi n thông qua vi c t o l p và s d ng các qu ti n t

V c b n, các qu ti n t trong n n kinh t có th chia thành 5 nhóm chính sau:

• Qu ti n t c a các doanh nghi p s n xu t hàng hoá và cung ng d ch v ây là qu ti n

t c a khâu tr c ti p s n xu t kinh doanh

• Qu ti n t c a các t ch c tài chính trung gian Các qu ti n t đ c hình thành nh m giúp cho vi c nâng cao hi u qu cho các ho t đ ng tài chính c a các ch th kinh t

• Qu ti n t c a nhà n c, trong đó qu ngân sách nhà n c là qu ti n t l n nh t và quan

tr ng nh t c a nhà n c ây là qu ti n t mà nhà n c s d ng m t cách t p trung đ duy trì ho t đ ng b máy nhà n c và gi i quy t các v n đ phát tri n kinh t xã h i

• Qu ti n t c a khu v c dân c Các qu ti n t này đ c hình thành nh m đáp ng các nhu c u tiêu dùng và tích l y c a các cá nhân và h gia đình

• Qu ti n t c a các t ch c chính tr , xã h i

Quá trình phân ph i trong tài chính không ch di n ra gi a các ch th kinh t mà còn di n ra trong n i b ch th kinh t đó, liên quan đ n vi c phân chia qu ti n t c a ch th kinh t cho

các m c đích s d ng khác nhau c a mình Vi c hình thành các qu ti n t cho các m c đích nh t

đ nh c a ch th kinh t c ng không ch b t ngu n t qu ti n t mà ch th kinh t s h u mà

còn bao g m c các ngu n tài chính t bên ngoài mà ch th có th huy đ ng đ c đ ph c v cho các m c đích c a mình Ví d : đ hình thành m t qu ti n t nh m tài tr cho m t ho t đ ng

đ u t c a mình, doanh nghi p không ch l y t qu ti n t mà mình s h u mà còn t các hình

th c huy đ ng bên ngoài d i d ng vay m n ho c kêu g i góp v n

Có 4 ph ng pháp phân ph i trong tài chính và t ng ng v i nó là 4 lo i quan h tài chính sau:

- Quan h tài chính hoàn tr : trong quan h tài chính này, lu ng ti n t đ c di chuy n t

ch th kinh t này đ n ch th kinh t khác và s quay tr l i sau m t kho ng th i gian

nh t đ nh Ví d quan h tín d ng

- Quan h tài chính hoàn tr có đi u ki n và không t ng đ ng: trong quan h tài chính này, lu ng ti n t đ c di chuy n t ch th kinh t này đ n ch th kinh t khác và s ch quay tr l i ch th kinh t c khi x y ra m t s ki n nh t đ nh Lu ng ti n t quay tr l i

th ng l n h n lu ng ti n t lúc đ u Ví d quan h b o hi m

- Quan h tài chính không hoàn tr : trong quan h tài chính này, lu ng ti n t đ c di chuy n t ch th kinh t này đ n ch th kinh t khác mà không có s quay ng c tr l i

Ví d quan h ngân sách nhà n c, c th là quan h thu n p thu , tr c p, h tr , cung

c p d ch v công c ng mi n phí (nh d ch v an ninh, chi u sáng đô th …) ho c cung c p các d ch v mà ng i s d ng ch ph i đóng góp m t ph n (nh giáo d c, y t …)

- Quan h tài chính n i b : bao g m các quan h tài chính phát sinh trong n i b m i ch

th kinh t , nh m ph c v cho các m c tiêu mà ch th đó theo đu i Ví d quan h tài chính n i b doanh nghi p g m các quan h phân ph i l i nhu n cho m c tiêu phát tri n kinh doanh, cho khen th ng ng i lao đ ng và tr lãi cho ng i góp v n; phân ph i v n cho các nhu c u mua s m t ng lo i tài s n đ đ m b o c c u v n đ u t h p lý… Quan

h tài chính n i b c a Nhà n c g m có phân ph i ngu n tài chính gi a các c p chính quy n Trung ng và đ a ph ng, cho các ngành kinh t qu c dân, trích l p các qu Quan

h tài chính n i b gia đình quan tr ng nh t là phân ph i cho m c đích tích l y và tiêu dùng theo t l nh th nào cho h p lý và th t u tiên mua s m

1.4.2.2 Ch c n ng giám đ c

Ch c n ng giám đ c c a tài chính b t ngu n t s c n thi t khách quan ph i theo dõi, ki m soát các ho t đ ng phân ph i trong tài chính đ đ m b o cho các ho t đ ng tài chính ph c v t t các m c tiêu đ ra c a các ch th kinh t i t ng c a giám đ c tài chính là quá trình t o l p

và s d ng các qu ti n t Giám đ c tài chính là giám đ c b ng đ ng ti n, thông qua các ch tiêu tài chính, các ch tiêu v t o l p, phân ph i và s d ng các qu ti n t

Giám đ c tài chính không ch đ c th c hi n v i s v n đ ng c a các ngu n tài chính mà c

đi m tài chính riêng Các nhóm này đ c g i là các khâu c a tài chính M i khâu c a tài chính

th ng h ng t i m t m c đích chung và có nh ng qu ti n t chung Gi a các khâu tài chính có

m i quan h t ng tác l n nhau trong quá trình th c hi n m c tiêu c a mình T p h p các khâu tài chính cùng v i nh ng m i quan h t ng tác đó đ c g i là h th ng tài chính

1.5.1.2 C c u c a h th ng tài chính

Các ho t đ ng kinh t nói chung và tài chính nói riêng trong m i m t n n kinh t đ u ch u s

chi ph i b i 3 nhóm ch th c b n là nhà n c, doanh nghi p và h gia đình Các nhóm ch th

này s th c hi n các hành vi kinh t c ng nh các ho t đ ng tài chính nh m đ t t i m c tiêu c a mình Chính vì v y mà m i quan h tài chính trong h th ng tài chính đ u ph i ph c v vi c đ t

đ c các m c tiêu đó S tác đ ng qua l i gi a các quan h tài chính ph n ánh m i quan h gi a các ch th kinh t này và trong n i b t ng ch th kinh t V i ý ngh a nh v y, h th ng tài chính c a m t n n kinh t th ng đ c chia làm 3 khâu c b n, g n v i 3 nhóm ch th đó Ba khâu tài chính c b n đó là tài chính công (mà tr ng tâm là Ngân sách nhà n c), tài chính

doanh nghi p và tài chính h gia đình Ngoài ra, còn m t khâu tài chính khác r t quan tr ng, có

vai trò k t n i 3 khâu tài chính c b n nói trên ó chính là Th tr ng tài chính và các Trung gian tài chính M i liên h gi a các khâu tài chính này đ c bi u th b ng s đ sau:

M i khâu tài chính đ u bao g m các quan h tài chính n y sinh trong n i b ch th kinh t

và gi a các ch th kinh t v i nhau nh m giúp cho các ch th kinh t đ t đ c m c tiêu kinh t

cu i cùng c a mình10

1.5.2 c tr ng c a các khâu tài chính

1.5.2.1 Tài chính doanh nghi p

M c đích kinh t cu i cùng c a các doanh nghi p là t o ra l i nhu n Chính vì v y, m i ho t

đ ng c a tài chính doanh nghi p, t vi c huy đ ng các ngu n v n đ tài tr cho ho t đ ng kinh doanh, phân ph i các ngu n l c tài chính cho các d án kinh doanh c a doanh nghi p, cho đ n

vi c qu n lý quá trình s d ng v n, t t c đ u ph i h ng vào vi c t i đa hoá kh n ng sinh l i

10 t p trung vào nh ng n i dung quan tr ng trong tài chính, h th ng tài chính đ c đ n gi n hóa b ng cách l c b khâu tài chính c a các t ch c xã h i, khâu tài chính doanh nghi p đ c hi u bao g m c các doanh nghi p ho t đ ng trong l nh v c s n xu t v t ch t, d ch v và các doanh nghi p phi s n xu t nh doanh nghi p ho t đ ng trong l nh v c tài chính

Tài chính công (NSNN)

Tài chính doanh nghi p

Tài chính

h gia đình

Th tr ng tài chính

Trung gian tài chính

Hình 1.1 C u trúc h th ng tài chính

c a đ ng v n đ u t Do tính ch t ho t đ ng nh v y nên tài chính doanh nghi p đóng vai trò quan tr ng trong vi c t o ra các ngu n l c tài chính m i cho n n kinh t

1.5.2.2 Tài chính h gia đình

M c đích cu i cùng c a các h gia đình là tho mãn t i đa các nhu c u tiêu dùng trên c s các ngu n thu nh p hi n t i và t ng lai Tài chính h gia đình vì v y s t p trung vào vi c phân

b các ngu n l c tài chính đang có và s có trong t ng lai cho các nhu c u tiêu dùng hi n t i và

t ng lai sao cho hi u qu nh t Nó bao g m các ho t đ ng phân b các ngu n thu nh p cho các nhu c u tiêu dùng và tích lu , l a ch n các tài s n n m gi nh m gi m thi u r i ro và phù h p v i

k ho ch tiêu dùng c a các cá nhân trong gia đình

Ph n l n ngu n l c tài chính cho ho t đ ng c a các doanh nghi p là có ngu n g c t các h gia đình H n n a, k ho ch tiêu dùng c a các h gia đình c ng có nh h ng m nh m t i ho t

đ ng kinh doanh c a các doanh nghi p vì xét đ n cùng các h gia đình là đ i t ng ph c v c a các doanh nghi p Do v y, tài chính h gia đình có m i liên h h u c v i tài chính doanh nghi p

1.5.2.3 Tài chính công

Các ho t đ ng mang tính ch t kinh t c a nhà n c bao g m cung c p các d ch v công c ng

và đi u ti t kinh t v mô Tài chính công vì v y s không ch t p trung vào vi c huy đ ng ngu n

l c đ duy trì ho t đ ng c a b máy nhà n c hay phân b t i u các ngu n l c đó cho các m c đích chi tiêu công c ng c a nhà n c mà còn ph i đ m b o giúp nhà n c th c hi n hi u qu vai trò đi u ti t kinh t v mô c a mình

Ho t đ ng c a tài chính công có nh h ng to l n t i hai b ph n tài chính còn l i M t m t, các chính sách huy đ ng v n và chi tiêu c a Ngân sách nhà n c có nh h ng r ng kh p t i m i

ch th trong n n kinh t M t khác, tác đ ng đi u ti t v mô c a tài chính công là h ng t i vi c

đi u ch nh hành vi c a các ch th trong n n kinh t

1.5.2.4 Th tr ng tài chính và trung gian tài chính

Trong n n kinh t , v n đ c l u chuy n t n i th a đ n n i thi u theo hai kênh:

• Kênh d n v n tr c ti p hay còn g i là kênh tài chính tr c ti p: là kênh d n v n trong đó

v n đ c d n th ng t ng i s h u v n sang ng i s d ng v n Nói cách khác, nh ng

ng i thi u v n tr c ti p huy đ ng v n t nh ng ng i th a v n trên th tr ng tài chính

ho c tr c ti p t nhau nh ng đ a đi m c th theo th a thu n

• Kênh d n v n gián ti p hay còn g i là kênh tài chính gián ti p: là kênh d n v n trong đó

v n t ng i s h u v n sang ng i s d ng v n thông qua các trung gian tài chính ph

bi n nh t là các ngân hàng, r i đ n các công ty tài chính, công ty b o hi m, các qu h u trí, các công ty ch ng khoán, qu đ u t v.v Các trung gian tài chính th c hi n vi c t p h p các kho n v n nhàn r i l i r i cho vay, vì th nh ng ng i s d ng v n và nh ng ng i cung c p v n không liên h tr c ti p v i nhau trong kênh này

Nh ng ng i cung c p v n ch y u là các cá nhân hay h gia đình, ngoài ra các công ty, chính ph ho c n c ngoài đôi khi c ng có d th a v n t m th i và vì v y có th đem cho vay

Nh ng ng i đi vay v n quan tr ng nh t là các công ty và chính ph , ngoài ra còn có các cá nhân (hay h gia đình) và n c ngoài Nhu c u vay v n không ch đ đ u t kinh doanh mà còn dùng

đ tho mãn nhu c u chi tiêu tr c m t

Trong n n kinh t hi n đ i, các th tr ng tài chính và trung gian tài chính không gi i ho t

đ ng ch trong ch c n ng truy n th ng là l u chuy n v n t n i th a đ n n i thi u mà còn cung

c p nhi u ph ng ti n khác nh m giúp phân b hi u qu các ngu n l c tài chính c a n n kinh t

C th các th tr ng tài chính và trung gian tài chính:

• Cung c p ph ng ti n đ l u chuy n các ngu n l c qua th i gian, gi a các qu c gia và

gi a các ngành

• Cung c p ph ng ti n đ qu n lý r i ro

• Cung c p ph ng ti n đ giúp vi c thanh toán trong th ng m i đ c th c hi n thu n l i

h n

• T o ra c ch đ t p trung các ngu n l c ho c chia nh quy n s h u các doanh nghi p

• Cung c p thông tin v giá c nh m h tr cho vi c phi t p trung quá trình ra quy t đ nh

• Cung c p cách th c gi i quy t v i các v n đ v “đ ng c ” gây ra b i tình tr ng thông tin

b t cân x ng

s d ng ngu n l c tài chính (hay v n) c a mình m t cách hi u qu , các ch th kinh t

ph i d a vào các ch c n ng và d ch v mà th tr ng tài chính và trung gian tài chính cung c p

Nh v y, n u nh ba b ph n tài chính trên ho t đ ng h ng t i m c tiêu c a ch th kinh t thì

th tr ng tài chính và trung gian tài chính ho t đ ng nh m h tr cho ho t đ ng c a ba b ph n tài chính nói trên Do v y ho t đ ng c a chúng có nh h ng to l n t i ho t đ ng c a ba b ph n trên

Hình 1.2 S đ các kênh d n v n

Các trung gian tài chính

1.6 CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH QU C GIA

1.6.1 Khái ni m

Ho t đ ng tài chính di n ra r t đa d ng và ph c t p nh h ng c a tài chính sâu r ng t i m i

l nh v c kinh t , xã h i c t m vi mô l n v mô Chính vì v y, tài chính đ c xem là nhân t có tác đ ng tr c ti p và nh h ng m nh m đ i v i s phát tri n c a n n kinh t m i qu c gia Vì l

đó, đ đ m b o cho h th ng tài chính c a đ t n c ho t đ ng hi u qu , gi m thi u nh ng tác

đ ng x u t i s phát tri n c a n n kinh t , Chính ph các n c ph i có nh ng ch tr ng, chính sách, đ ng l i và bi n pháp v tài chính trong t ng th i k nh t đ nh T p h p các m c tiêu, bi n pháp đ c chính ph m i qu c gia đ ra đ tác đ ng t i h th ng tài chính c a qu c gia, khi n cho h th ng đó ph c v h u hi u vi c th c hi n các m c tiêu phát tri n đã đ c xác đ nh trong chi n l c phát tri n kinh t - xã h i c a đ t n c đ c g i là Chính sách tài chính qu c gia

V i nh ng n n kinh t mà h th ng tài chính đang trong giai đo n phát tri n ban đ u nh

n c ta, khi mà m i khâu c a tài chính còn đang giai đo n phát tri n s khai, trình đ phát tri n

c a th tr ng tài chính và trung gian tài chính còn th p, chính sách tài chính qu c gia không th

ch d ng các chính sách v mô nh thu và chi tiêu ngân sách mà còn ph i bao g m c các l nh

v c vi mô Ph m vi chính sách tài chính qu c gia c a Vi t Nam vì v y bao trùm c l nh v c tài chính công, tài chính doanh nghi p và tài chính h gia đình hay dân c Chính sách tài chính qu c gia ph i đóng vai trò quy t đ nh đ n qui mô và t c đ phát tri n kinh t , đ n c c u kinh t , c c u

đ u t thông qua vi c tác đ ng t i ho t đ ng phân ph i và s d ng các ngu n l c tài chính trong

n c, bao g m c nh ng ngu n tài nguyên thiên nhiên và các tài s n xã h i khác

1.6.2 M c tiêu c a chính sách tài chính qu c gia

Chính sách tài chính qu c gia c a Vi t Nam theo đu i nh ng m c tiêu c b n sau:

1.6.2.1 Xây d ng chính sách tài chính qu c gia nh m t ng c ng ti m l c tài chính đ t

n c

N i dung c a m c tiêu bao g m vi c nâng cao ti m l c tài chính cho nhà n c, doanh nghi p,

t i u hóa vi c phân b các ngu n l c và nâng cao hi u qu s d ng chúng

đ t đ c m c tiêu này, chính sách tài chính qu c gia ph i đ a ra đ c các chính sách

nh m kh i thông các ngu n v n trong n n kinh t , t o đi u ki n cho nhà n c và doanh nghi p có

th huy đ ng t i đa các ngu n l c trong và ngoài n c, thúc đ y t ng tr ng kinh t đ t o tích

l y cho n n kinh t , ban hành các v n b n pháp lu t, khuy n khích thành l p các t ch c nh các công ty cung c p thông tin tài chính, đ nh m c tín nhi m nh m làm minh b ch các thông tin v tài chính đ nâng cao kh n ng giám sát hi u qu s d ng các ngu n tài chính

1.6.2.2 Ki m soát l m phát

L m phát không ch là tác nhân làm xói mòn hi u qu c a t ng tr ng kinh t mà còn bóp méo các k t qu ho t đ ng tài chính, làm cho vi c đánh giá và ra các quy t đ nh tài chính b sai

l ch Chính vì v y, vi c ki m soát đ c l m phát, n đ nh đ c s c mua c a đ ng ti n s t o đi u

ki n cho kinh t t ng tr ng b n v ng và môi tr ng tài chính lành m nh

1.6.2.3 T o công n vi c làm

C ng nh m i chính sách kinh t v mô khác, chính sách tài chính qu c gia ph i h ng t i

vi c t o công n vi c làm cho ng i dân, gi m th t nghi p, qua đó nâng cao đ i s ng v t ch t,

v n hóa c a nhân dân

1.6.3 N i dung c a chính sách tài chính qu c gia

V i m c tiêu nêu trên, chính sách tài chính qu c gia c a Vi t Nam có nh ng n i dung ch

t o ra môi tr ng pháp lý và kinh t thu n l i đ huy đ ng m i ngu n v n ti n t ph c v cho đ u

t , t ng tr ng kinh t Các ngu n v n này bao g m v n đ u t kinh t c a nhà n c, v n t có

c a doanh nghi p, v n nhàn r i c a dân c và v n t n c ngoài

đ t đ c m c tiêu nói trên, ph i th c thi các ch tr ng và bi n pháp ch y u sau:

- Kiên quy t bãi b tình tr ng bao c p v v n cho các doanh nghi p, bu c các doanh nghi p

ph i t t o v n đ ph c v cho ho t đ ng s n xu t c a mình thông qua hình th c tích l y v n t quá trình kinh doanh ho c tìm ki m ngu n tài tr v n t bên ngoài Các doanh nghi p ph i t ch u trách nhi m theo pháp lu t đ i v i nh ng ng i cung c p v n cho mình và đ c quy n t do trong các quy t đ nh đ u t v n đ tìm ki m l i nhu n

- Phát tri n n n kinh t nhi u thành ph n nh m t o đi u ki n cho m i ngu n l c trong xã h i

có th tham gia vào kinh doanh đ sinh l i

- Th c hi n c ph n hóa các doanh nghi p nhà n c trong các l nh v c mà nhà n c không

tr ng tài chính và trung gian tài chính phát tri n, v a t ng c ng kh n ng giám sát c a nhà

n c đ đ phòng nh ng bi n đ ng có h i c a th tr ng tài chính và các trung gian tài chính

- Có chi n l c kinh t đ i ngo i đúng đ n đ thu hút ngu n v n đ u t t n c ngoài Ngu n

v n đ u t n c ngoài có m t ý ngh a h t s c quan tr ng đ i v i phát tri n kinh t c a các n c đang phát tri n Các chính sách c a nhà n c vì v y không ch b o v quy n l i c a đ t n c mà

ph i quan tâm t i c quy n l i c a các nhà đ u t n c ngoài M t môi tr ng kinh t , chính tr ,

xã h i n đ nh, m t hành lang pháp lý đ y đ , minh b ch, m t đ nh h ng m c a, u đãi đ i v i ngu n v n đ u t t n c ngoài trên c s cân b ng quy n l i c a c trong và ngoài n c là

nh ng đi u ki n ti n đ đ chính sách này thành công

1.6.3.2 Chính sách tài chính đ i v i doanh nghi p

Nh đã th y trong phân tích v đ c tr ng c a khâu tài chính doanh nghi p, tài chính doanh nghi p đóng vai trò chính trong vi c t o kh n ng sinh l i cho đ ng v n, và do v y là đ ng l c cho t ng tr ng kinh t N m b t đ c vai trò này, chính sách tài chính ph i h ng t i vi c t o ra môi tr ng thu n l i cho các doanh nghi p phát tri n Chính sách đ u t c a nhà n c ph i t p trung ch y u vào phát tri n c s h t ng, c i thi n các yêu c u công c ng Ph i có s đ i x công b ng đ i v i m i lo i hình doanh nghi p Có chính sách khuy n khích các doanh nghi p đ u

t dài h n nh m nâng cao n ng l c s n xu t, c nh tranh, chi m l nh các l nh v c m i C n đ m

b o m t môi tr ng c nh tranh lành m nh, ng n ch n đ c quy n

1.6.3.3 Chính sách đ i v i ngân sách nhà n c

Chính sách đ i v i Ngân sách nhà n c bao g m các n i dung nh :

- Rà soát các kho n chi phi đ u t nh m gi m đ n m c t i đa nh ng kho n chi không hi u

qu T p trung vào đ u t dài h n, có tr ng đi m nh m nâng cao hi u qu kinh t c ng

nh tác đ ng v mô c a chi tiêu nhà n c

- ki m soát l m phát có hi u qu , làm lành m nh n n tài chính qu c gia, c n ch tr ng

bù đ p thi u h t ngân sách b ng các kho n vay thông qua c ch th tr ng, kiên quy t không vay tr c ti p t Ngân hàng nhà n c

- V h th ng thu , c n c i ti n theo h ng coi thu không ch là công c t o ngu n thu cho Ngân sách mà còn là công c đi u ti t v mô Quá trình h i nh p m nh m vào th tr ng

th gi i còn đòi h i c i ti n h th ng thu cho phù h p v i các thông l và quy đ nh qu c

t

1 S phát tri n c a s n xu t hàng hóa và nhu c u trao đ i hàng hóa làm xu t hi n ti n t

Ti n t th c ch t là v t trung gian môi gi i trong trao đ i hàng hoá, d ch v , là ph ng

ti n giúp cho quá trình trao đ i đ c th c hi n d dàng h n, còn v hình th c, ti n t có

th có r t nhi u hình thái t n t i khác nhau nh ti n t hàng hóa, ti n gi y, ti n tín d ng và

ti n đi n t

2 Ti n t có 3 ch c n ng c b n Khi th c hi n ch c n ng th c đo giá tr , ti n t bi u hi n giá tr c a các hàng hóa khác thông qua giá tr c a mình Khi th c hi n ch c n ng ph ng

ti n trao đ i, ti n t là v t môi gi i giúp cho vi c trao đ i th c hi n d dàng h n Còn khi

th c hi n ch c n ng c t tr giá tr , ti n t c t tr giá tr đ dành cho nhu c u giao d ch trong t ng lai

3 S ra đ i và phát tri n c a n n kinh t hàng hoá cùng v i s xu t hi n ti n t là hai nhân

t ti n đ cho s ra đ i c a tài chính S hình thành c a nhà n c là nhân t thúc đ y tài chính thêm phát tri n đa d ng

4 Tài chính đ c hi u là quá trình phân ph i các ngu n tài chính nh m đáp ng nhu c u c a các ch th kinh t Ho t đ ng tài chính đ c th c hi n thông qua vi c hình thành và s

d ng các qu ti n t Trong ho t đ ng tài chính c ng nh ho t đ ng th ng m i, ti n t luôn ch đóng vai trò là v t môi gi i, tuy nhiên trong tài chính, ti n t v n đ ng m t cách

đ c l p dù ch là t ng đ i v i hàng hoá

5 Hai ch c n ng c b n c a tài chính là phân ph i và giám đ c, trong đó ch c n ng phân

ph i ph n ánh b n ch t c a tài chính trong khi ch c n ng giám đ c là đòi h i khách quan

c a ho t đ ng tài chính

6 Các quan h tài chính trong n n kinh t r t đa d ng, tuy nhiên gi a chúng luôn có m i quan h tác đ ng qua l i l n nhau, hình thành nên m t h th ng tài chính th ng nh t Trong h th ng đó, các quan h tài chính có m i liên h m t thi t v i nhau, cùng theo đu i

m t m c đích chung, cùng liên quan đ n nh ng qu ti n t gi ng nhau hình thành nên các khâu c a tài chính Ba khâu tài chính c b n trong h th ng tài chính là Tài chính công, Tài chính doanh nghi p và Tài chính dân c hay h gia đình ho t đ ng tài chính di n

ra đ c suôn s , c n đ n các d ch v th tr ng tài chính và các trung gian tài chính cung

c p

7 Chính sách tài chính qu c gia là chính sách kinh t v mô c a nhà n c nh m tác đ ng t i

h th ng tài chính c a đ t n c nh m ph c v các m c tiêu kinh t - xã h i đ ra

5 Ch ra s khác bi t v vai trò c a ti n t trong th ng m i và tài chính

6 i m chung trong n i dung ho t đ ng tài chính c a các ch th kinh t là gì? T i sao?

7 T i sao b o hi m đ c coi là quan h tài chính hoàn tr có đi u ki n?

8 Nêu các ví d v quan h tài chính không hoàn tr

9 Li t kê các ngu n l c tài chính c a h gia đình

10 Hãy nêu các ngu n l c tài chính c a doanh nghi p

11 Phân tích m i quan h gi a 3 khâu tài chính c b n trong h th ng tài chính

12 Trình bày vai trò c a th tr ng tài chính và trung gian tài chính trong vi c h tr cho các

a Xu t hi n ch y u trong khâu phân ph i l i

b G n li n v i vi c phân b các ngu n v n ti n t trong n n kinh t

c C a và b

17 Tài chính doanh nghi p thu c lo i:

a Quan h tài chính hoàn tr có đi u ki n

b Quan h tài chính không hoàn tr

c Quan h tài chính n i b

18 Tín d ng thu c lo i:

a Quan h tài chính hoàn tr có đi u ki n

b Quan h tài chính có hoàn tr

c Quan h tài chính n i b

19 B o hi m thu c lo i:

a Quan h tài chính hoàn tr có đi u ki n

b Quan h tài chính có hoàn tr

c Quan h tài chính có hoàn tr

CH NG 2 TH TR NG TÀI CHÍNH

Không m t n n kinh t phát tri n nào l i thi u s phát tri n c a th tr ng tài chính Có th ví

th tr ng tài chính nh m t hàn th bi u đo l ng tình tr ng s c kh e c a n n kinh t B ng cách nào th tr ng tài chính l i có nh h ng to l n t i ho t đ ng kinh t nh v y? Giúp tìm đ c tr

l i th a đáng cho câu h i này là m c đích c a ch ng 2 Ch ng 2 b t đ u b ng ph n trình bày v khái ni m và vai trò c a th tr ng tài chính trong n n kinh t qu c dân làm rõ h n c ch

ho t đ ng c a th tr ng này, trong ph n ti p theo ch ng 2 phân tích c u trúc c a th tr ng tài chính, ch ra các ch th tham gia ch y u trên th tr ng này c ng nh các công c đ c s d ng trên th tr ng tài chính nh m h tr ho t đ ng tài chính c a các ch th kinh t

K t thúc ch ng 2, sinh viên c n n m đ c nh ng v n đ c b n sau:

X Khái ni m v th tr ng tài chính và vai trò c a nó

X Các phân lo i th tr ng tài chính khác nhau

X Các công c l u thông trên th tr ng tài chính ng n h n, dài h n

2.1.1 Khái ni m

Th tr ng tài chính là n i di n ra các ho t đ ng mua bán, chuy n nh ng quy n s d ng các kho n v n ng n h n ho c dài h n thông qua các công c tài chính nh t đ nh (financial instruments)

Các công c tài chính (financial instruments) này đ c g i là các ch ng khoán (securities)

Ch ng khoán là nh ng trái quy n - claims (quy n đ c h ng) đ i v i thu nh p ho c tài s n

t ng lai c a nhà phát hành

Ch ng khoán bao g m các lo i ch y u là:

Ch ng khoán n (debt securities): là ch ng khoán xác nh n quy n đ c nh n l i kho n v n

đã ng tr c cho nhà phát hành vay khi ch ng khoán đáo h n c ng nh quy n đ c đòi nh ng kho n lãi theo tho thu n t vi c cho vay11

Ch ng khoán v n (equity securities): là ch ng khoán xác nh n quy n đ c s h u m t

ph n thu nh p và tài s n c a công ty phát hành

Nh ng ng i c n v n (th ng là các công ty hay chính ph ) thông qua vi c phát hành (bán) các ch ng khoán đ huy đ ng v n t th tr ng tài chính Còn nh ng ng i có ti n (các nhà đ u

t ) b ng cách mua các ch ng khoán đã cung c p các kho n v n cho các nhà phát hành Nh v y các ch ng khoán là tài s n có đ i v i ng i mua chúng nh ng l i là tài s n n đ i v i ng i phát hành ra chúng Nói m t cách khác, đ i v i nh ng ng i c n v n, ch ng khoán là m t ph ng ti n tài chính đ huy đ ng v n đáp ng nhu c u v n ng n h n ho c dài h n, còn đ i v i nh ng ng i

d ti n, ch ng khoán là m t ph ng ti n đ u t đ h ng nh ng thu nh p nh t đ nh

Cùng v i s phát tri n c a ho t đ ng tài chính, ngoài ch c n ng l u chuy n v n t n i th a

đ n n i thi u, th tr ng tài chính còn cung c p các ph ng ti n đ qu n lý nh ng r i ro liên quan

đ n các ho t đ ng l u chuy n v n này Chính vì v y, bên c nh hai lo i c b n là ch ng khoán n

và ch ng khoán v n, trên th tr ng tài chính còn l u thông các công c tài chính đ c bi t nh m

11

Ch ng khoán n đ c xem là các công c tài chính có thu nh p c đ nh (fixed-income instruments) do nó cam k t tr cho nh ng ng i s h u nh ng kho n ti n c đ nh trong t ng lai

đáp ng nhu c u qu n lý các r i ro liên quan đ n không ch các tài s n s n tài chính mà c hàng hoá và ti n t Các công c tài chính đ c bi t này đ c g i là các công c phái sinh hay ch ng

khoán phái sinh (derivaties) Ch ng khoán phái sinh có đ c đi m là giá tr c a nó ph thu c vào

m c đ bi n đ ng giá c c a các hàng hoá trên th tr ng (bao g m không ch ch ng khoán n ,

ch ng khoán v n, mà c ngo i h i và hàng hoá thông th ng)

2.1.2 Vai trò c a th tr ng tài chính

Thông qua ho t đ ng mua bán, chuy n nh ng các quy n s d ng v n, th tr ng tài chính

đã tr thành n i t p trung cung c u v v n trong n n kinh t , qua đó đã phát huy nh ng vai trò

v n g p g tr c ti p, qua đó gi m đ c các chi phí trung gian, nh v y đem l i m c sinh l i cao

h n cho nh ng ng i cung c p v n i u này càng khuy n khích quá trình tích l y ti n v n trong

n n kinh t Thông qua th tr ng tài chính mà các ngu n v n nh l trong xã h i có c h i t p

h p l i thành nh ng kho n l n, làm cho hi u qu s d ng v n t ng lên nh t o ra u th v quy

mô trong đ u t , qua đó khuy n khích quá trình t p trung v n

Th hai, th tr ng tài chính giúp nâng cao hi u qu c a vi c s d ng v n trong n n kinh t

V i kh n ng t p trung các nhu c u v v n, th tr ng tài chính giúp cho các ch th kinh t có

v n nhàn r i có c h i l a ch n nh ng ng i đi vay có kh n ng s d ng v n t t nh t H n n a, thông qua các ho t đ ng mua bán chuy n nh ng các ch ng khoán, các nhà đ u t có c h i di chuy n v n t nh ng n i s d ng v n kém hi u qu sang n i s d ng v n hi u qu h n T t c

đi u này làm cho ngu n v n c a n n kinh t đ c s d ng hi u qu và đúng m c đích, qua đó đem l i l i ích cho t t c các bên tham gia vào th tr ng tài chính nói riêng và n n kinh t nói chung

Th ba, th tr ng tài chính t o ra kênh thông tin quan tr ng, h tr cho công tác giám đ c các ho t đ ng tài chính Trên th tr ng tài chính, thông tin v giá c c a các ch ng khoán đ c

xem là ngu n thông tin d hi u, d ti p c n v tình hình kinh t nói chung và tình hình ho t đ ng

c a t ng doanh nghi p nói riêng, qua đó giúp cho nhà n c, các nhà đ u t , các doanh nghi p có

kh n ng đánh giá và ki m soát t t các ho t đ ng tài chính c a các doanh nghi p nói riêng và n n kinh t nói chung

Th t , th tr ng tài chính t o đi u ki n thu n l i cho nh ng ho t đ ng đi u ti t v mô c a nhà n c vào n n kinh t Thông qua th tr ng tài chính, chính ph có th d dàng huy đ ng

đ c nh ng kho n v n c n thi t đ tài tr cho các d án đ u t phát tri n kinh t c a mình H n

n a, b ng vi c tác đ ng vào các ch s quan tr ng c a th tr ng tài chính nh lãi su t, l m phát… chính ph có th h ng ho t đ ng th tr ng tài chính, qua đó là ho t đ ng c a n n kinh t theo

đ nh h ng c a mình

2.2.1 C n c vào k h n c a v n l u chuy n trên th tr ng tài chính

Th tr ng tài chính đ c phân thành hai lo i th tr ng c b n sau:

2.2.1.1 Th tr ng ti n t (Money market)

Th tr ng ti n t là th tr ng mua bán các ch ng khoán n ng n h n – short-term debt securities (có th i h n đáo h n t m t n m tr xu ng)

Nh ng ng i đi vay/phát hành trên th tr ng này là nh ng ng i đang thi u h t t m th i v

ti n t đ đáp ng cho các nhu c u thanh toán Thông qua các giao d ch mua bán quy n s d ng

v n vay ng n h n, th tr ng ti n t đã cung ng m t l ng ti n t cho h đ tho mãn nhu c u thanh toán C ng vì th mà nó đ c g i là “th tr ng ti n t ”

Nh ng ng i mua/cho vay trên th tr ng ti n t là nh ng ng i có v n t m th i nhàn r i,

ch a mu n đ u t ho c đang tìm ki m các c h i đ u t , do v y h chuy n nh ng quy n s

d ng v n c a mình trong th i h n ng n đ tranh th h ng lãi i v i h , vi c đ u t vào th

tr ng ti n t ch mang tính nh t th i, h không quan tâm nhi u t i m c sinh l i mà ch y u là

v n đ an toàn và tính thanh kho n đ có th rút v n ngay khi c n

Trên th tr ng ti n t , do kh i l ng giao d ch ch ng khoán th ng có qui mô l n nên các nhà đ u t (cho vay) th ng là các ngân hàng, ngoài ra còn có các công ty tài chính ho c phi tài chính, còn nh ng ng i vay v n th ng là chính ph , các công ty và ngân hàng

Tu theo ph m vi các ch th đ c tham gia giao d ch trên th tr ng mà th tr ng ti n t còn đ c chia thành th tr ng liên ngân hàng (Interbank Market) - là th tr ng ti n t mà các giao d ch v v n ch di n ra gi a các ngân hàng (k c ngân hàng trung ng) và th tr ng m (Open Market) - là th tr ng ti n t mà ngoài các ngân hàng ra còn có các t ch c phi ngân hàng tham gia Ngoài ra trong th tr ng ti n t còn có m t th tr ng b ph n chuyên giao d ch các

ch ng khoán ng n h n đ c ghi b ng ngo i t , th tr ng này đ c g i là th tr ng h i đoái (Foreign Exchange Market) Th tr ng h i đoái ngoài các ch ng khoán còn mua bán c ngo i t

ti n m t và các ph ng ti n thanh toán ghi b ng ngo i t nh séc ngo i t Vi t Nam, th tr ng

ti n t đ c t ch c d i các hình th c: th tr ng n i t liên ngân hàng (đi vào ho t đ ng t tháng 7 n m 1993) và th tr ng ngo i t liên ngân hàng (đi vào ho t đ ng t tháng 10 n m 1994)

2.2.1.2 Th tr ng v n (Capital market)

Th tr ng v n là th tr ng mua bán các ch ng khoán n dài h n – long-term debt securities (có th i h n đáo h n trên m t n m) và các ch ng khoán v n (equity securities)

Do các ch ng khoán mua bán trên th tr ng v n có th i h n dài nên các nhà phát hành có th

s d ng v n thu đ c đ đ u t vào s n xu t kinh doanh Vì v y th tr ng v n đ c coi là th

tr ng cung ng v n đ u t cho n n kinh t

2.2.2 C n c vào m c đích ho t đ ng c a th tr ng

Th tr ng tài chính đ c chia thành th tr ng s c p và th tr ng th c p

2.2.2.1 Th tr ng s c p (Primary market)

Th tr ng s c p là th tr ng trong đó các ch ng khoán m i đ c các nhà phát hành bán cho các khách hàng đ u tiên, và do v y còn đ c g i là th tr ng phát hành

Th tr ng này cho phép các ch th kinh t nh các doanh nghi p, các t ch c tài chính, chính ph huy đ ng v n t n n kinh t b ng vi c phát hành các ch ng khoán m i

Ho t đ ng giao d ch mua bán ch ng khoán t i th tr ng này ch y u di n ra gi a các nhà phát hành và các nhà đ u t l n nh các công ty ch ng khoán, ngân hàng đ u t hay công ty b o

hi m theo hình th c bán buôn Các nhà đ u t này khi đó đóng vai trò nh nhà b o lãnh cho đ t phát hành ch ng khoán (underwriting securities), h s mua l i toàn b s ch ng khoán phát hành

ra theo m c giá tho thu n (th ng là th p h n m c giá công b ) đ sau này bán l ra th tr ng

cho các nhà đ u t khác Vì các tho thu n v b o lãnh ch ng khoán th ng đ c t ch c riêng

gi a các nhà b o lãnh và nhà phát hành nên ho t đ ng giao d ch c th t i th tr ng này không

đ c công khai cho m i ng i

2.2.2.2 Th tr ng th c p (Secondary market)

Th tr ng th c p là th tr ng trong đó các ch ng khoán đã đ c phát hành trên th tr ng

s c p đ c mua đi bán l i, làm thay đ i quy n s h u ch ng khoán

Th tr ng th c p đ c xem nh th tr ng bán l các ch ng khoán đ phân bi t v i th

tr ng s c p là th tr ng bán buôn các ch ng khoán Th tr ng th c p đ m b o kh n ng chuy n đ i ch ng khoán thành ti n, cho phép nh ng ng i gi ch ng khoán có th rút ra kh i s

đ u t t i th i đi m nào mà h mong mu n ho c có th th c hi n vi c di chuy n đ u t t khu

v c này sang khu v c khác

S khác nhau ch y u gi a th tr ng s c p và th tr ng th c p là ch ho t đ ng c a th

tr ng s c p làm gia t ng thêm v n cho n n kinh t còn ho t đ ng c a th tr ng th c p ch làm thay đ i quy n s h u các ch ng khoán đã phát hành, mà không làm t ng thêm l ng v n đ u t cho n n kinh t

Gi a th tr ng s c p và th tr ng th c p có m i liên h tác đ ng qua l i l n nhau Th

tr ng s c p đóng vai trò t o c s cho nh ng ho t đ ng c a th tr ng th c p vì nó là n i t o

ra hàng hoá đ mua bán trên th tr ng th c p Th tr ng th c p c ng có tác d ng tr l i đ i

v i th tr ng s c p, đóng vai trò t o đ ng l c cho s phát tri n c a th tr ng này Tác d ng c a

th tr ng th c p t i th tr ng s c p đ c th hi n hai ch c n ng c a nó:

• Th nh t, th tr ng th c p t o ra tính l ng cho các ch ng khoán đ c phát hành ra trên

th tr ng s c p12, nh v y s làm t ng tính h p d n cho các ch ng khoán, giúp cho vi c phát hành chúng t i th tr ng s c p đ c thu n l i;

• Th hai, th tr ng th c p đóng vai trò xác đ nh giá c a các ch ng khoán s đ c phát hành trên th tr ng s c p Các nhà đ u t trên th tr ng s c p s không th mua các

ch ng khoán phát hành m i t i th tr ng này v i giá cao h n giá mà h ngh s có th bán đ c t i th tr ng th c p N u ch ng khoán c a m t nhà phát hành đ c mua bán

v i giá cao t i th tr ng th c p thì nhà phát hành càng có c h i thu đ c nhi u v n nh

Ví d v th tr ng t p trung là các S giao d ch ch ng khoán nh S giao d ch ch ng khoán New York, S giao d ch ch ng khoán Tokyo, S giao d ch ch ng khoán London, S giao d ch

ch ng khoán Paris 13

S giao d ch đ c t ch c d i hình th c m t công ty c ph n14

S giao d ch cung c p cho

nh ng ng i mua bán ch ng khoán các ph ng ti n và d ch v c n thi t đ ti n hành giao d ch

nh : d ch v thanh toán, l u ký ch ng khoán, h th ng máy tính n i m ng, h th ng b ng giá đi n

t đ y t giá ch ng khoán, h th ng ghép l nh mua và bán ch ng khoán v.v

Ho t đ ng mua bán ch ng khoán t i S giao d ch b t bu c ph i thông qua các trung gian môi

gi i g i là các nhà môi gi i ch ng khoán (brokers) Các nhà môi gi i mu n ho t đ ng t i S giao

d ch ph i làm th t c đ ng ký đ có ch trong S

Nh ng ng i mua và bán ch ng khoán s thông qua nh ng nhà môi gi i đ đ a ra các l nh mua và bán ch ng khoán Các nhà môi gi i sau khi nh n l nh s đ n g p nhau t i m t n i trung tâm c a S giao d ch g i là Sàn giao d ch đ n ti n hành đàm phán Ngày nay, do s phát tri n c a công ngh máy tính, nhi u S giao d ch đã thay vi c đàm phán tr c ti p b ng m t h th ng ghép

l nh t đ ng, tuy v y hình th c đàm phán tr c ti p v n đ c duy trì t i nhi u S giao d ch n i

ti ng trên th gi i

Không ph i t t c các lo i ch ng khoán đ u đ c mua bán t i S giao d ch, mà ch nh ng

ch ng khoán đã đ c đ ng ký y t giá ch ng khoán do m t công ty phát hành đ c đ ng ký

y t giá, công ty đó ph i tho mãn các đi u ki n c n thi t v qui mô v n, v s l ng ch ng khoán

đã phát hành, v hi u qu kinh doanh trong th i gian g n đây v.v Sau khi đ c S giao d ch

ch p nh n, ch ng khoán đ c đ ng ký vào danh b c a S giao d ch ch ng khoán và th ng xuyên đ c niêm y t giá trên S giao d ch

2.2.3.2 Th tr ng phi t p trung (OTC markets or Off-exchange markets)

Th tr ng phi t p trung là th tr ng mà các ho t đ ng mua bán ch ng khoán đ c th c

hi n phân tán nh ng đ a đi m khác nhau ch không t p trung t i m t n i nh t đ nh

Trên th gi i, th tr ng phi t p trung đ c t ch c d i hình th c m t th tr ng giao d ch

“qua qu y” - OTC Market (Over-the-counter Market15) ó là hình th c giao d ch mà nh ng nhà buôn ch ng khoán (dealer) t i các đ a đi m khác nhau công b m t danh m c ch ng khoán v i giá mua và bán đ c y t s n, và h s s n sàng mua ho c bán ch ng khoán th ng cho nh ng ai

ch p nh n giá c a h Nh v y khác v i trong S giao d ch, n i mà giá c ch ng khoán đ c hình thành trên c s đàm phán ho c ghép l nh, thì th tr ng OTC giá c là y t s n và vi c mua bán

s ch x y ra n u tuân theo nh ng m c giá này Do ho t đ ng mua bán ch ng khoán t i th tr ng OTC đ u đ c th c hi n qua m ng máy tính nên các nhà buôn ch ng khoán c ng nh khách hàng

có đi u ki n bi t rõ các m c giá mà các nhà buôn ch ng khoán khác chào bán, vì v y tính ch t

c nh tranh c a th tr ng này r t cao, ch ng kém gì S giao d ch

Nh v y th tr ng O.T.C không ph i là m t th tr ng hi n h u, nó không có đ a đi m t p trung nh t đ nh mà thay vào đó là m t h th ng thông tin liên l c hi n đ i mà các bên tham gia th

Do hình th c t ch c nh v y nên các ch ng khoán mua bán t i th tr ng OTC r t đông đ o

và đa d ng, nó bao g m ch ng khoán c a c nh ng công ty ch a đ đi u ki n y t giá t i S giao

d ch l n nh ng công ty ch a mu n y t giá t i S giao d ch Theo các s li u th ng kê thì các

n c phát tri n giá tr các ch ng khoán đ c mua bán qua th tr ng O.T.C l n h n r t nhi u so

tr ng tiên ti n h n nh S giao d ch hay th tr ng OTC, lo i th tr ng t do này v n còn t n

t i Tuy nhiên quy mô c a chúng không l n l m, đ r i ro l i cao, và ch có ý ngh a t i các n c

m i hình thành th tr ng tài chính

hi u rõ h n cách th c th tr ng tài chính l u chuy n v n t ng i d th a v n sang

ng i c n v n, trong ph n này chúng ta s nghiên c u các ph ng ti n giúp th tr ng tài chính

l u chuy n các kho n v n, đó chính là các công c tài chính hay các ch ng khoán Các công c tài chính đ c chia thành hai nhóm chính sau:

2.3.1 Công c l u thông trên th tr ng ti n t

Các công c l u thông trên th tr ng ti n t có đ c đi m chung là k h n thanh toán ng n, tính thanh kho n cao và đ r i ro th p Chúng bao g m các lo i ch y u sau:

2.3.1.1 Tín phi u kho b c (Treasury bill)

Tín phi u kho b c là công c vay n ng n h n c a chính ph do Kho b c phát hành đ bù

đ p cho nh ng thi u h t t m th i c a ngân sách nhà n c17

Tín phi u kho b c đ c xem là công c tài chính có đ r i ro th p nh t trên th tr ng ti n t

b i vì h u nh không có kh n ng v n t ng i phát hành, t c là không th có chuy n chính

ph m t kh n ng thanh toán kho n n khi đ n k h n thanh toán, chính ph lúc nào c ng có th

t ng thu ho c in ti n đ tr n Tuy nhiên m c lãi su t c a nó th ng th p h n các công c khác

Thi u h t t m th i là tình tr ng nhu c u chi v t quá thu trong th i gian ng n, nó x y ra khi chính ph có

nh ng nhu c u chi tiêu t c th i, c p bách trong khi các ngu n thu c a ngân sách l i mang tính đ nh k , d n đ n lúc c n chi nh ng l i ch a thu đ

Tín phi u kho b c đ c xem là công c có tính l ng cao nh t trên th tr ng ti n t do nó

đ c mua bán nhi u nh t

Tín phi u kho b c th ng đ c Ngân hàng trung ng các n c s d ng nh m t công c đ

đi u hành chính sách ti n t thông qua th tr ng m

NCDs th ng đ c các ngân hàng dùng đ huy đ ng các ngu n v n l n t các công ty, các

qu t ng h th tr ng ti n t , các t ch c c a chính ph v.v T i M , t ng d n t phát hành các NCDs c a các ngân hàng g n đây đã v t quá t ng s d n c a tín phi u kho b c M

2.3.1.3 Th ng phi u (Commercial paper)

Th ng phi u là nh ng gi y nh n n do các công ty có uy tín phát hành đ vay v n ng n h n

t th tr ng tài chính

Th ng phi u đ c phát hành theo hình th c chi t kh u, t c là đ c bán v i giá th p h n

m nh giá Chênh l ch gi a giá mua và m nh giá th ng phi u chính là thu nh p c a ng i s h u

th ng phi u

Nh ng th ng phi u nguyên thu (commercial bill) ch xu t hi n trong các ho t đ ng mua bán ch u hàng gi a các công ty kinh doanh v i nhau Nó có th do ng i bán ch u hay ng i mua

ch u hàng hoá phát hành nh ng b n ch t v n là gi y xác nh n quy n đòi ti n khi đ n h n c a

ng i s h u th ng phi u Ngày nay, th ng phi u đ c phát hành không ch trong quan h mua bán ch u hàng hoá mà còn đ c phát hành đ vay v n trên th tr ng ti n t Các công ty danh

ti ng khi có nhu c u v n có th phát hành th ng phi u bán tr c ti p cho ng i mua theo m c giá chi t kh u Nh ng ng i đ u t th ng phi u ngoài các ngân hàng còn có các trung gian tài chính

và công ty khác Các th ng phi u có m c đ r i ro cao h n tín phi u kho b c nh ng m c lãi su t chi t kh u c ng cao h n

Th tr ng th ng phi u ngày nay r t sôi đ ng và phát tri n v i t c đ r t nhanh Vi c chuy n

nh ng th ng phi u đ c th c hi n b ng hình th c ký h u

2.3.1.4 Ch p phi u ngân hàng (Banker’s acceptance)

Ch p phi u ngân hàng là các h i phi u k h n do các công ty ký phát và đ c ngân hàng

đ m b o thanh toán b ng cách đóng d u “đã ch p nh n” lên t h i phi u

Trong các giao d ch mua bán ch u, khi ng i bán không tin vào kh n ng thanh toán c a

ng i mua, h s yêu c u ng i mua ph i có s b o đ m thanh toán t m t ngân hàng có uy tín Khi ngân hàng ch p nh n b o lãnh cho kho n thanh toán, nó cho phép ng i bán ký phát h i phi u đòi ti n th ng ngân hàng và ngân hàng s đóng d u ch p nh n tr ti n lên t h i phi u đó

18

Negotiable Bank Ceritficate of Deposit

Nh v y, ng i tr ti n h i phi u bây gi không ph i là ng i mua n a mà là ngân hàng, do v y

ng i bán đ c đ m b o khá ch c ch n v kh n ng thanh toán c a t h i phi u đ c ngân hàng ký ch p nh n vào t h i phi u, ng i mua ch u ph i ký qu g i vào ngân hàng m t ph n

ho c toàn b s ti n c a t h i phi u ho c đ c ngân hàng đ ng ý cho vay đ thanh toán h i phi u Ngân hàng s thu t ng i mua ch u m t kho n phí b o đ m thanh toán Các ch p phi u ngân hàng này đ c s d ng khá ph bi n trong l nh v c xu t nh p kh u

Do đ c ngân hàng ch p nh n thanh toán nên các ch p phi u ngân hàng là m t công c n có

đ an toàn khá cao, nh t là khi ngân hàng ch p nh n là các ngân hàng l n, có uy tín Nh ng ng i

s h u ch p phi u có th đem bán chúng trên th tr ng ti n t v i giá chi t kh u đ thu ti n m t

ngay khi c n v n g p

2.3.1.5 H p đ ng mua l i 19

(Repurchase agreement - Repo)

H p đ ng mua l i là m t h p đ ng trong đó ngân hàng bán m t s l ng tín phi u kho b c

mà nó đang n m gi , kèm theo đi u kho n mua l i s tín phi u đó sau m t vài ngày hay m t vài

tu n Ngân hàng quy t đ nh s d ng m t “Repo” đ vay c a GM b ng cách ký h p đ ng bán cho

GM 1 tri u USD tín phi u kho b c mà ngân hàng đang n m gi v i cam k t s mua l i s tín phi u này v i giá cao h n sau đó 1 tu n Nh v y, thông qua h p đ ng mua l i – “Repo” nói trên, công ty GM đã cung c p cho Citibank m t kho n vay ng n h n, lãi tr cho GM chính là kho n chênh l ch gi a giá bán l i tín phi u cho ngân hàng sau đó 1 tu n và giá mua tín phi u lúc đ u Trong tr ng h p x y ra r i ro Citibank không thanh toán đ c n cho GM khi đ n h n, 1 tri u USD tín phi u kho b c v n thu c s h u c a GM và công ty có th bán trên th tr ng ti n t đ thu h i v n v Nh v y 1 tri u USD tín phi u kho b c (m t công c có tính l ng cao nh t và an toàn nh t trên th tr ng ti n t ) đã đ c s d ng làm v t th ch p trong “Repo” đ đ m b o kh

n ng thanh toán n c a Citibank và đã làm cho GM yên tâm khi cho vay

Ngoài các công c ph bi n trên, các n c có th tr ng ti n t phát tri n (ví d nh M ) còn có thêm m t s công c khác nh qu liên bang (Fed funds) hay đôla châu Âu (Euro dollars)

2.3.2 Công c l u thông trên th tr ng v n

Các công c l u thông trên th tr ng v n có đ r i ro cao h n so v i các công c trên th

tr ng ti n t do giá c bi n đ ng nhi u h n, ti m n r i ro m t kh n ng thanh toán nh ng m c sinh l i cao h n vì các ch ng khoán dài h n th ng đem l i l i t c l n h n Sau đây là m t s công c đi n hình:

2.3.2.1 Trái phi u (Bond)

Trái phi u là m t ch ng th xác nh n ngh a v tr nh ng kho n lãi theo đ nh k và v n g c khi đ n h n c a t ch c phát hành

Lu t ch ng khoán Vi t Nam (có hi u l c t ngày 1-1-2007) đ nh ngh a trái phi u nh sau:

“Trái phi u là lo i ch ng khoán xác nh n quy n và l i ích h p pháp c a ng i s h u đ i v i

19

Còn g i là Cam k t (hay tho thu n) mua l i

m t ph n v n n c a t ch c phát hành” M t cách c th h n, trái phi u xác nh n quy n đ c

nh n l i kho n v n g c mà nhà phát hành đã vay thông qua phát hành trái phi u c ng nh nh ng kho n lãi t kho n vay đó

V m t hình th c, trái phi u t n t i d i hai d ng: d ng ch ng ch ho c bút toán ghi s N u trái phi u t n t i d i d ng bút toán ghi s thì ng i mua trái phi u đ c c p gi y ch ng nh n s

h u ph n v n đã cho nhà phát hành vay

Trái phi u có b n ch t là m t công c n (debt instrument) B n ch t n c a trái phi u đ c

ph n ánh qua nh ng đ c đi m sau c a trái phi u:

• Nhà phát hành trái phi u ph i có ngh a v tr lãi vay c ng nh hoàn tr v n g c cho trái

ch khi trái phi u đáo h n Trong tr ng h p không tr đ c lãi và g c thì ph i bán tài s n

c a mình đ tr ho c tuyên b phá s n c đi m này khác v i lo i ch ng khoán có b n

ch t v n nh c phi u, nhà phát hành không b b t bu c ph i hoàn tr v n huy đ ng c ng

Trái phi u bao g m nh ng n i dung c b n sau:

• M nh giá c a trái phi u (Face value, Par value): Là s ti n ghi trên b m t c a t trái

phi u M nh giá chính là s v n g c mà t ch c phát hành ph i hoàn tr cho trái ch khi trái phi u h t h n Nh v y, n u nh m nh giá c a c phi u ch mang ý ngh a hình th c

thì m nh giá trái phi u l i là m t trong nh ng c s đ xác đ nh giá tr c a m t trái phi u

M nh giá c a trái phi u th ng chính là giá bán c a trái phi u khi phát hành (tr

tr ng h p các trái phi u chi t kh u (discount bond, zero-coupon bond) là nh ng trái

phi u đ c bán v i giá th p h n m nh giá khi phát hành)

Lu t các n c th ng qui đ nh th ng nh t m nh giá c a các trái phi u đ c phát hành Ngh đ nh 144/CP và Lu t ch ng khoán Vi t Nam đ u qui đ nh m nh giá c a các trái phi u phát hành ra công chúng t i Vi t Nam là 100.000đ và b i s c a 100.000đ

M m nh giá trái phi u th ng là 1000 USD

• Th i h n c a trái phi u (Maturity): là kho ng th i gian tính t ngày phát hành đ n

ngày trái phi u đáo h n Ngày đáo h n là ngày ch m d t s t n t i c a kho n n và nhà phát hành ph i hoàn tr kho n v n g c cho trái ch Nh v y, th i h n c a trái phi u

chính là th i h n vay v n c a nhà phát hành

Trái phi u th ng có th i h n dài (trên 1 n m), ph bi n là t 2 đ n 5 n m, nh ng có

th t i trên 10 n m (ví d các trái phi u chính ph M - Treasury bonds có th i h n t i 20,

30 n m) th m chí là v nh vi n nh tr ng h p trái phi u consol mà chính ph Anh phát hành vào th i k chi n tranh v i Napoleon

C n l u ý là m c dù th i h n c a trái phi u cho ta bi t đ c th i gian l u hành c a nó

nh ng thông tin mà nhà đ u t trái phi u quan tâm l i là th i h n còn l i c a trái phi u (Term to Maturity), t c là kho ng th i gian t hi n t i cho đ n khi trái phi u đáo h n ây

là m t c n c đ xác đ nh giá c a trái phi u

• Lãi trái phi u (Interest): là kho n ti n lãi mà nhà phát hành cam k t tr cho ng i s

h u trái phi u i v i trái phi u chi t kh u, kho n ti n lãi này đ c xác đ nh trên c s chênh l ch gi a giá bán trái phi u lúc phát hành và m nh giá c a nó i v i trái phi u coupon (coupon bond – là lo i trái phi u mà nhà phát hành cam k t tr lãi đ nh k ), thì lãi trái phi u đ c xác đ nh trên c s m t t l ph n tr m nh t đ nh trên m nh giá T l

ph n tr m này đ c g i là trái su t hay lãi su t cu ng phi u (coupon rate) Lãi su t cu ng

phi u đ c ghi rõ trên t trái phi u

Lãi trái phi u n đ nh lúc phát hành khác nhau tu thu c vào nh ng nhân t nh tình hình lãi su t th tr ng, uy tín c a nhà phát hành, th i h n c a trái phi u

Lãi trái phi u có th đ c tr ngay đ u k (tr ng h p trái phi u chi t kh u) ho c tr

đ nh k (hàng n m ho c n a n m) (tr ng h p trái phi u coupon), ho c cu i k (tr ng

h p công trái xây d ng t qu c c a Vi t Nam)

• Ng i s h u trái phi u (Bondholder): B ng vi c mua trái phi u, ng i s h u trái

phi u đã cung c p cho nhà phát hành m t kho n vay ng tr c Tên c a ng i s h u trái phi u có th đ c ghi trên t trái phi u (n u là trái phi u đích danh) ho c không đ c ghi (n u là trái phi u vô danh) Ng i s h u trái phi u ngoài quy n đ c đòi lãi và v n khi

đ n h n còn có quy n chuy n nh ng trái phi u cho ng i khác khi trái phi u ch a h t

h n

• Các đi u kho n đ c bi t: Trái phi u có th đ c phát hành kèm theo m t s đi u ki n

đ c bi t đ t o thu n l i cho nhà phát hành th c hi n t t m c đích huy đ ng v n dài h n

Có các lo i đi u ki n kèm theo ph bi n sau:

̇ Trái phi u có lãi su t th n i: quy đ nh sau m t th i gian nh t đ nh (3 tháng, 6 tháng,

1 n m…) lãi su t l i đ c n đ nh theo lãi su t th tr ng Trái phi u này thích h p cho th i k lãi su t thì tr ng bi n đ ng m nh vì nó gi m r i ro cho c ng i cho vay

và ng i đi vay

Ngân hàng u t phát tri n (BIDV) là ngân hàng – doanh nghi p đ u tiên Vi t Nam phát hành trái phi u Trái phi u phát hành đ t đ u tiên này đ c phát hành kèm theo đi u kho n lãi su t th n i Ví d v i trái phi u huy đ ng b ng đ ng USD, trái phi u có k h n 5 n m (26/6/2000 – 26/6/2005), m nh giá 1000 USD, lãi tr đ nh k hàng n m, tr vào đ u k , lãi su t cho n m đ u tiên b ng 5,2%, lãi su t các n m sau

b ng lãi su t tr tr c ti t ki m USD 12 tháng c a BIDV + 0,3%/n m Tr ng h p lãi

su t tính theo cách này mà th p h n lãi su t n m đ u tiên thì l y lãi su t n m đ u tiên

̇ Trái phi u đ c u tiên thanh toán: quy đ nh đ c u tiên thanh toán v n g c tr c

các ch n khác trong tr ng h p công ty b tuyên b phá s n Nh v y, cùng là các

ch n c a công ty nh ng có ch n đ c u tiên tr n tr c Tuy nhiên, m i ch n

đ u đ c u tiên tr n tr c c đông

̇ Trái phi u có đi u kho n b o v : quy đ nh nh ng ho t đ ng mà nhà phát hành không

đ c phép ho c ph i th c hi n nh m b o đ m an toàn cho kho n v n vay

̇ Trái phi u có th đ c mua l i: quy đ nh ng i phát hành có th mua l i toàn b hay

m t ph n trái phi u đã phát hành i u ki n này th ng áp d ng v i các trái phi u có

th i h n dài (ch ng h n trên 10 n m) Giá mua l i th ng cao h n m nh giá, tuy nhiên càng đ n g n ngày đáo h n, m c đ chênh l ch gi a giá mua l i và m nh giá càng

gi m Ngoài ra, đi u ki n đ c mua l i th ng ch có hi u l c sau khi trái phi u đ c

l u hành m t th i gian nh t đ nh ch không có hi u l c trong su t th i h n c a trái phi u

̇ Trái phi u có th bán l i: quy đ nh ng i mua trái phi u có th bán l i trái phi u cho nhà phát hành và thu h i v n tr c ngày đáo h n trong nh ng đi u ki n nh t đ nh

̇ Trái phi u có th chuy n đ i: cho phép các trái phi u do công ty c ph n phát hành

chuy n đ i thành m t s l ng nh t đ nh nh ng c phi u th ng v i t l (giá c ) và

th i gian chuy n đ i đã đ c xác đ nh Lo i trái phi u này tuy lãi su t th ng th p

h n trái phi u th ng, nh ng khi công ty làm n phát đ t, c phi u lên giá, trái ch s

ki m đ c l i nhu n t chênh l ch giá mua bán c phi u

Trái phi u giao d ch trên th tr ng có r t nhi u lo i đa d ng Cách phân lo i trái phi u ph

bi n nh t là c n c vào ch th phát hành vì kh n ng thanh toán g c và lãi c a trái phi u ph thu c r t nhi u vào uy tín c a t ch c phát hành V i c n c phân chia nh v y, trái phi u có ba

lo i ch y u sau:

yTrái phi u chính ph (Government bond)

Trái phi u chính ph là nh ng trái phi u do Chính ph phát hành nh m m c đích bù đ p thâm

h t ngân sách, tài tr cho các công trình phúc l i công c ng trung ng và đ a ph ng ho c làm công c đi u ti t ti n t c đi m c a trái phi u chính ph là không có r i ro thanh toán và có đ thanh kho n cao Do đó, lãi su t c a trái phi u chính ph đ c xem là c n c chu n n đ nh m c lãi su t c a các công c n khác có cùng k h n Có th k đ n 2 lo i trái phi u chính ph nh sau:

• Trái phi u kho b c (Treasury bonds): do Kho b c thay m t Chính ph phát hành đ huy

đ ng v n dài h n nh m tài tr cho Chi tiêu Ngân sách nhà n c M , trái phi u kho b c

có hai lo i là Treasury note v i th i h n trên 1 n m và không quá 10 n m và Treasury bond v i th i h n trên 10 n m Vi t Nam, trái phi u kho b c th ng có th i h n 2 và 5

n m

• Công trái nhà n c (State bonds): là lo i trái phi u dài h n đ c bi t, đ c phát hành t ng

đ t, không th ng xuyên Lo i này khá đ c a chu ng vì không có r i ro, m c dù lãi

su t t ng đ i th p nh ng l i không ph i ch u thu

Công trái Vi t Nam đ c phát hành không ph i nh m vay v n đ bù đ p thâm h t ngân sách mà đ đ ng viên ng i dân cho Chính ph vay v n đ đ u t vào các d án, công trình ph c v cho l i ích chung c a c xã h i Vì v y mà công trái Vi t Nam có tên

g i là Công trái xây d ng t qu c Tr c đây, công trái Vi t Nam th ng có m c lãi

su t th p nên không h p d n nhà đ u t , nh ng g n đây, m c lãi su t đã đ c đi u ch nh

h p lý h n nh m tr c h t là đ i phó v i r i ro m t giá đ ng ti n do l m phát Ví d Công trái Giáo d c đ c phát hành n m 2005 Công trái Giáo d c có th i h n 5 n m, lãi

su t 8,2%/n m Ti n g c và lãi công trái đ c thanh toán 1 l n khi đáo h n (sau 60 tháng) t i các Kho b c Nhà n c Nh v y t ng lãi su t c a c 5 n m s là 41%

Công trái giáo d c đ c phát hành theo hai hình th c: ch ng ch không ghi tên, in

tr c m nh giá g m 11 lo i t m nh giá 50.000 đ ng đ n 100 tri u đ ng Lo i ch ng ch

có ghi tên, không in tr c m nh giá s d ng đ i v i các cá nhân, t ch c mua công trái

có giá tr t 50 tri u đ ng tr lên (t i đa là 10 t đ ng)

yTrái phi u chính quy n đ a ph ng (Municipal bonds)

ây là nh ng trái phi u đ c các chính quy n đ a ph ng phát hành đ huy đ ng v n cho các

m c đích c th , th ng là đ xây d ng nh ng công trình h t ng c s hay phúc l i công c ng

c a đ a ph ng Ví d : Trái phi u phát tri n đô th do UBND Tp HCM phát hành M , trái phi u chính quy n đ a ph ng do các bang phát hành Khác v i trái phi u chính ph , trái phi u chính quy n đ a ph ng ti m n r i ro thanh toán, tu theo t ng chính quy n đ a ph ng mà m c

đ r i ro này c ng khác nhau M lãi c a trái phi u chính quy n đ a ph ng đ c mi n thu liên bang (và nhi u bang còn mi n c thu bang) nên khá h p d n nh ng nhà đ u t có thu nh p cao

yTrái phi u công ty (Corporate bond)

Trái phi u công ty là nh ng trái phi u do các công ty phát hành v i m c đích tài tr dài h n cho các nhu c u t ng v n c a công ty Vi t Nam, Lu t doanh nghi p quy đ nh công ty h p danh

và h p tác xã không đ c phép phát hành trái phi u

Các trái phi u công ty nhìn chung có qui mô giao d ch nh h n so v i các trái phi u chính

ph , do v y mà chúng kém l ng h n T i các n c phát tri n, th tr ng trái phi u công ty c ng

có qui mô nh h n th tr ng c phi u công ty (t i M th tr ng trái phi u công ty ch b ng g n 1/5 th tr ng c phi u công ty) tuy nhiên t c đ phát tri n c a nó l i nhanh h n th tr ng c phi u công ty nhi u nên trong t ng lai trái phi u công ty có th s là m t ngu n tài chính quan

tr ng h n so v i các c phi u công ty

N m gi trái phi u công ty th ng là các công ty b o hi m (đ c bi t là công ty b o hi m nhân

th ), các qu h u trí, các công ty ch ng khoán và c các cá nhân

2.3.2.2 C phi u (Stock/Share Certificate)

C phi u là m t ch ng th hay bút toán ghi s xác nh n trái quy n (quy n h ng l i) v v n

- equity claim - đ i v i thu nh p và tài s n ròng c a m t công ty c ph n

C phi u có b n ch t là m t công c góp v n (equity instruments) và ch do các công ty c

ph n phát hành Khi c n huy đ ng v n, công ty c ph n chia s v n c n huy đ ng thành nhi u

ph n nh b ng nhau, g i là các c ph n (share/stock) Ng i mua nh ng c ph n này đ c g i là

c đông (share/stockholder) V i s c ph n đã mua, các c đông đ c c p m t gi y ch ng nh n

s h u, gi y này g i là c phi u

V n mà công ty c ph n huy đ ng đ c t vi c phát hành c phi u đ c xem là v n thu c s

h u c a công ty Nh ng c đông khi mua các c ph n c a công ty đã th c hi n vi c góp v n đ công ty kinh doanh và do v y tr thành nh ng ng i đ ng s h u công ty T l s h u công ty

ph thu c vào s c ph n mà c đông n m gi Do c phi u đ c xem là gi y xác nh n quy n s

h u c a các c đông đ i v i nh ng c ph n này nên có th coi c phi u là ch ng ch xác nh n s góp v n và quy n s h u v s v n mà m t c đông góp vào công ty c ph n

Là ng i ch s h u công ty, các c đông có nh ng quy n c b n sau đây:

• Quy n tham gia qu n lý công ty: Quy n này đ c th c hi n b ng cách các c đông b u ra

m t H i đ ng qu n tr đ thay m t mình qu n lý, đi u hành công ty Các c đông không

ch có quy n b u ra H i đ ng qu n tr (Board of Directors) mà còn có th tham gia ng

c làm thành viên c a H i đ ng qu n tr S l ng phi u b u t l v i s l ng c ph n

mà c đông n m gi Do v y nh ng ng i n m gi càng nhi u c ph n c a công ty thì

càng có nhi u kh n ng tr thành thành viên c a H i đ ng qu n tr Ngoài ra, hàng n m công ty còn t ch c i h i c đông (Annual shareholder meetings) đ h p các c đông

l i, bàn v các chi n l c ho c k ho ch kinh doanh l n c a công ty

• Quy n s h u tài s n ròng 20

c a công ty: Các c đông s h u công ty theo t l c ph n

n m gi Do v y, khi tài s n ròng c a công ty t ng lên do làm n có lãi, giá tr các c ph n

mà c đông n m gi c ng t ng lên theo Khi công ty c ph n ng ng ho t đ ng, c đông

đ c tham gia phân chia tài s n còn l i c a công ty Ví d : T ng tài s n ban đ u c a m t công ty c ph n là 10 t VN M t c đông n m 20% c ph n c a công ty cho nên t ng giá tr tài s n công ty mà anh s h u theo c ph n là 2 t VN Sau 5 n m làm n có lãi,

t ng tài s n ròng c a công ty t ng lên 15 t VN , khi đó t ng giá tr c ph n mà anh ta s

h u lên t i 3 t VN

• Quy n tham gia chia l i nhu n ròng 21

: C đông đ c quy n h ng m t ph n l i nhu n ròng c a công ty t l v i s c ph n anh ta s h u Ph n lãi tr cho m i c ph n đ c g i

là c t c (Dividend) Quy n này ch đ c th c hi n khi công ty làm n có lãi Tuy nhiên, không ph i lúc nào t t c l i nhu n thu đ c đ u đ c đem chia cho các c đông, c ng có

tr ng h p nh m t ng v n kinh doanh cho công ty, H i đ ng qu n tr quy t đ nh gi l i

ph n l n l i nhu n i u này nói chung là đ c các c đông ch p nh n vì tuy không nh n

đ c c t c nh ng giá tr c ph n c a h trong công ty l i t ng lên, h n th vi c t ng v n

có th đ m b o cho kh n ng t o thêm nhi u l i nhu n h n trong th i gian t i

Ngoài đ c tr ng c b n nói trên, c phi u còn có m t s đ c đi m đáng chú ý sau:

• Th i h n c a c phi u: B ng cách mua c phi u do công ty c ph n phát hành, các nhà

đ u t đã cung c p v n cho công ty ho t đ ng Tuy nhiên các c đông l i không đ c phép rút kho n v n này v tr tr ng h p công ty ng ng ho t đ ng ho c có qui đ nh đ c

bi t cho phép đ c rút v n Chính vì lý do nh v y nên có th coi c phi u có th i h n thanh toán v n b ng th i gian ho t đ ng c a công ty Trên th c t , tr tr ng h p phá s n

ho c k t qu kinh doanh quá t i t , còn nói chung thì các công ty s v n c duy trì ho t

đ ng mãi mãi, cho nên có th nói th i h n c a c phi u là vô h n M c dù v y, các c đông đ c phép chuy n nh ng c ph n mà mình n m gi cho ng i khác và b ng cách

đó có th rút l i kho n v n mà mình đã đ u t vào công ty c ph n

• Giá tr c a c phi u: Giá tr c a c phi u đ c th hi n trên 3 ph ng di n sau:

o M nh giá (Face value): là s ti n ghi trên b m t c phi u22 M nh giá th ng

đ c ghi b ng n i t M nh giá b ng bao nhiêu là do lu t ch ng khoán ho c đi u

l c a công ty c ph n qui đ nh Ví d : Vi t Nam theo N 144/CP, m nh giá c phi u c a các doanh nghi p Vi t Nam th ng nh t là 10.000 VN

o Giá tr ghi s (Book value): là giá tr c a m i c ph n c n c vào giá tr tài s n ròng c a công ty trên b ng t ng k t tài s n Ví d : M t công ty có 50.000 c phi u, m nh giá 10.000 đ/c phi u Sau 5 n m ho t đ ng, giá tr tài s n ròng c a công ty theo s sách k toán là 1 t đ Khi đó giá tr c a m i c ph n theo s sách

M nh giá c a c phi u ch là giá tr danh ngh a và ch có ý ngh a lúc phát hành S ti n mà công ty c

ph n thu đ c tính trên m i c phi u sau khi phát hành không nh t thi t ph i b ng m nh giá