- Nếu trong bài thơ của BHTQ ta bắt gặp tổ hợp “Ta với ta” từ một người nhưng lại muốn phân thân tách thành 2 để mong có người đối thoại, để mong có người sẻ chia trao gửi tâm tình nh[r]
Trang 1Ngày soạn: 07/10/2018
Ngày dạy: 10/10/2018
TUẦN 8 Tiết 30– Bài 8 Giảng văn BẠN ĐẾN CHƠI NHÀ ( Nguyễn Khuyến)
I MỤC TIÊU CẦN ĐẠT
1 Kiến thức:
- Sơ giản về tác giả Nguyễn Khuyến
- Sự sáng tạo trong việc vận dụng thể thơ ĐL , cách nói hàm ẩn sâu sắc, thâm thúy của NK trong bài thơ
2 Kỹ năng:
Lắng nghe tích cực, giao tiếp tự nhận thức, đánh giá
3 Thái độ:
- Biết trân trọng tình bạn , thể hiện tình yêu quê hương đất nước
4 Năng lực:
- Tự quản bản thân (xuyen suốt quá trình học)
- Năng lực giao tiếp Tiếng Việt
- Năng lực giải quyết vấn đề
- Năng lực cảm thụ thẩm mỹ
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1 Giáo viên:
a Phương pháp: Dùng lời, đọc sáng tạo, vấn đáp gợi tìm
b ĐDDH: Giáo án, SGK, SGV105
2 Học sinh: Đọc văn bản và trả lời câu hỏi 1,2 SGK/
III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC
1 Ổn định : (1’)
Kiểm tra sĩ số HS
2 Kiểm tra bài cũ (4’)
? Đọc thuộc bài thơ “ Qua Đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan? Nêu nét đặc sắc về nghệ thuật và nội dung?
Đáp án:
Bài thơ đạt đến độ mẫu mực về thể thơ Đường luật, tả cảnh ngụ tình, sử dụng tài tình các nghệ thuật chơi chữ…
Khắc họa bức tranh Đèo Ngang hoang vắng, âm u, hiu quạnh Bài thơ cho ta cảm nhận một mối u sầu nặng trĩu không ai chia sẻ của một tâm trạng cô đơn, buồn, nhớ nước, thương nhà
3 Bài mới : (35’)
Giới thiệu bài (1’)
Các em thân mến! có một nhà thơ nổi tiếng học rộng tài cao, từng là đại quan triều Nguyễn, cuối đời ông từ quan về sống làm thơ Tuy ông sống cách chúng ta đã hơn một thế kỉ nhưng những tác phẩm của ông để lại khiến ta thực sự khâm phục một tài năng xuất khẩu thành chương Ta cũng kính trọng ông bởi một quan niệm sống đẹp, một tâm hồn thanh cao, một tấm
Trang 2lòng nhân hậu, thủy chung với bạn bè Đó là nhà thơ Nguyễn Khuyến với bài thơ “Bạn đến chơi nhà” Hôm nay cô và các em sẽ cùng tìm hiểu
Hoạt động 1: Hướng dẫn học sinh đọc –
tìm hiểu chung (5’)
(?) Nêu những nét nổi bật về tác giả ?
HS: Trả lời
GV: Trình chiếu slide 3
(Giới thiệu bổ sung về tác giả)
Năm 1864 ông đỗ cử nhân
Sau năm 1865 ông trượt thi Hội nên
tu chí ở lại kinh đô học trường Quốc Tử
Giám và đổi tên từ Nguyễn Thắng thành
Nguyễn Khuyến với hàm ý phải lỗ lực
hơn
Đến năm 1871 ông mới đỗ Hội
Nguyên và Đình Nguyên Từ đó Nguyễn
Khuyến được coi là Tam Nguyên Yên
Đổ
Nguyễn Khuyến là một người có phẩm
chất trong sạch, mặc dù ra làm quan
nhưng nổi tiếng là thanh liêm, chính trực
Ông là người có tâm hồn rộng mở, giàu
cảm xúc trước cuộc sống gắn bó với thiên
nhiên
GV: Trình chiếu slide 4
Đây là một số hình ảnh về Nguyễn
Khuyến lúc làm quan
(?)Hoàn cảnh sáng tác, đề tài, chủ đề
của bài thơ?
(Đây là một trong những đề tài phổ biến
trong ca dao và thi ca)
GV: Nhận xét, chốt.
GV: Trình chiếu Slide 5
(Hướng dẫn hs đọcbài thơ)
- Nhịp 4/3 Giọng nhẹ nhàng, hóm hỉnh
GV: Đọc mẫu.
HS: Đọc – nhận xét.
GV: Cho học sinh tìm hiểu một số từ khó
trong SGK
I ĐỌC – TÌM HIỂU CHUNG
1 Tác giả, tác phẩm
a Tác giả: Nguyễn Khuyến (1835
– 1909)
- Tên thật: Nguyễn Thắng
- Quê: Làng Yên Đổ - huyện: Bình Lục – tỉnh: Hà Nam
- Là một nhà Nho tài danh, có nhân cách cao khiết
b Tác phẩm
- Hoàn cảnh sáng tác: Khi nhà thơ
đã từ quan về quê, sống cuộc đời thanh bạch
- Đề tài: Tình bạn
- Chủ đề: Tình bạn đậm đà, trong
sáng, sâu sắc
2 Đọc văn bản
Năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực giải quyết vấn
đề, năng lực cảm thụ thẩm mỹ
Trang 3(?) Xác định thể loại và phương thức
biểu đạt?
? Xác định bố cục và nội dungcủa từng
phần?
HS: trả lời.
GV: Nhận xét
Các em lưu ý Đối với bất kỳ bài thơ nào
cũng vậy, khi phân chia bố cục ta phải
căn cứ vào mạch vận động nội dung và
cảm xúc của bài thơ chứ không chỉ căn cứ
và cấu trúc cứng của bài thơ theo thể loại
quy định.
GV: Trình chiếu slide 5 (tiếp)
Ở bài thơ này cô sẽ không chia theo
cấu trúc bổ dọc, cũng không phân tích
theo cấu trúc bổ ngang: đề, thực, luận,
kết chúng ta sẽ phân tích theo cấu trúc
của một cuộc: Bạn – đến – chơi – nhà.
GV: Phân tích trên máy chiếu
GV: Dẫn dắt chuyển ý
Khi bạn đến chơi nhà thì chủ nhà sẽ
ứng tiếp thù – tạc ra sao? Họ nói với
nhau câu chuyện gì và từ tất cả những
điều đó ta đọc được tình cảm gì của chủ
và khách, giữ ta và bạn? Chúng ta sẽ đi
vào tìm hiểu phần nội dung tiếp theo.
HĐ3: HDHS Đọc, tìm hiểu chi tiết (20’)
GV: Trình chiếu Slide 6
(?) Cách xưng hô trong câu thơ cho thấy
mối quan hệ như thế nào của chủ nhà
và khách?
HS: Trả lời.
GV: bổ sung
Thời gian này tác giả về ở ẩn , ông tự
cho mình là già “ Muốn đi lại tuổi già
thêm nhác” Già, nghèo, ít đi lại , sống ẩn
3 Thể loại và pt biểu đạt
- Thể loại: Thơ thất ngôn bát cú
Đường luật
- Phương thức: Trữ tình, đậm đà
yếu tố tự sự
4 Bố cục
3 phần
- Câu 1: Bạn đến chơi nhà – một tình huống khó xử
- Câu 2 – 7: Cách ứng xử
- Câu 8: Tấm chân tình của nhà thơ
II ĐỌC – TÌM HIỂU CHI TIẾT
1 Bạn đến chơi nhà – một tình huống khó xử (5’)
- Cách xưng hô: gọi “bác”: quan hệ thân tình, gần gũi
Năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực giải quyết vấn
Trang 4(?) Câu thơ được ngắt nhịp như thế
nào? Ý nghĩa?
HS: Trả lời.
GV: Phân tích trên slide 6
Câu thơ ngắt nhịp 4/3 tạo thành 2 vế
+Vế 1: Đã bấy lâu nay - > nói đến cái lâu
nay vẫn thế
+Vế 2: bác tới nhà - > nói đến cái bất ngờ
của ngày hôm nay
Giữa lâu nay và ghôm nay đã có sự
khác biệt Nhịp thơ 4/3 diễn tả một sự
ngạc nhiên Vì sao ngạc nhiên?
+ Vì từ lâu nay hai người chưa gặp mặt,
tuổi đã cao, sức đã yếu nên việc thăm
nhau rất khó khăn vì thế nhà thơ không
chờ đợi và cũng chẳng dám mong ấy vậy
mà hôm nay bạn tới chơi cho nên khi gặp
tình huống bạn đến nhà thì rất bất ngờ
(?) Cụm từ “bác tới nhà” diễn tả điều
gì?
Một lời chào, một tiếng reo vui
GV: Nhưng bên cạnh sự bất ngờ và niềm
vui ấy là một tình thế khó xử
(?) Theo em vì sao có thể nói “bạn đến
chơi nhà” được đặt vàomột tình thế khá
là khó xử của nhà thơ?
HS: Suy nghĩ trả lời
GV: Phân tích.
Vì bạn rất thân , rất quý nhưng lâu
ngày không đến thăm, không ai nghĩ là
đến thăm thì hôm nay bác đến chơi nhà
cho nên khiến chủ nhân rơi vào tình thế
khó xử bởi vì chưa kịp chuẩn bị để đón
bạn và nhất là để đãi bạn cho chu đáo,
cho xứng với mối thân tình của hai người
bấy lâu, cho xứng với tấm lòng của bạn
không quản đường xa đến chơi nhà mình
GV: Dẫn dắt.
Vậy trước tình thế khá bất ngờ và khó
xử như thế nhà thơ trần tình và dãi bày
làm sao, nhà thơ lý giải như thế nào về
tình thế của mình? Chúng ta đến với phần
- Nhịp 4/3:
+ Sự ngạc nhiên, bất ngờ
+ Lời chào, tiếng reo vui, khi gặp bạn
- > Tình thế khó xử: bất ngờ, chưa
có sự chuẩn bị trước để tiếp đãi bạn
đề, năng lực cảm thụ thẩm mỹ
Trang 52 với 6 câu thơ tiếp.
(?) Ở gia đình em mỗi khi có khách quý
đến thăm nhà thì bố mẹ em sẽ làm gì?
HS: (Làm cơm đãi khách)
GV: Nhận xét, bổ sung?
GV: Trình chiếu slide 7
(Đọc 6 câu thơ)
(?) Em nhận thấy những biện pháp
nghệ thuật nào được sử dụng trong 6
câu thơ này?
HS: Trả lời.
GV: Nhận xét, bổ sung.
Nghệ thuật liệt kê kết hợp với phép đối
lập
(?)Em hãy chỉ ra những hình thức đối
lập đó?
HS: Chỉ ra các hình thức đối lập.
GV: Nhận xét
GV: Trình chiếu Slide 7 (tiếp)
(Phân tích)
Đãi bạn là chuyện rất thường, thậm
chí ở đây khách lại là người bạn thân lâu
ngày không gặp lại là bạn thân thì đó hẳn
là khách quý thì phải hết lòng đãi bạn
Nhưng bạn đến bất ngờ quá, nhà chưa kịp
chuẩn bị gì, tác giả trần tình về tình cảnh
khó xử của mình
- Đầu tiên tác giả có nhắc đến chợ khi
nhắc đến chợ ắt hẳn người ta liên tưởng
ngay nhà thơ định sai lũ trẻ đi mua rượu
mua thịt về làm cơm đãi bạn nhưng trẻ
thì đi vắng, chợ thì xa quá trong khi tuổi
đã cao, sức đã yếu nên mình không thể tự
đi, lũ trẻ thì có thể đi được thì chúng lại đi
vắng cho nên cũng không mua được
Vì vậy nhà thơ nghĩ ngay đến những món
ngon sẵn có trong nhà đó là ra ao bắt cá
đãi bạn nhưng ao sâu nước cả cũng không
bắt được, sang vườn định bắt gà đãi bạn
nhưng vườn rộng rào thưa không đuổi
được
Cá gà không được thôi thì đành đãi bạn
bữa ăn đạm bạc thôn quê với rau dưa cà
2 Cách ứng xử của nhà thơ
- Nghệ thuật: liệt kê + phép đối lập
Trang 6muối vậy về ruộng thì cải chửa ra cây,
cà mới nụ không ăn được thôi thì vào sân
bứt tạm quả bầu quả bí nhưng bầu vừa
rụng rốn, mướp đương hoa
Đến cả những thứ đạm bạc cũng không
có để tiếp bạn thôi thì cung bạn vào
phòng khách để uống nước ăn trầu vậy
Người ta thường nói: miếng trầu là đầu
câu chuyện Nhưng “Đầu trò tiếp khách
trầu không có”, ngay cả thứ thông thường
nhất cũng không có để đãi bạn
(?) Em có nhận xét gì về trình tự liệt kê
trong 6 câu thơ này?
HS: Trả lời
GV: Nhận xét
- Nội dung của 6 câu thơ chính là 6 lần
liên tục tác giả đưa ra cái có và không có
Tác giả nói cái có trước và cái không sau
để phủ định một cách tuyệt đối, để khẳng
định một điều: chẳng có gì để đãi bạn cả”
Nhưng phủ định để nói điều gì? Các em
có tin rằng nhà ông quan nghè Nguyễn
Khuyến nghèo đến mức cơm dưa cà canh
cải cũng không có không? Các em có tin
rằng Nguyễn Khuyến nghèo đến mức một
miếng trầu cũng không có không? Tất
nhiên là không!
Tác giả dùng cách nói quá nhằm khẳng
định một điều: đời sống vật chất hết sức
hạn hẹp, đời sống vật chất vô cùng thanh
bạch của mình giữa làng quê, trần tình để
bạn hiểu
(?)Ngoài sự đối lập có – không còn có
những hình thức đối lập nào được tác
giả sử dụng qua sự liệt kê đó?
Nhìn sang dãy liệt kê ta còn nhận
thấy tác giả đã dựng lên một thế đối lập
giữa cái chủ quan và cái khách quan Cái
có là cái chủ quan, là tấm lòng của nhà
thơ muốn đem tất cả những gì mình có ra
đãi bạn Nhưng khách quan lại không cho
phép nhà thơ làm bất cứ điều gì trong đó,
muốn mang tất cả những thứ đó ra để đãi
bạn nhưng những thứ đó lại không sẵn có,
- Liên tục đưa ra cái có và không
- Cái chủ quan và khách quan
- Ước muốn đủ đầy và hiện thực thiếu thốn
Trang 7không sẵn sàng lý do vì bạn đến đường
đột quá Cho nên mới nói nhà thơ bị đẩy
vào một tình thế khó xử vô cùng
(?)Qua sự đối lập đó tác giả muốn
khẳng định điều gì?
HS: Trả lời
GV: Nhận xét, phân tích
Bên cạnh các sản vật được liệt kê là các
không gian từ xa đến gần Khoảng cách
không gian đang càng ngày càng rút ngắn,
khoảng cách giữa chủ và khách cũng
ngày càn rút ngắn lại
Người việt Nam ta có câu tục ngữ: “Xa
mặt thỉ cách lòng”: xa nhau lâu ngày
không gặp thường nảy sinh ra khoảng
cách Nhưng từng chút từng chút một
trong sự giãi của nhà thơ ta nhận thấy
khoảng cáh giữa hai người bạn đang ngày
càng rút ngắn lại Giữa họ dường như
không còn khoảng cáh giữ chủ và khách
nữa mà là mối quan hệ của hai người bạn
vượt khỏi biên giới cách ngăn của không
gian, thời gian và cả tâm lý nữa Hai con
người thực sự tìm đến nhau vượt qua ttát
cả mọi sự có – không về vật chất để đến
với nhau bằng tấm lòng
(?)Qua 6 câu thơ trên cho em hình dung
như thế nào về khung cảnh nơi nhà thơ
sống? Cuộc sống của ông có gì thú vị?
HS: Trả lời
Khung cảnh đẹp nên thơ Đó là một bức
tranh thiên nhiên thật sống động, gần gũi
quen thuộc với những nếp sống thôn dã,
bình dị, chất phác, cần cù
Nhà thơ sống cuộc đời thanh bạch hòa
hợp với thiên nhiên
Đây là thú vui tao nhã của nhà Nho chân
chính ngày xưa
GV: Trình chiếu Slide 9
(Đọc câu thơ 8)
(?) Em đã gặp cụm từ “ta với ta”ở tác
phẩm nào, của ai?
HS: Trả lời
= > Khẳng định cuộc sống thanh bạch, tấm lòng rộng nước hào hiệp
3 Tấm chân tình của nhà thơ
Trang 8Thảo luận nhóm (3’)
(?)so sánh sự giống và khác nhau trong
cụm từ “ta với ta” ở bài thơ “Qua Đèo
Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan và
cụm từ “ta vơi ta” ở bài “Bạn đến chơi
nhà của Nguyễn Khuyến?
HS: Thảo luận nhóm
GV: Trình chiếu Slide 9 (tiếp)
Ở câu thơ cuối ta bắt gặp một kết cấu rất
độc đáo
- Nếu trong bài thơ của BHTQ ta bắt gặp
tổ hợp “Ta với ta” từ một người nhưng lại
muốn phân thân tách thành 2 để mong có
người đối thoại, để mong có người sẻ chia
trao gửi tâm tình nhưng không được 1 vẫn
cứ là 1, ta vẫn chỉ là ta, cuối cùng chỉ còn
một mình trơ trọi giữa mênh mông trời/
non/ nước -> thể hiện nỗi cô dơn đến tuột
cùng của con người đang lẻ loi trước cuộc
đời mênh mông rộng lớn không tìm thấy
nổi một người tri âm, khát khao lắm một
người sẻ chia, một người bạn mà không
có
Nhưng cụm từ “ta với ta” trong bài thơ
của nguyến khuyến ta với ta là chủ với
khách, NK với bạn của mình, tuy hai mà
1 Cái ta ở đây không còn cô đơn nữa, lúc
này người ta cảm thấy được sẻ chia, được
thấu hiểu, gắn bó không rời trong tình bạn
sâu bền đậm đà tha thiết Giữa Nguyễn
Khuyến và bạn mình ông đã tước bỏ đi tất
cả mọi thứ vật chất, lế nghi – cả những
thứ vật chats rất tục như thịt rượu, cả
những vật chất rất thanh như cau trầu
Bởi với ông tất cả những thứ ấy đều chỉ là
những thứ ngoài thân, những thứ quy ước
xã giao bên ngoài Chỉ có ở lại đây là hai
người bạn, 2 tấm lòng chântình tìm đến
với nhau, sẻ chia, đồng điệu và hòa quện
vào nhau
(?)Em có nhận xét gì về cách sử dụng
cấu trúc “ta với ta” ở hai bài thơ trên?
GV: Nhận xét
Có thể thấy cách sử dụng cấu trúc “ta với
Ta với ta:Hai người bạn, hai tấm
lòng chân tình tìm đến với nhau, sẻ chia, đồng điệu và hòa quyện vào nhau
Trang 9ta” thật tuyệt vời Với hai ngữ cảnh khác
nhau chúng ta có được hai hướng hiểu ý
nghĩa hoàn toàn khác nhau
Một lần nữa ta không chỉ thấy cái tài hoa
trong việc dùng từ đặt câu của các nhà thơ
ta còn thấy được khả năng biểu hiện tuyệt
vời của tiếng Việt: Cùng một kết hợp
ngôn ngữ đặt trong những ngữ cảnh khác
nhau cho ta những cách hiểu, cách lý giải
cách cảm nhận hoàn toàn khác nhau thậm
chí đối lập nhau
(?) Bài thơ đem đến cho em bức thông
điệp gì về tình bạn?
Tự bộc lộ
(?) Quan niện về tình bạn của em như
thế nào?
Tự bộc lộ
Gv:Con người sống phải có bạn “ Ngựa
chạy có bầy chim bay có bạn” Trong
cuộc sống có nhiều người lợi dụng tình
bạn để làm chuyện không tốt …ông cha ta
khuyên nên “ Chọn bạn mà chơi” hoặc “
gần mực thì đen …”
(?) Trong cuộc sống hàng ngày tình bạn
gắn liền với vật chất là tình bạn như thế
nào
Tốt đẹp
Thực dụng, lợi dụng, tầm thường, không
chân thật
HĐ3: HDHS tổng kết (5’)
? Nêu nội dung và nghệ thuật của văn
bản
H: Đọc to ghi nhớ
-> Sự gắn bó chân thành của tình bạn vượt lên trên tất cả
III TỔNG KẾT
* Ghi nhớ: sgk/105
Năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực giải quyết vấn
đề
Trang 104 Củng cố (2’)
GV: Khái quát lại toàn bộ nội dung bài
Kết: Bạn đến chơi nhà là một bài thơ hay, một bài thơ sâu mang chất giọng hóm hỉnh nhưng
lại rất thấm thía về tình bạn Bài thơ đã khép lại nhưng dư âm của nó vẫn còn đọng mãi trong tâm hồn mỗi chúng ta, nó là một bài học để cho ta suy ngẫm không chỉ về tình bạn mà còn về tình người trong cuộc sống
5 Hướng dẫn về nhà (1’)
-HS thuộc văn bản và học thuộc nội dung ghi trong tập, ghi nhớ/105
-Ôn tập phần văn biểu cảm giờ sau viết bài 2 tiết
………