Vì vậy, bốn tiêu chí mà nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh (trích trong Lê Văn Thăng, 2008, tr.3) đưa ra là những tiêu chí phát triển hơn một bậc về tín, đạt, nhã mà các nhà dịch thuật Trung[r]
Trang 11 ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong quá trình dịch Anh-Việt và Việt-Anh,
người dịch phải quan tâm đến cả ba tiêu chí liên
quan đến chất lượng văn bản dịch: tín, đạt, nhã Ba
tiêu chí này là sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình dịch
Anh-Việt và Việt-Anh Tuy nhiên, để đạt được cả
ba tiêu chí này, người dịch cần sử dụng nhiều biện
pháp khác nhau trong dịch Anh-Việt và Việt-Anh
2 TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG
MỘT BẢN DỊCH ANH-VIỆT VÀ VIỆT-ANH
TRẦN LÊ DUYẾN * ; HOÀNG ANH NGUYỆN **
* Học viện Khoa học Quân sự, ✉ duyenletran@gmail.com
** Học viện Khoa học Quân sự, ✉ nguyen2052000@gmail.com
Ngày nhận bài: 17/9/2017; ngày hoàn thiện: 24/10/2017; ngày duyệt đăng: 15/11/2017
MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DỊCH ANH-VIỆT VÀ VIỆT-ANH
TẠI HỌC VIỆN KHOA HỌC QUÂN SỰ
TÓM TẮT
Dịch thuật nói chung, dịch Anh-Việt và Việt-Anh nói riêng không chỉ là một môn khoa học, một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một sản phẩm của trí tuệ Dịch Anh-Việt và Việt-Anh đóng vai trò rất quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng của nước ta hiện nay Vì vậy, việc nâng cao chất lượng dịch Anh-Việt và Việt-Anh là một ưu tiên hàng đầu của giới dịch thuật Tuy nhiên, để có một bản dịch Anh-Việt và Việt-Anh có chất lượng, đạt ba tiêu chí “tín, đạt và nhã”, đòi hỏi người dịch cần phải am tường cả hai ngôn ngữ Anh và Việt, nền văn hóa của hai đất nước cũng như sử dụng nhiều biện pháp dịch khác nhau Trong khuôn khổ bài báo này, chúng tôi xin được bàn đến một số biện pháp nâng cao chất lượng dịch Anh-Việt và Việt-Anh tại Học viện Khoa học Quân sự, giúp người dịch xử lý văn bản dịch tốt hơn nhằm đạt được cả ba tiêu chí “tín, đạt và nhã” khi dịch hai ngôn ngữ này
Từ khóa: chất lượng, dịch Anh-Việt, dịch Việt-Anh, ngôn ngữ nguồn, ngôn ngữ đích, tiêu chí.
Lý thuyết dịch nói chung, tiêu chí đánh giá chất lượng của một bản dịch nói riêng, vốn đã được bàn đến và nghiên cứu ở cả phương Đông lẫn phương Tây
Ở Phương Đông, tiêu chí “Tín, Đạt, Nhã” xuất hiện vào nửa cuối thế kỉ XIX tại Trung Quốc Thực
vậy, năm 1898, dịch giả Trung Quốc, Nghiêm Phục
(1854-1921) trong “Thiên diễn luận, dịch lệ ngôn”
đã nêu ra tiêu chuẩn dịch gây ảnh hưởng rất lớn trên diễn đàn dịch thuật Nghiêm Phục đã nêu ra ba nguyên tắc dịch cơ bản là “Tín, Đạt, Nhã”, nghĩa là
Trang 2một bản dịch phải đạt được độ chính xác, đảm bảo
chất lượng và hay Ngoài ra, một số dịch giả khác
của Trung Quốc cũng đã đưa ra một số nguyên tắc
dịch, như nguyên tắc “Thiện dịch” của Mã Kiến
Trung, “Tam mỹ” của Thử Uyên Xung, “Truyền
thần và Nhập hoá” của Tiền Trung Thư, Tuy
nhiên, những nguyên tắc dịch kể trên đều có chung
một nguyên tắc cơ bản là: dịch thuật phải đảm bảo
tính chính xác toàn diện của văn bản trong việc
truyền đạt cả về mặt ngữ nghĩa lẫn ý đồ tu từ và tư
tưởng của nguyên tác
Sau khi du nhập vào Việt Nam, quan niệm này
có sự ảnh hưởng khá lớn đến các thế hệ dịch giả
Việt Nam, đồng thời đã trở thành những chuẩn
mực để đánh giá chất lượng một bản dịch Tuy
nhiên, trong quá trình dịch, dịch giả khó có thể đạt
được tính thống nhất toàn diện từ nội dung, ngữ
nghĩa đến phong cách diễn đạt với nguyên tác như
dịch giả nổi tiếng Cao Xuân Hạo (2006, tr.1) đã
từng nhận định: “Khó lòng có thể nói rằng “phàm
là một bản dịch thì nhất thiết phải có cái văn phong
được gọi là “nhã” Nếu nguyên bản không “nhã”,
mà lại gồ ghề, thô lỗ, thì bản dịch “nhã” chắc chắn
là sẽ không thực hiện được chữ “tín” và sẽ nảy
sinh một mâu thuẫn đối kháng ngay trong nội bộ
của tiêu chuẩn được đề ra”; hay “Ngay cả chữ
đạt cũng có một nội dung rất khó hiểu, khiến ta
phải tìm xem những người lấy chữ đạt làm tiêu
từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai hoàn toàn”
Vì vậy, bốn tiêu chí mà nhà nghiên cứu Cao Tự
Thanh (trích trong Lê Văn Thăng, 2008, tr.3) đưa
ra là những tiêu chí phát triển hơn một bậc về tín,
đạt, nhã mà các nhà dịch thuật Trung Quốc chỉ ra;
đó là, tiếp cận nguyên bản từ góc độ văn bản học
nhằm tránh những sai sót dây chuyền vì nguyên
bản cũng hoàn toàn có thể có sai sót, tiếp cận dưới
góc độ từ ngữ học để hiểu hết ý nghĩa của bản
dịch, tiếp cận trên cơ sở văn hóa học ở cả ngôn
ngữ gốc và ngôn ngữ đích và tiếp cận phong cách
học để truyền tải được cái thần, cái phong cách văn
chương của tác giả đến với độc giả dưới hình thức
một ngôn ngữ mới Như vậy, cách tiếp cận này
thực sự quyết định chất lượng bản dịch cũng như
trình độ của dịch giả nhất
Ở phương Tây, mãi đến nửa sau thế kỉ XX mới
có sự xuất hiện của các tài liệu trình bày những khái niệm và lý thuyết của dịch thuật Điển hình nhất là cuốn “The Name and Nature of Translation Studies” của tác giả James Stratton Holmes, công
bố năm 1975 tại Copenhagen Cuốn sách này có thể xem là một tuyên ngôn của dịch thuật học Sau
đó, lần lượt nhiều tác giả cho ra đời các tác phẩm liên quan đến dịch thuật và các tiêu chí đánh giá chất lượng một văn bản dịch như: Tytler (1978), Massoud (1988), Tudor (1987), Larson, (1998) Kelly (1979),
Thứ nhất, theo quan điểm của Tytler (1978), có
ba tiêu chí đánh giá chất lượng một văn bản dịch như sau:
Một là, văn bản dịch phải đảm bảo tính chính
xác toàn diện của văn bản cả về ngữ nghĩa lẫn ý định
về tu từ và tư tưởng của nguyên tác
Hai là, phong cách và hành văn trong văn
bản dịch phải tương đồng với nguyên tác
Ba là, hành văn trong văn bản dịch phải tự nhiên,
uyển chuyển như nguyên tác
Như vậy, Tytler (1978) chỉ ra rằng ba yếu tố: tính chính xác, phong cách và cách hành văn quyết định đến chất lượng bản dịch
Tudor (1987) cũng có quan điểm khá tương đồng với Tytler (1978) khi ông đã khái quát ba tiêu chí cơ bản của một bản dịch có chất lượng: trung thực, mạch lạc và phong cách, cụ thể là:
Một là, đảm bảo tính trung thực Bản dịch phải
trung thành với nguyên tác Ông cho rằng, dịch thuật không phải chỉ là chuyển dịch từ các từ đơn của tiếng nước ngoài thành tiếng mẹ đẻ mà còn là
sự chuyển hoá những tình cảm và tinh thần của nguyên tác
Hai là, đảm bảo tính mạch lạc Bản dịch phải
rõ ràng, vì vậy, người dịch vừa phải tinh thông tiếng mẹ đẻ vừa phải lĩnh hội được tinh thần của nguyên tác
Trang 3Ba là, đảm bảo phong cách Bản dịch phải tái
hiện được phong cách của nguyên tác về mặt lựa
chọn từ ngữ, trật tự từ ngữ và tu từ, bởi lẽ chỉ có
coi trọng những nét riêng của từ ngữ, tu từ của
nguyên tác thì bản dịch mới tái hiện được đúng
phong cách của nguyên tác
Hai tác giả trên quan tâm đến tín, đạt và nhã,
chưa nói rõ đến tiêu chí văn hóa trong dịch thuật,
bởi lẽ một bản dịch tốt phải truyền tải được các ý
tưởng của văn bản gốc cũng như các đặc điểm cấu
trúc và văn hóa của văn bản gốc Với quan điểm
này, Massoud (1988) đặt ra các tiêu chí cho một
bản dịch có chất lượng: ngôn ngữ phải dễ hiểu,
gãy gọn, lưu loát, truyền tải được sự tinh tế của
văn bản gốc, phong cách ngôn ngữ, có khả năng tái
tạo lại bối cảnh văn hóa, lịch sử của văn bản gốc,
truyền tải đầy đủ nội dung những từ viết tắt và các
từ, cụm từ phiếm chỉ, vần điệu và truyền tải được
đầy đủ nghĩa của văn bản gốc Như vậy, Massoud
đã đề cập đến nhiều tiêu chí hơn so với Tudor và
Tytler, đặc biệt là ông quan tâm đến yếu tố văn hóa,
lịch sử
Tựu chung lại, các nhà nghiên cứu dịch thuật
đều quan tâm đến các tiêu chí chính mà một bản
dịch cần đạt được đó là: tín, đạt, nhã và sự tái tạo
văn hóa Vậy nên, việc tuân thủ ba nguyên tắc dịch
cơ bản: tín, đạt và nhã hay trung thực, mạch lạc,
phong cách nhưng cần phải quan tâm đến yếu tố
văn hóa, lịch sử trong dịch thuật nói chung, dịch
Việt-Anh và Anh-Việt nói riêng có thể khẳng định
tính uyên bác của nó Ngay tại Học viện Khoa học
Quân sự, việc đánh giá tiêu chí một văn bản dịch
đều dựa trên các tiêu chí tín đạt nhã của phương
Đông và Massoud (1988) để làm cơ sở cho việc
dạy và học dịch Việt-Anh và Anh-Việt
3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT
LƯỢNG DỊCH ANH-VIỆT VÀ VIỆT-ANH TẠI
HỌC VIỆN KHOA HỌC QUÂN SỰ
Trong thời đại ngày nay, xã hội không ngừng
phát triển, các thể loại và đề tài bản dịch ngày càng
phong phú, đa dạng, đối tượng độc giả ngày càng
nhiều và hình thức cũng như phong cách diễn đạt
khác nhau Vì vậy, ngoài việc áp dụng ba nguyên tắc dịch cơ bản “Tín, Đạt, Nhã” của phương Đông hay “trung thực, mạch lạc, phong cách” của phương Tây, dịch giả cần phải quan tâm đến rất nhiều tiêu chí khác như văn bản, văn hóa, Thực vậy, với một tác phẩm văn học, dịch giả cần chú trọng đến hiệu quả nghệ thuật và hình tượng; ngược lại, bản dịch chuyên ngành khoa học thì yêu cầu tính khoa học, tính chuyên ngành cao, lôgíc chặt chẽ; vì thế yêu cầu dịch thuật phải gãy gọn, mạch lạc Tương
tự, khi dịch một tác phẩm khôi hài, người dịch phải thể hiện được tính khôi hài của văn bản gốc ở văn bản đích Hơn nữa, khi truyền tải thông điệp về văn hóa, dịch giả cần thể hiện thông điệp đó từ văn bản gốc sang văn bản đích một cách đầy đủ Vì thế, để nâng cao chất lượng dịch Anh-Việt và Việt-Anh tại Học viện Khoa học Quân sự, người dịch có thể vận dụng một số biện pháp sau nhằm thổi vào
ba nguyên tắc đó nội hàm đa dạng khác nhau, có cách lý giải mới về “Tín, Đạt, Nhã” hay “trung thực, mạch lạc, phong cách”
3.1 Mượn từ
Mượn từ không phải là một biện pháp mới trong dịch Anh-Việt và Việt-Anh Tuy vậy, đây cũng là một biện pháp hữu hiệu trong việc nâng cao chất lượng một văn bản dịch Khi không thể tìm được
từ tương đương giữa ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ đích trong dịch Anh-Việt và Việt-Anh; đặc biệt là khi dịch văn bản chuyên ngành kỹ thuật hoặc văn bản có khái niệm mới, người dịch nên lựa chọn biện pháp vay mượn, vì đây là một trong những biện pháp đơn giản nhưng tối ưu nhất giúp giải quyết tốt yếu tố chính xác cho bản dịch
Người dịch có thể lựa chọn các cách vay mượn sau đây:
Một là, vay mượn thuần túy Đây là cách thức
vay mượn hoàn toàn, không có sự thay đổi về cả mặt
hình thức và ngữ nghĩa Ví dụ: “email”, “áo dài”,
“đổi mới”, “internet”, “marketing”, “điếu cày” Hai là, vay mượn có thay đổi về mặt hình thức
nhưng không thay đổi về mặt ngữ nghĩa Ví dụ:
Trang 4“cool” (kul), “canteen” (căn tin), “cheque” (séc),
“dollar” (đô la), (Giáo trình Dịch Viết 1).
Ba là, vay mượn một phần Đây là sự vay
mượn mà một phần của từ của ngôn ngữ bản
địa và một phần vay mượn, ví dụ như: “internet
provider” (nhà cung cấp internet), “marketing
strategy” (chiến lược marketing), “ozone layer”
(tầng ozone),
Ngoài ra, người dịch cũng có thể sử dụng từ
vay mượn nhưng có thêm phần giải thích Phương
án này, cho dù vẫn còn một số tranh luận, nhưng
vẫn có hiệu quả to lớn giúp người dịch thực hiện
nhiệm vụ của mình thành công mà không vi phạm
đạo đức nghề nghiệp, vì trong quá trình dịch,
người dịch gặp nhiều khái niệm mới hoặc tên mới;
đặc biệt là ở các văn bản chuyên ngành như ngành
y, kỹ thuật, lâm nghiệp, nông nghiệp, hóa chất
Để xử lý tốt các văn có thông tin mới, khái
niệm mới, thuật ngữ mới, người dịch thường vay
mượn luôn từ có trong văn bản gốc nhưng đưa thêm
phần giải thích để truyền tải thông điệp của văn bản
gốc sang văn bản đích Ví dụ như hai từ HIV và
AIDS đều là từ vay mượn và thường được sử dụng
rộng rãi trong tiếng Việt, vì hai từ này cũng được
sử dụng rộng rãi trên thế giới, mặc dù nguồn gốc
hai từ này là viết tắt của tiếng Anh Do hai từ HIV
và AIDS được sử dụng rộng rãi như vậy, nên khi
được sử dụng, hai từ này không có thêm phần giải
thích Tuy nhiên, khi sử dụng bất kỳ một từ vay
mượn nào, người dịch cần kèm theo phần giải thích
để làm rõ nghĩa của văn bản dịch như trường hợp
sử dụng muối ORS, được in trên gói thuốc bằng
tiếng Anh, người dịch có thể sử dụng luôn từ viết
tắt ORS nhưng phải kèm theo từ giải thích “muối
bù mất nước” Tương tự, khi dịch từ “bún chả” từ
tiếng Việt sang tiếng Anh, người dịch có thể giữ
nguyên từ này nhưng nên kèm theo từ giải thích
“grilled pork and noodle” để diễn đạt ý chính xác
hơn Thực vậy, phương án vay mượn từ của ngôn
ngữ gốc có kèm theo giải thích cũng là một trong
những cách làm hiệu quả mà các dịch giả nên lựa
chọn khi không tìm được từ tương đương phù hợp
Như vậy, vay mượn từ là một trong những phương án người dịch có thể vận dụng khi dịch Anh-Việt và Việt-Anh khi không thể tìm được từ tương đương
3.2 Dịch phỏng hay còn gọi là dịch sát, dịch từng từ/chữ
Dịch phỏng cũng là một biện pháp được sử dụng khá phổ biến trong dịch Anh-Việt và Việt-Anh nhờ những lợi ích mà nó mang lại Dịch phỏng cũng là một loại dịch vay mượn, trong đó, toàn bộ đơn vị cú pháp được vay mượn và các thành phần riêng lẻ của nó được dịch sát nghĩa
Đối với biện pháp này, người dịch cần tôn trọng cấu trúc cú pháp của ngôn ngữ gốc, đồng thời đưa ra một phương thức mới của từ ngữ; ví dụ
như “as bitter as gall” (đắng như mật/bồ hòn) hay
“as black as coal” (đen như than/mực), “Blood is thicker than water” (Máu thoáng hơn nước lã)
Hơn nữa, người dịch có thể dịch sát nghĩa các kết hợp ngữ ở Giáo trình Dịch thương mại,
Dịch viết 2 và Dịch tiếng Anh quân sự như: “black market” (chợ đen), “hot money” (tiền nóng), “heavy industry” (công nghiệp nặng), “light industry” (công nghiệp nhẹ), “thành quả lao động” (fruits
of labour), “nhà đầu tư” (investment house); hoặc tên các tổ chức, cơ quan như: “European Union” (Liên minh Châu Âu), “International Monetary Fund” (Quỹ tiền tệ Quốc tế), “World Bank” (Ngân hàng Thế giới), “Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch” (Ministry of Culture, Sports and Tourism),
“Bộ Kế hoạch và Đầu tư” (Ministry of Planning
and Investment); và các từ ghép thông thường
như: “showroom” (phòng trưng bày), “pawnshop” (tiệm cầm đồ), “bàn phím” (keyboard), ‘tội phạm mạng” (cyber-crime), “total force” (tổng lực),
“superpower status” (vị thế siêu cường), “ưu thế chiến thuật” (tactical superiority), “application of firepower and movement” (sử dụng hoả lực và cơ động), “đội hình chiến đấu” (combat formation),
“infantry regiment” (trung đoàn bộ binh), “hình thức chiến thuật” (tactical operations), “môi trường tác chiến điện từ” (electromagnetic
Trang 5environment), “continuous operations” (tác chiến
liên hồi), “phía trước và bên sườn của đối phương”
(the opposing forces’ fronts and flanks), “công
binh dã chiến” (field engineering), “to concentrate
offensive fire” (tập trung hoả lực tấn công) Như
vậy, người dịch thường sao phỏng nguyên nghĩa
của từ từ ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ đích và
vị trí của từ thường được sắp xếp theo cú pháp
của ngôn ngữ đích Tuy nhiên, đối với từ
Hán-Việt thì vị trí thường không thay đổi, ví dụ như:
“superman” (siêu nhân), “tổng sản phẩm” (total
products) hay “cựu sinh viên” (former student)
Bên cạnh đó, trong tiếng Việt, có một số cụm từ
được dịch theo lối sao phỏng từ tiếng Anh nay đã
trở thành cố định như cụm từ “thân thiện với người
dùng” (user-friendly), “thân thiện với môi trường”
(environment(ally)-friendly), “thân thiện với sinh
thái” (eco-friendly), Tuy vậy, người dịch cũng
cần thận trọng với lối dịch sao phỏng này Các từ
ngữ được dịch theo lối sao phỏng phải là những
cụm kết hợp lôgic, tự nhiên của ngôn ngữ đích,
ví dụ như “kinh tế gia đình” thường không dịch
là “household economy” mà là “cottage industry”
hoặc “horti-culture”, hay “golden goodbye” không
dịch là “lời tạm biệt vàng ngọc” mà là “phụ cấp
thôi việc”,
Tóm lại, để nâng cao chất lượng dịch Anh-Việt
và Việt-Anh tại Học viện Khoa học Quân sự, việc
áp dụng biện pháp dịch phỏng cũng là một trong
những lựa chọn tối ưu
3.3 Sử dụng từ tương đương có tính tập hợp
Việc sử dụng từ tương đương có tính tập hợp
là một trong những biện pháp quan trọng hàng đầu
đối với việc dịch Anh-Việt và Việt-Anh, bởi lẽ giữa
hai ngôn ngữ này tồn tại sự khác biệt về văn hoá
trong sử dụng từ vựng, do điều kiện tự nhiên, hoàn
cảnh xã hội và truyền thống lịch sử khác nhau, và
mỗi một dân tộc hay một nền văn hoá khác nhau
có góc độ quan sát khác nhau trên cùng một khách
thể Vì vậy, việc sử dụng từ tương đương có tính
tập hợp sẽ giúp người dịch thu hẹp sự khác biệt về
văn hóa giữa hai ngôn ngữ khi dịch
Để tìm được tương đương giữa hai ngôn ngữ, người dịch cần chú ý đến yếu tố văn hóa và yếu tố ngôn ngữ ở cấp độ từ bằng cách sử dụng từ tương đương có tính tập hợp trong cùng một trường nghĩa như như ở các bài tập của giáo trình Bài
tập Lý thuyết Dịch: “ngôn ngữ, thực vật, xe cộ, khoảng cách, kích cỡ, hình dáng, thời gian, tình cảm, tín ngưỡng”, Ví dụ như trong trường nghĩa
đồ gia dụng, từ “furniture” (đồ đạc) là từ chung cho các từ “table” (bàn), “desk” (bàn học), “chair” (ghế), “bookshelf” (giá sách), “cupboard” (chạn bát), “hammock”(võng), “sofa” (ghế sô fa), “rug” (thảm), Tương tự, từ “accommodation” (nơi ăn
chốn ở) được dùng để thay thế cho rất nhiều từ
liên quan đến từ “nhà” như “house, bungalow, flat, apartment, villa, cottage”, Ở một ví dụ khác,
trong tiếng Anh, không có từ tương đương nào cố định cho từ “đàn” của tiếng Việt, vì vậy, khi dịch người dịch phải xác định đúng thành tố đi kèm với
từ “đàn” để lựa chọn từ một cách phù hợp trong
tiếng Anh như “một đàn cừu/bò/gia súc” (a herd
of sheep/cows/cattle), “một đàn cá” (a school of fish), “một đàn kiến” (a swarm of ants, “một đàn chim” (a flock of birds),
Tương tự, trong khi người Anh phân biệt rất rõ
các loại xe máy khác nhau như “mopeds, scooters, motorcycles” vì từ “motorcycle” có bánh xe và động cơ lớn hơn “moped” và “scooter”, ngược lại, người Việt lại sử dụng từ “xe máy” để diễn đạt loại
xe hai bánh có động cơ Vì vậy, người dịch cần lấy
từ “xe máy” để diễn tả cả ba từ trên của tiếng Anh bằng một từ tập hợp là “xe máy” Trong trường hợp khác, cả ba từ “paw”, “foot” và “leg” đều
được dịch sang tiếng Việt bằng một từ mang nghĩa
tập hợp là “chân” Tương tự, trong giáo trình Dịch
tiếng Anh quân sự, người dịch có thể sử dụng cụm
từ “đối phương/kẻ thù” trong tiếng Việt cho các từ
“enemy” hoặc “rival”, “antogonist”, “opponent”
trong tiếng Anh,
Như vậy, khi không tìm được từ tương đương trong ngôn ngữ đích, người dịch Anh-Việt và Việt-Anh cần tìm một từ mang nghĩa tổng quát để diễn đạt ý cần dịch một cách phù hợp
Trang 63.4 Sử dụng một từ cụ thể
Khác với phương án sử dụng từ có tính phổ
quát cao là phương án dịch bằng một từ cụ thể
Với phương án này, người dịch thường dựa vào
các yếu tố ngôn ngữ học, ngôn cảnh văn hóa cũng
như mục đích giao tiếp của văn bản gốc, sau đó
lựa chọn một từ/ngữ cụ thể trong ngôn ngữ đích
để truyền đạt thông điệp của văn bản gốc đó Đây
cũng là một phương án hữu dụng giúp người dịch
chọn từ tương đương một cách hiệu quả, bởi giữa
hai ngôn ngữ Anh và Việt tồn tại nhiều từ không có
tính tương đương
Khi dịch Anh-Việt và Việt-Anh, người dịch
cần phải xác định từ cụ thể thông qua các nhóm từ
để lựa chọn từ tương đương phù hợp với ngữ cảnh
Ở một số ví dụ khác trong giáo trình Lý thuyết
Dịch cũng có thể thấy rằng, có nhiều từ trong tiếng
Việt diễn tả từ “carry” trong tiếng Anh Vì vậy, khi
lựa chọn từ để dịch từ này, người dịch cần quan
tâm đến sự phân định rõ ràng về kích cỡ, hình dáng
của đồ vật được mang vác; khả năng của người
mang vác; cách thức mang vác để lựa chọn từ phù
hợp trong số các từ “mang, vác, cầm, gánh, ôm,
đeo, xách, quảy, giữ, nắm, bê, bưng”, Tương tự,
từ “rice” trong tiếng Anh cũng có thể được dịch
thành nhiều từ tiếng Việt khác nhau, phụ thuộc vào
thời điểm: trồng, thu hoạch, nấu để lựa chọn từ phù
hợp trong số các từ: “lúa, thóc, gạo và cơm” Như
vậy, trong những trường hợp này, nếu chỉ quan tâm
đến từ tiếng Anh thì người dịch sẽ không xác định
rõ được từ của tiếng Việt một cách chính xác mà
phải xem xét từ trong ngữ cảnh cụ thể để tìm ra
từ tương đương phù hợp nhất Hơn nữa, từ “vấn
đề” được sử dụng rất quen thuộc trong tiếng Việt
nhưng khi dịch, người dịch khó tìm được từ tương
đương trong tiếng Anh, vì vậy, người dịch cần
xác định cụ thể tình huống, ngữ cảnh để xác định
trường nghĩa của nó, sau đó lựa chọn từ phù hợp
để dịch sang tiếng Anh “vấn đề” (issue), “vấn nạn/
tệ nạn” (vice/evil), “khó khăn” (difficulty), “trở
ngại” (obstacle/barrier), “trục trặc” (mechanical
trouble), “biến chứng” (complication), “thắc
mắc” (query) Tuy nhiên, từ “chứng” có thể được dịch là “problem” như trong trường hợp “chứng khó thở” được dịch là “breathing problem”.
Tựu chung lại, người dịch Anh-Việt và Việt-Anh cần xác định rõ ngữ cảnh để lựa chọn một từ
cụ thể để diễn đạt từ tương đương từ ngôn ngữ gốc sang ngôn đích một cách phù hợp
3.5 Diễn đạt lại ý của ngôn ngữ gốc bằng cách thêm từ hoặc giải thích
Biện pháp diễn đạt lại ý cũng là một trong những cách hiệu quả giúp người dịch truyền tải thông điệp từ tiếng Việt sang tiếng Anh và ngược lại trong trường hợp một số từ hoặc khái niệm ở ngôn ngữ gốc không tồn tại trong ngôn ngữ đích Thực vậy, trong tiếng Anh, có nhiều từ và khái niệm không tồn tại trong tiếng Việt; ngược lại, một
số khái niệm trong tiếng Việt lại không diễn đạt hết nghĩa được truyền tải trong tiếng Anh Ví dụ như
ở giáo trình Lý thuyết Dịch, từ “alcohol” trong câu “Pregnant women should avoid alcohol” bao
gồm tất cả các đồ uống có cồn Tuy nhiên, trong
tiếng Việt, từ “rượu” không bao gồm cả nghĩa của
từ “bia”; vì vậy, khi dịch câu này, người dịch nên thêm vào từ “bia” để diễn đạt đủ nghĩa của câu này
ở ngôn ngữ gốc “Phụ nữ mang thai nên tránh rượu bia” Tương tự, từ “abuse” truyền tải toàn bộ hành
vi “lạm dụng” trong tiếng Anh; tuy nhiên, trong
tiếng Việt, không tồn tại nghĩa này mà phải diễn
đạt lại khá dài Chính vì vậy, câu “Adults should not abuse and neglect their children” không nên dịch là ‘‘Trẻ em nên được bảo vệ khỏi sự lạm dụng và cơ lỡ’’ Thay vào đó, câu này cần được
diễn đạt lại bằng cách giải thích thêm trong tiếng Việt để truyền tải đầy đủ nghĩa của câu này trong
tiếng Anh ‘‘Người lớn không lạm dụng hay bỏ mặc con cái mình’’ Hay ở giáo trình Dịch tiếng
Anh quân sự, người dịch cần giải thích thêm nghĩa của các thuật ngữ quân sự không phổ biến ở Việt
Nam như “Systems include Global Positioning System (GPS) receiver” (thiết bị thu sóng từ Hệ thống Định vị Toàn cầu (GPS), “an upgrade of the
Trang 7optical Digital Scene Matching Area Correlation
(DSMAC) system” (thiết bị nâng cấp từ hệ thống
So sánh Cảnh vật số quang (DSMAC), “Time of
Arrival (TOA) control” (hệ thống điều khiển Thời
gian tiếp cận mục tiêu (TOA)), “improved 402
turbo engines” (các động cơ phản lực 402 cải tiến),
“Ships and submarines have different weapon
control systems (WCSs) A vertical launching
system (VLS) accommodates missile stowage and
launch on ships On all attack submarines, missiles
are launched from torpedo tubes (with stowage
in the torpedo room); in addition, some attack
submarines have VLS located forward, external to
the pressure hull, which will handle both stowage
and launch.” (Tàu chiến và tàu ngầm có các hệ
thống điều khiển vũ khí (WCSs) khác nhau Trên
tàu chiến, hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) bao
gồm khoang chứa và phóng tên lửa Trên mọi tàu
ngầm chiến đấu, tên lửa được phóng từ ống phóng
ngư lôi (từ khoang chứa trong khoang ngư lôi)
Ngoài ra, hệ thống phóng thẳng đứng ở một số
tàu ngầm chiến đấu được bố trí ở phía trước, bên
ngoài khoang áp lực, đảm bảo cả chức năng chứa
và phóng tên lửa.),
Như vậy, khi không thể tìm ra từ tương đương
ở ngôn ngữ đích, người dịch Anh-Việt và
Việt-Anh tại Học viện Khoa học Quân sự nên lựa chọn
phương án diễn đạt lại ý của ngôn ngữ gốc
3.6 Lược bỏ từ không cần thiết
Một số dịch giả cho rằng, lược bỏ từ chỉ là sự
lựa chọn cuối cùng Tuy nhiên, trong dịch thuật,
đặc biệt là dịch nói, người dịch Anh-Việt và
Việt-Anh chủ yếu truyền tải những thông tin chính từ
ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ đích Vì vậy, đây là
một trong những phương án tối ưu và việc lược
bỏ những từ không cần thiết giúp cho người dịch
Anh-Việt và Việt-Anh thực hiện công việc của
mình hiệu quả nhưng vẫn không ảnh hưởng đến
nội dung thông điệp cần truyền tải
Trong thực tế, khi tiến hành công việc dịch
thuật, người dịch thường lược bỏ một số từ không
cần thiết Tuy nhiên, việc lược bỏ những từ không cần thiết cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh ảnh hưởng đến nội dung chính của thông tin Thông thường, người dịch chỉ lược bỏ những từ, thậm chí cụm từ đòi hỏi việc giải thích dài dòng, diễn giải vụng về và ảnh hưởng đến tính tự nhiên, tính mạch lạc của ngôn ngữ đích làm cho người đọc hoặc người nghe bị sao nhãng Ví dụ ở câu:
“Much can be done even without being physically present in the meeting” trong giáo trình Lý thuyết Dịch, được dịch sang tiếng Việt là‘‘Nhiều việc có thể làm ngay cả khi không có mặt tại cuộc họp’’; như vậy, từ “physically” đã bị lược bỏ để đảm bảo
yếu tố đạt và nhã cho câu văn này do sự khác biệt về
nghĩa giữa hai cấu trúc“being physically present”
và “being present” không đáng kể Tương tự, khi dịch câu “Hội thảo cung cấp những thông tin cập nhật về thực trạng công tác bình đẳng giới tại Việt Nam”, từ “công tác” bị lược bỏ vì từ này tồn tại
trong tiếng Việt nhưng lại không xuất hiện như một từ riêng lẻ trong tiếng Anh Vì vậy, câu này
nên dịch là “The workshop has updated the latest situation of gender equality in Vietnam”.
Tóm lại, lược bỏ từ hoặc cụm từ không cần thiết cũng là một sự lựa chọn khôn ngoan khi dịch Việt-Anh và Anh-Việt
3.7 Sử dụng các cấu trúc cố định có sự tương đồng giữa hai ngôn ngữ
Trong dịch Anh-Việt và Việt-Anh, có sự tồn tại của sự tương đồng, thậm chí có sự trùng khớp
cả về mặt cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của khá nhiều cấu trúc cố định, tục ngữ, thành ngữ Vì vậy, người dịch Anh-Việt và Việt-Anh có thể lựa chọn việc sử dụng các cấu trúc cố định, thành ngữ, tục ngữ của cả hai ngôn ngữ để truyền tải một thông điệp từ tiếng Việt sang tiếng Anh và ngược lại một cách hiệu quả
Trên thực tế, khi gặp được những cấu trúc cố định có sự tương đồng giữa hai ngôn ngữ, người dịch chỉ cần chuyển dịch ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ đích một cách tự nhiên là được Tuy nhiên, sự trùng khớp này ít khi xảy ra; vì vậy, người dịch cần