Giáo trình môn Lịch sử triết học

Đặc điểm n ày c ủa triết học đ ã nói lên s ự khác nhau giữa nó với các khoa học cụ thể, v ì các khoa h ọc cụ thể nghi ên c ứu những mặt ri êng l ẻ của hiện thực, như toán học nghi ên c[r]

Giáo trình môn Lịch sử triết học

3

Lời Giới Thiệu

Lịch sử Triết học là môn học mang lại cho người học những hiểu biết mang tính hệ thống về quá trình hình thành

và phát triển tư duy triết học – cơ sở của tư duy lý luận nhân loại, qua đó làm phong phú đời sống tinh thần và nâng cao năng lực sử dụng tư duy vào việc giải quyết các vấn đề do nhận thức khoa học và thực tiễn cuộc sống đặt ra Vì vậy, trong mấy năm qua, môn học này đã được Bộ Giáo dục - Đào tạo cho phép đưa vào giảng dạy rộng rãi cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh của các trường đại học và cao đẳng trong cả nước Tuy nhiên, việc giảng dạy và học tập môn học này luôn gặp không ít khó khăn

Nhằm tạo thuận lợi cho sinh viên trong việc học tập, giúp giảng viên thống nhất chương trình giảng dạy và yêu cầu

trong thi cử, Bộ môn Triết học thuộc Ban Triết học – Xã hội học trường Đại học Kinh tế TP HCM đã giao cho TS Nguyễn

Ngọc Thu và TS Bùi Văn Mưa tiến hành sửa chữa cơ bản nội dung giáo trình Đại cương Lịch sử Triết học (xuất bản năm

2001) và tái bản lần này dùng làm cơ sở cho việc giảng dạy và học tập môn Lịch sử triết học cho các hệ đào tạo trong

trường

Để phù hợp với điều kiện học tập và nghiên cứu của sinh viên kinh tế, quyển giáo trình này không giới thiệu toàn bộ

và phân tích đầy đủ các hệ thống triết học của các quốc gia dân tộc trên thế giới, mà chủ yếu giới thiệu một cách tổng quát các tư tưởng triết học cơ bản của một số hệ thống triết học tiêu biểu từ cổ đại đến hiện đại Vì vậy, nội dung quyển

giáo trình này được thiết kế thành 7 chương (xem mục lục) và được phân công biên soạn như sau:

TS Nguyễn Ngọc Thu chủ biên và tham gia biên soạn các chương 1, 2, 3; TS Bùi Văn Mưa chủ biên các chương 4,

5, 6, 7 và tham gia biên soạn các chương 2, 3, 4, 5, 6, 7 TS Nguyễn Thanh tham gia biên soạn chương 1; TS Hoàng

Trung tham gia biên soạn chương 4; TS Trần Nguyên Ký tham gia biên soạn chương 5; TS Bùi Bá Linh, ThS Bùi Xuân Thanh, ThS Vũ Thị Kim Liên tham gia biên soạn chương 6; PGS-TS Trương Giang Long và TS Lê Thanh Sinh

tham gia biên soạn chương 7

Mặc dù tập thể tác giả rất cố gắng, song giáo trình này chắc chắn vẫn còn nhiều hạn chế, Bộ môn Triết học rất mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành, sâu sắc của các đồng nghiệp, các sinh viên, bạn đọc để kịp thời sửa chữa,

bổ sung trong lần tái bản sau Thư từ, ý kiến trao đổi, đăng ký phát hành xin vui lòng liên hệ với Bộ môn Triết học, Ban

Triết học – Xã hội học Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh - Địa chỉ: 59 C Nguyễn Đình Chiểu, Quận 3,

TP HCM (Phòng A 216); : (08)8.242.677 Xin chân thành cảm ơn

TP HCM, tháng 3 năm 2003

Bộ môn Triết học

4

MỤC LỤC

Chương 1: KHÁI LUẬN VỀ LỊCH SỬ TRIẾT HỌC 5

Chương 2: TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI

I Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển Các đặc điểm cơ bản 16

II Một số tư tưởng, trường phái triết học 21

Chương 3: TRIẾT HỌC TRUNG HOA CỔ ĐẠI

I Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển Các đặc điểm cơ bản 34

Chương 4: TRIẾT HỌC HI LẠP CỔ ĐẠI

I Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển Các đặc điểm cơ bản 62

Chương 5: TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY TRUNG ĐẠI

I Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển Các đặc điểm cơ bản 90

II Tư tưởng triết học của một số triết gia 92

Chương 6: TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY THỜI PHỤC HƯNG - CẬN ĐẠI

I Điều kiện lịch sử ra đời và phát triển Các đặc điểm cơ bản 97

A Các tư tưởng triết học thời phục hưng 102

B Trường phái duy vật kinh nghiệm – duy giác 105

E Triết học khai sáng và chủ nghĩa duy vật Pháp 136

Chương 7: TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY HIỆN ĐẠI

I Quá trình hình thành và phát triển của triết học mácxít 187

A Điều kiện và tiền đề xuất hiện triết học mácxít 188

B Các giai đoạn hình thành và phát triển triết học mácxít 193

II Khái quát quá trình hình thành và phát triển của một số trào lưu triết học ngoài mácxít Phương Tây

5

Chương 1

KHÁI LUẬN VỀ LỊCH SỬ TRIẾT HỌC

1 Triết học là gì ?

Triết học là hình thái ý thức xã hội ra đời từ khi chế độ cộng sản nguyên thủy thay thế bằng chế độ chiếm hữu nô lệ Những học thuyết triết học đầu tiên trong lịch sử xuất hiện vào khoảng thế kỷ VIII –

VI (trước CN) ở An Độ cổ đại, Trung Quốc cổ đại, Hy Lạp và La Mã cổ đại và ở các nước khác

Triết theo từ nguyên chữ Hán có nghĩa là trí – với ý nghĩa là: sự hiểu biết, nhận thức sâu rộng và

đạo lý Còn theo nguyên nghĩa tiếng Hy Lạp, Triết học gồm hai yếu tố ngôn ngữ hợp thành là: Philo – yêu thích; và Sophia – sự thông thái; vậy, Philosophia là yêu thích sự thông thái

Dù Triết học hiểu theo ý nghĩa nào, thì từ thời cổ xưa, triết học đã là một bộ môn tổng hợp bao

gồm cả các lĩnh vực tri thức mà ngày nay gọi là môn khoa học cụ thể như cơ học, lý học, sinh học, thiên văn học… Nhưng do sự phát triển của xã hội, yêu cầu của thực tiễn, con người cần có những hiểu biết ngày càng chi tiết hơn về thế giới xung quanh nên các bộ môn khoa học cụ thể dần xuất hiện và tách khỏi triết học Do vậy, đối tượng của triết học dần dần thu hẹp lại, chỉ đề cập đến những vấn đề cơ bản của tồn tại và của sự nhận thức tồn tại ấy

Vậy, triết học là một hình thái ý thức xã hội, là học thuyết về những nguyên tắc chung của tồn tại

và nhận thức, là thái độ con người đối với thế giới, là khoa học về những qui luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

Đặc điểm chủ yếu của triết học như một hình thái ý thức xã hội là ở chỗ, cố gắng đưa ra một quan

niệm chỉnh thể về thế giới, về các quá trình vật chất và tinh thần cũng như mối liên hệ tác động của các quá trình đó, về nhận thức thế giới và con đường cải biến thế giới Đặc điểm này của triết học đã nói

lên sự khác nhau giữa nó với các khoa học cụ thể, vì các khoa học cụ thể nghiên cứu những mặt riêng

lẻ của hiện thực, như toán học nghiên cứu mối quan hệ về số lượng và không gian; vật lý học nghiên cứu các quá trình nhiệt, điện, từ; sinh học nghiên cứu những đặc điểm phát triển của thế giới thực vật

và động vật Triết học cũng khác với chính trị, nghệ thuật, đạo đức

2 Vấn đề cơ bản của triết học

Lịch sử triết học từ cổ đại đến nay là lịch sử đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, cho nên nghiên cứu lịch sử triết học, đương nhiên phải nắm vững vấn đề cơ bản của triết học – cái chuẩn mực để phân biệt chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

Tất cả những hiện tượng mà chúng ta gặp thường ngày của thế giới, chung qui lại có hai loại: các hiện tượng vật chất, tồn tại bên ngoài ý thức chúng ta và các hiện tượng tinh thần, tồn tại trong ý thức chúng ta Không có bất kỳ hiện tượng nào nằm ngoài hai loại đó Vật chất và ý thức là hai phạm trù triết học dùng để chỉ hai loại hiện tượng đó Bất kỳ trường phái triết học nào cũng phải đề cập đến và giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, bằng hình thức này hoặc bằng hình thức khác, trực tiếp hoặc gián tiếp, xem đó là điểm xuất phát lý luận cho việc hình thành thế giới quan và phương pháp luận, cho việc xác định bản chất của các trường phái triết học đó

Vậy, vấn đề quan hệ giữa vật chất và ý thức, giữa tồn tại và tư duy hay giữa tự nhiên và tinh thần

là vấn đề cơ bản của triết học Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt:

a) Mặt thứ nhất: Mặt này trả lời cho câu hỏi: Vật chất hay ý thức, giới tự nhiên hay tinh thần, cái

nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào? Tuỳ thuộc vào lời giải đáp cho câu hỏi này

mà các học thuyết triết học khác nhau đã chia thành hai trào lưu cơ bản là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

 Chủ nghĩa duy vật khẳng định vật chất có trước, ý thức có sau, thế giới vật chất tồn tại một

cách khách quan độc lập với ý thức con người và không có ai sáng tạo ra; còn ý thức là phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc con ngưới; không thể có tinh thần, ý thức nếu không có vật chất Chủ nghĩa duy vật đã trải qua con đường phát triển lâu dài và đã có nhiều hình thức tồn tại khác nhau:

6

- Hình thức đầu tiên của chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật cổ đại Đó là chủ nghĩa duy vật

chất phác, xuất phát từ giới tự nhiên để giải thích chúng, nhưng chủ nghĩa duy vật này chưa có cơ sở khoa học để đứng vững trước sự tiến công của chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo ngự trị trong thời trung

cổ

- Hình thức thứ hai của chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật siêu hình thế kỷ XVII – XVIII

Hình thức này ra đời trong hoàn cảnh giai cấp tư sản đang lên, họ xây dựng chủ nghĩa duy vật của mình nhằm chống lại thế giới quan duy tâm, tôn giáo của giai cấp phong kiến Nhưng do hạn chế bởi trình độ khoa học và lợi ích giai cấp, cho nên nó mang tính chất siêu hình

- Hình thức thứ ba của chủ nghĩa duy vật là chủ nghĩa duy vật biện chứng Nó được xây dựng trên

cơ sở của khoa học hiện đại và không ngừng phát triển do nhu cầu thực tiễn cùng sự phát triển của khoa học thời đại mới

 Chủ nghĩa duy tâm - đối lập với chủ nghĩa duy vật - cho rằng tinh thần, ý thức có trước và là cơ

sở tồn tại của giới tự nhiên, của vật chất Chủ nghĩa duy tâm có hai phái chủ yếu là chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan

- Chủ nghĩa duy tâm chủ quan cho rằng, cảm giác, ý thức của con người là cái có trước và quyết

định sự tồn tại của mọi sự vật và hiện tượng bên ngoài Các sự vật và hiện tượng chỉ là “những tổng hợp của cảm giác” và tư tưởng Phủ nhận sự tồn tại của thế giới khách quan, chủ nghĩa duy tâm chủ quan cũng phủ nhận luôn cả tính qui luật khách quan của các sự vật và hiện tượng Quan niệm duy tâm

đã không tránh khỏi dẫn đến chủ nghĩa duy ngã

- Chủ nghĩa duy tâm khách quan cho rằng có một thực thể tinh thần tồn tại trước hoặc tồn tại ở

bên ngoài và độc lập với con người, với thế giới vật chất, sản sinh ra và quyết định tất cả các quá trình của thế giới vật chất

Tuy có sự khác nhau trên đây trong quan niệm cụ thể về cái có trước và về sự có trước, nhưng cả hai dạng của chủ nghĩa duy tâm đều giống nhau ở chỗ coi ý thức, tinh thần là cái có trứơc, là cái sản sinh ra vật chất và quyết định vật chất

Mặc dù chủ nghĩa duy tâm dựa vào lý trí, vào tri thức (chứ không dựa vào lòng tin như tôn giáo) để luận chứng cho lý luận của mình, nhưng lý luận ấy lại sai lầm là do:

Một là, về phương diện nhận thức, chủ nghĩa duy tâm xem xét sự vật một cách phiến diện, thái quá

(một sự thổi phồng, bơm to), thậm chí tuyệt đối hóa của một trong những mặt, của một trong những đặc trưng, của một trong những khía cạnh của nhận thức tách rời khỏi vật chất, khỏi giới tự nhiên, khỏi hiện thực xã hội Chẳng hạn, đúng là cảm giác là nguồn gốc của mọi sự hiểu biết của con người về thế giới, nhưng từ đó lại đi đến kết luận cảm giác là cái có trước, còn các sự vật bên ngoài chỉ là phức hợp của các cảm giác thì là sai lầm, thì duy tâm Hoặc từ vai trò năng động của ý thức trong quan hệ với vật chất mà lại đi đến chỗ cho rằng, ý thức là cái sản sinh ra vật chất, quyết định vật chất, thì cũng là sai lầm, cũng là duy tâm

Hai là, về mặt xã hội, do việc hình thành giai cấp, lao động trí óc đã trở thành đặc quyền của giai

cấp bóc lột Bởi vậy các nhà tư tưởng của giai cấp đã có thái độ khinh miệt lao động chân tay và đã ảo tưởng rằng tư tưởng là lực lượng quyết định, còn sản xuất vật chất là lĩnh vực thứ yếu, thấp hèn

Ngoài hai trào lưu cơ bản là duy vật và duy tâm, trong triết học còn có phái nhị nguyên luận Theo

những người thuộc phái nhị nguyên luận, cả hai nguyên thể vật chất và tinh thần đều tồn tại song song

và độc lập với nhau: thế giới vật chất sinh ra từ nguyên thể vật chất, thế giới tinh thần sinh ra từ nguyên thể tinh thần Các nhà nhị nguyên luận muốn dung hòa giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, nhưng cuối cùng họ rơi vào chủ nghĩa duy tâm, vì họ thừa nhận ý thức hình thành và phát triển tự nó không phụ thuộc vào vật chất

b) Mặt thứ hai: Mặt này nhằm giải đáp cho câu hỏi: Con người có khả năng nhận thức được thế

giới không?

 Chủ nghĩa duy vật xuất phát từ chỗ cho rằng, vật chất có trứơc, ý thức có sau, vật chất là nguồn

gốc của ý thức và ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, do đó thừa nhận con người có thể nhận thức

được thế giới và các qui luật của thế giới

Có nhà triết học duy tâm thừa nhận thế giới là có thể nhận thức được; nhưng vì họ xuất phát từ

quan niệm cho rằng ý thức có trước vật chất, vật chất phụ thuộc vào ý thức nên theo họ nhận thức không phải là phản ánh thế giới mà chỉ là sự nhận thức, tự ý thức của ý thức về bản thân Họ phủ nhận

102

giáo điều, chủ nghĩa lý tính hẹp hòi, đồng thời chủ trương coi trọng các yếu tố phi lý tính, phi truyền

thống Tại đây, ông đã đưa chủ nghĩa lịch sử đến với chủ nghĩa vô chính phủ, chủ nghĩa cơ hội

“Phương pháp luận đa nguyên” là định hướng để ông xây dựng lý luận về khoa học tự do trong một

xã hội tự do Theo ông, trong xã hội tự do, không có một tiêu chuẩn tuyệt đối nào để phân giới khoa học

và các hình thái ý thức phi khoa học, mà chúng đan xen thâm nhập vào nhau, vì vậy, không nên dành cho khoa học một quyền uy trước các hình thái ý thức khác Hơn nữa, mục tiêu của khoa học cũng không phải

là mục tiêu quan trọng nhất, và khoa học không chi phối mọi sinh hoạt của con người, mà mỗi con người đều có một điều kiện để sống, một niềm tin để theo đuổi, một cơ hội để sáng tạo Trong xã hội hiện đại,

sở dĩ khoa học nổi bật hơn so với các hình thái ý thức khác là do khoa học khéo léo và biết kết hợp chặt

chẽ với nhà nước để can thiệp mạnh mẽ vào mọi hoạt động khác của con người Tình hình này đã tạo ra chủ nghĩa sôvanh khoa học, coi khoa học là thiêng liêng bất khả bài xích, nhưng bản thân khoa học lại được phép bài xích, xâm phạm các hình thái ý thức khác Từ đây, ông khẳng định chủ nghĩa sôvanh khoa học không củng cố sức mạnh và ưu thế cho khoa học mà là trói buộc tính sáng tạo và tự do lựa chọn của

nó Và khi nào khoa học còn có quá nhiều quy tắc, chuẩn mực cứng nhắc thì khi đó tính thích ứng của nó với hoàn cảnh lịch sử càng ít, tính giáo điều của nó càng nhiều, khi đó nó đang tự giết chết chính mình, vì

vậy, cần phải phấn đấu xây dựng khoa học tự do trong một xã hội tự do

ĐẠI CƯƠNG LỊCH SỬ TRIẾT HỌC

Chủ biên: TS Bùi Văn Mưa - TS Nguyễn Ngọc Thu

Chịu trách nhiệm xuất bản:

TRẦN ĐÌNH VIỆT

Biên tập :

Sửa bản in :

Trình bày :

Bìa :

NHÀ XUẤT BẢN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

62 Nguyễn Thị Minh Khai – Quận 1

Điện thoại : 8225340 – 8296764 – 8220405 – 8296713 – 8223637

Fax : 84.8.8222726  Email : nxbtphcm@bdvn.vnd.net

In 2000 cuốn, Khổ 14,5 x 20,5 cm, tại Công ty In ………

GP số: 834–10/XB-QLXB ngày 31-7- 2003

In xong và nộp lưu chiểu tháng 10 năm 2003