Sáng Kiến Kinh NghiệmTẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN ĐỂ GIÚP HỌC SINH HỌC TỐT MÔN ĐỊA LÍ I/- LÍ DO Trong dạy học địa liù.. Đồ dùng trực quan bao gồm các bản đồ, sơ đồ,
Trang 1Sáng Kiến Kinh Nghiệm
TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN ĐỂ GIÚP HỌC SINH HỌC TỐT MÔN ĐỊA LÍ
I/- LÍ DO
Trong dạy học địa liù Đồ dùng trực quan là nguồn tri thức địa lí quan trọng đối với học sinh Đồ dùng trực quan bao gồm các bản đồ, sơ đồ, biểu đồ, tranh ảnh, mô hình, các video clip… liên quan đến bài học hỗ trợ cho quá trình dạy học đạt hiệu quả Vì vậy việc tổ chức cho học sinh khai thác tri thức địa lí từ các đồ dùng trực quan trong học tập địa lí có ý nghĩa rất lớn trong quá trình hình thành kiến thức và kĩ năng địa lí cho học sinh Đồ dùng trực quan có một ý nghĩa rất quan trọng, bởi vì học sinh có thể quan sát được một phần nhỏ các đối tượng ở xung quanh, còn phần lớn các đối tượng khác thì học sinh không có điều kiện để quan sát trực tiếp Đối với các hiện tượng như: Sự hoạt động của núi lửa, băng hà, những cảnh quan không có ở nước ta như thảo nguyên ôn đới, hoang mạc, đài nguyên… thì học sinh chỉ có thể hình dung nhờ vào các đồ dùng trực quan Trong quá trình giảng dạy nhờ các đồ dùng trực quan mà học sinh hiểu bài và nắm bài rất nhanh và lớp học rất sôi động Học sinh nhớ kiến thức rất tốt Thấy rõ tác dụng của cac1dd trong việc hình thành các kiến thức địa lí cho học sinh Tôi viết chuyên đề này để khẳng định thêm tầm quan trọng của các đồ dùng trực quan
II/- THỰC TRẠNG
1/ Thuận lợi
Được sự quan tâm của BGH nhà trường và chính quyền địa phương Học sinh đa số là người dân địa phương, người nông thôn, có ý thức học tập tốt và ngoa hiền
Cơ sở vật chất và các phòng ban thiết bị khá đầy đủ phục vụ tốt công việc giảng dạy
Được sự quan tâm giúp đỡ, đóng góp ý kiến của đồng nghiệp trong chuyên môn giảng dạy để cùng phấn đấu nâng cao trình độ chuyên môn Nội dung chương trình SGK đổi mới được trình bày và được biên soạn khá kĩ vói đầy đủ các hệ thống kênh hình, tranh ảnh rõ nét, hấp dẫn, lôi cuốn người học
Trang 2Việc dạy học áp dụng phương pháp mới đã và đang đi vào chiều sâu có tác dụng tốt trong việc phát huy tính chủ động, sáng tạo, tích cực của học sinh
2/ Khó khăn
Học sinh: Một số em ở xa trường, có hoàn cảnh gia đình khó khăn, cha mẹ ít quan tâm đến việc học tập của con em
Xung quanh trường học có nhiều tụ điểm trò chơi giải trí lôi cuốn các em tham gia
Đồ dùng dạy học, một số còn thiếu chưa đáp ứng đầy đủ kịp thời trong quá trình giảng dạy nên ảnh hưởng phần nào đến quá trình tiếp thu bài của học sinh
Đa số học sinh chưa có ý thức và tìm hiểu bài chưa tốt vì các em xem đây là môn học phụ
3/ Số liệu thống kê
Lớp Sĩ số Tốt Khá Trung bình Yếu - kém
III/-NỘI DUNG ĐỀ TÀI
1/ Cơ sở lí luận
Đồ dùng trực quan là trợ thủ đắc lực giúp giáo viên thực hiện tốt nguyên tắc thống nhất giữa tính cụ thể và tính trừu tượng trong quá trình dạy Mác Lê nin đã khẳng định “Đồ dùng trực quan tạo khả năng cung cấp cho học sinh thông tin đầy đủ hơn, chính xác hơn và đặc biệt mang tính trực quan về hiện tượng cần nghiên cứu”
Việc sử dụng các đồ dùng trực quan góp phần tích cực trước tiên là làm cho học sinh dễ tiếp thu trong quá trình nhận thức, sau đó là giáo dục tính thẩm mỹ cho các em
Đồ dùng trực quan giúp cho các em nhận thức một cách nhanh chóng ở nhiều góc cạnh khác nhau, đồ dùng trực quan hỗ trợ cho học sinh trừu tượng hóa trước vấn đề cần nghiên cứu Thông qua đồ dùng trực quan và nghệ thuật của giáo viên góp phần nâng cao hứng thú trong học tập, chú ý vào bài học của học sinh
Đồ dùng trực quan còn góp phần vào cải tiến phương pháp dạy học truyền thống qua sử dụng chúng đúng lúc, đúng cách, xen kẽ vào bài để
Trang 32/ Nội dung, biện pháp thực hiện
a/ Một số đồ dùng trực quan trong giảng dạy địa lí.
−Bản đồ, át lát địa lí
−Biểu đồ
−Tranh ảnh, hình vẽ
b/ Vận dụng các đồ dùng trực quan trong giảng dạy địa lí
oKhai thác kiến thức trên bản đồ, lược đồ, át lát địa lí.
Bản đồ, lược đồ, át lát địa lí là đồ dùng trực quan rất quan trọng và gần gũi với học sinh khi học địa lí Vì vậy muốn khai thác kiến thức địa
lí từ các đồ dùng trực quan này học sinh cần có kĩ năng sử dụng bản đồ để từ đó hình thành được các khái niệm, đặc điểm các sự vật hiện tượng Muốn vậy giáo viên là người giúp học sinh hiểu được các kĩ năng về bản đồ như:
+ Kĩ năng nhận biết chỉ và đọc các đối tượng địa lí trên bản đồ Vd:
+ Kĩ năng xác định phương hướng và tìm tọa độ địa lí trên bản đồ Phần này học sinh thường gặp khó khăn Vì vậy giáo viên phải giúp học sinh khi muốn xác định được các điểm cực Bắc, Nam, Đông, Tây của một khu vực nào cần phải dựa vào đường kinh tuyến, vĩ tuyến (kinh tuyến là những đường cong chạy dài từ Bắc đến Nam, vĩ tuyến là những đường cong chạy dài từ Đông sang Tây) sau đó xem khu vực đó nằm ở bán cầu nào Bắc, Nam, Đông, Tây và tiếp giáp những đại dương nào, biển nào, quốc gia hay châu lục nào
Vd: Địa lí lớp 7: Khi dạy đến chương VII: Châu Mĩ
Bài 35: Khái quát Châu Mĩ Gv: Treo lược đồ tự nhiên Châu Mĩ và kết hợp treo lược đồ thế giới + Quan sát lược đồ tự nhiên Châu Mĩ cho biết Châu Mĩ nằm hoàn toàn ở cầu nào?
HS: Nằm hoàn toàn ở nửa cầu tây (Gv: giải thích, nhìn đường kinh tuyến 0o trở về phía tây …)
+ Châu Mĩ tiếp giáp những đại dương nào?
HS: Phía tây giáp Thái Bình Dương, Phía Đông giáp Đại Tây Dương, Phía Bắc giáp Bắc Băng Dương, Phía Nam giáp Châu Nam Cực Gv: Kết luận: Lãnh thổ Châu Mĩ trải dài trên nhiều vĩ độ hơn cả từ vùng cực Bắc đến tận vùng cực Nam và nằm hoàn toàn ở nửa cầu Tây
Trang 4+ Kỹ năng nhận xét, mô tả, phân tích các đối tượng địa lí từ đó biết giải mã các kí hiệu trên bản đồ, biết xác lập các mối quan hệ giữa chúng Tìm ra những kiến thức địa lý mới
Vd: Khi dạy bài 2: “Sự phân bố dân cư và các chủng tộc trên thế giới” của lớp 7 Giáo viên treo lược đồ hình 2.1 SGK phải nêu rõ lược đồ phân bố dân cư trên thế giới Học sinh nhìn lược đồ biết được: Một dấu chấm đỏ tương ứng 500000 người Như vậy những nơi nào có nhiều dấu chấm đỏ nơi đó dân cư tập trung đông
- Qua hình 2.1 cho biết dân cư trên thế giới phân bố như thế nào?
- HS: Không đồng đều
- Những khu vực nào có mật độ dân số đông?
- HS: Đông Á, Đông Nam Á, Đông Nam Braxin, Tây và Trung Aâu, Đông Bắc Hoa kì
- Những khu vực nào có mật độ dân số thấp
- HS: Vùng núi, vùng cực, hoang mạc
- Qua lược đồ, kết hợp kiến thức đã học giải thích vì sao lại có sự phân bố dân cư không đồng đều trên thế giới
- HS: Những nơi tập trung đông là do có khí hậu ấm áp, mưa nắng thuận hòa, giao thông thuận lợi…
- Những nơi tập trung thưa thớt là do khí hậu khắc nghiệt, địa hình hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn
+ Khi làm việc với bản đồ, lược đồ SGK HS cần đối chiếu kết hợp với bản đồ trong Atlat và bản đồ SGK treo tường để quan sát, phân tích và rút ra nhận xét về các đối tượng, sự vật hiện tượng địa lí sâu sắc hơn Nội dung của Atlat rất phong phú và có tác dụng hỗ trợ rất tốt cho nội dung bài học, nên giáo viên cần cho học sinh sử dụng Atlat thường xuyên trong quá trình học tập để tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh sử dụng Atlat
Cần lưu ý học sinh các điểm sau:
Tìm hiểu về cấu trúc atlat (gồm trang, mục nào?, sắp xếp ra sao)
Xem bảng chú giải để biết kí hiệu thể hiện trên bản đồ
Thực hiện các nhiệm vụ tiếp theo tùy theo yêu cầu của bài học
oKhai thác các kiến thức biểu đồ
Biểu đồ môn địa lí THCS có rất nhiều loại khác nhau như hình cột (đứng, ngang, chồng); hình tròn, đường, miền…
Trang 5Mỗi loại biểu đồ đều có chức năng thể hiện đối tượng nhưng do đặc tính riêng của mình nên mỗi loại biểu đồ có khả năng tốt hơn cho việc thể hiện một đặc điểm nào đó của đối tượng
+ Biểu đồ đường thể hiện rõ quá trình vận động phát triển của sự vật
+ Biểu đồ hình tròn có ưu thế về thể hiện cơ cấu
Vd: Khi dạy lớp 6, bài 20: Hơi nước trong không khí Mưa
Giáo viên treo hình 45 SGK lên (biểu đồ các thành phần trong không khí) Học sinh dựa vào biểu đồ nhận biết được các thành phần của không khí bao quanh trái đất; tỉ lệ các thành phần cấu tạo không khí Hs biết được thành phần của không khí chủ yếu là 2 thành phần chính là ni tơ (78%) và o6xi (21%) còn lại hơi nước và các khí khác (1%)
Như vậy hơi nước chiếm tỉ lệ rất nhỏ nhưng lại có vai trò góp phần tạo nên lượng mưa, mà mưa lại cung cấp một lượng nước khá lớn cho đời sống con người
+ Biểu đồ hình cột có nhiều lợi thế trong biểu hiện số lượng và tình hình phát triển của sự vật, hiện tượng
Vd: Khi dạy lớp 7, bài 1: Dân số
Giáo viên cho học sinh quan sát hình 1.2 biểu đồ dân số thế giới từ đầu công nguyên và dự báo đến năm 2050
Dựa vào biểu đồ học sinh nhận xét được ngay Dân số thế giới đầu công nguyên tăng chậm nhưng đến năm 1084 dân số tăng nhanh và năm
1999 dân số tăng 6 tỉ người và dự báo đến năm 2050 dân số thế giới là 8,9 tỉ người Như vậy dân số thế giới ngày càng tăng nhanh và tăng nhanh nhất trong giai đoạn 1999
Giáo viên cho học sinh quan sát hình 1.1 biểu đồ tháp tuổi Qua biểu đồ tháp tuổi học sinh có thể biết được các độ tuổi lao động, dưới tuổi lao động trong dân số là bao nhiêu, tỉ lệ nam, nữ trong độ tuổi Từ đó biết được tháp tuổi đó là thể hiện dân số già hay trẻ
Nếu tháp tuổi có đáy rộng, thân hẹp, đỉnh nhọn thể hiện dân số trẻ Nếu tháp tuổi có đáy hẹp, thân phình, đỉnh nhọn thể hiện dân số già
Vd: Khi dạy địa lý 8, bài 2: Khí hậu Nam Á
Cho học sinh quan sát biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa ở Y-an-gun (mi-an-ma) qua biểu đồ học sinh nhận biết được Y-an-gun thuộc khí hậu
Trang 6nhiệt đới gió mùa Một năm có hai mùa rõ rệt, mùa mưa (tháng 5 10), mùa khô (tháng 11 4), nhiệt độ trung bình cao hơn 30oC
oKhai thác các kiến thức từ tranh ảnh, hình vẽ.
Tranh ảnh dùng để dạy địa lí có rất nhiều loại: tranh ảnh địa lí treo tường, tran ảnh địa lí trong SGK, tranh ảnh địa lí cắt ra từ sách báo, tạp chí… nhưng tất cả các loại tranh ảnh này đều có nhiệm vụ chính là hình thành cho học sinh những biểu tượng cụ thể về địa lý, nhưng quan trọng hơn cả là tranh ảnh địa lí trong SGK, vì nội dung của chúng rất phù hợp với nội dung bài dạy của chương trình
Trong các bài học địa lí Tranh ảnh minh họa có thể được sử dụng trong nhiều khâu giảng dạy khác nhau Giáo viên có thể cho học sinh quan sát tranh đặt một số câu hỏi phân tích tranh trước rồi rút ra kết luận Vd: Khi dạy lớp 7, bài 8: Các hình thức canh tác trong nông nghiệp
ở đời sống Phần 2: Làm ruộng, thâm canh lúa nước
Giáo viên: Treo tranh trồng lúa nước theo ruộng bậc thang và trồng cây theo đường đồng mức ở miền núi Giáo viên phân tích, giới thiệu tranh cho học sinh, đặt câu hỏi làm ruộng bậc thang và trồng cây theo đường đồng mức có ý nghĩa gì đối với môi trường?
Học sinh: Để giữ nước, chống xói mòn đất
Qua đó học sinh biết đối với địa hình miền núi, lý do là địa hình cao, độ dốc lớn không đủ khả năng để giữ nước Vì vậy khi trồng cây phải trồng theo đường đồng mức và cấy lúa ruộng bậc thang để giữ nước và chống xói mòn đất
Vd: Khi dạy lớp 6, Bức tranh về “Cảnh quan hoang mạc Xa ha ra” trang 6, qua bức tranh giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu về quang cảnh hoang mạc Chỉ có cát và đá nên hoang mạc có rất ít động vật, chỉ có lạc đà Học sinh không thấy cây cối, sông ngòi, chứng tỏ hoang mạc rất hiếm nước Vì khí hậu khô nóng, hiếm nước không thuận lợi cho đời sống con người, nên dân cư rất thưa thớt
Giáo viên cũng có thể kết hợp việc minh họa bằng tranh ảnh với việc đọc tài liệu trong SGK Khi tranh ảnh không nêu rõ được chi tiết quan trọng của đối tượng thì giáo viên phải bổ sung bằng hình vẽ trên bảng hoặc vật mẫu
Vd: Khi dạy bài 10, lớp 7 “Dân số và sức ép dân số với tài nguyên môi trường” Giáo viên treo tranh ảnh đốt rừng, làm nương rẫy
Trang 7Giáo viên đặt câu hỏi: con người đốt rừng làm nương rẫy sẽ gây hậu quả như thế nào?
Học sinh: gây ô nhiễm môi trường và xói mòn đất
Giáo viên: nếu không có tranh xói mòn đất Giáo viên có thể treo hình vẽ lên góc bảng đất bị xói mòn như thế nào để học sinh hiểu
- Cùng với những tranh ảnh giáo khoa về địa lý, giáo viên cũng có thể sử dụng những tranh ảnh nhỏ trong các tạp chí, sách báo…
Vd: Các tranh ảnh về cảnh đẹp đất nước như: Vịnh Hạ Long, Đỉnh Phan Xi Phăng, Động Phong Nha, Bãi biển Hà Tiên… Đây là những cảnh đẹp của đất nước có giá trị rất lớn, đặc biệt góp phần quan trọng trong phát triển ngành du lịch cho Việt Nam Từ đó hình thành cho em thêm yêu quý đất nước của mình hơn
- Trong quá trình dạy học địa lý Tranh ảnh phải được sử dụng đúng lúc, đúng chỗ thì mới phát huy hết tác dụng không làm cho học sinh giảm hứng thú hoặc phân tán tư tưởng trong kho học
IV/- KẾT QUẢ
Với việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học ở môn địa lý giúp:
+ Học sinh nắm bài và tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng
+ Học sinh biết đọc, phân tích các đối tượng địa lý, trên bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh
+ Biết phân tích được mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên qua đồ dùng trực quan
- Lớp học sôi nổi, đa số học sinh đã hứng thú và yêu thích môn học hơn về kết quả học tập cao hơn
- Số liệu thống kê
Lớp Sĩ số Tốt Khá Trung bình Yếu - kém
V/- BÀI HỌC KINH NGHIỆM
Đồ dùng trực quan rất quan trọng trong quá trình giảng dạy môn địa lý Muốn đạt kết quả tốt thì trước tiên người giáo viên phải biết sử dụng đồ dùng trực quan một cách hợp lý và nhuần nhuyễn Vì mỗi đồ dùng trực quan đều có tác dụng riêng nhất định đối với các phần học các tiết địa lý
Đối với giáo viên
Trang 8- Phải soạn giáo án chi tiết, đầy đủ trên cơ sở nghiên cứu SGK, SGV hoặc một số tài liệu tham khảo khác
- Phải biết sử dụng triệt để đồ dùng dạy học trong các tiết dạy hoặc có thể tạo thêm đồ dùng dạy học làm sao cho tiết dạy hiệu quả hơn
- Phải sử dụng các câu hỏi, bài tập phù hợp với nhiều đối tượng học sinh, nhưng phải phù hợp trọng tâm nội dung bài học
Đối với học sinh
- Đọc trước bài trong SGK trước khi đến lớp
- Nghiên cứu các câu hỏi và các tranh ảnh minh họa ở trong bài học
- Sưu tầm tranh ảnh, từ sách báo, tạp chí liên quan đến bài học
VI/- KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1/ Kết luận
Hiệu quả của việc dạy học địa lý phụ thuộc rất nhiều vào học sinh biết cách làm việc với đồ dùng trực quan Vì vậy người giáo viên có vai trò rất lớn là người tổ chức cho học sinh khai thác các tri thức địa lý qua các đồ dùng trực quan là rất cần thiết Trên cơ sở đó phát huy tích cực, chủ động sáng tạo, nâng cao chất lượng học tập của học sinh Từ đó hình thành lòng yêu quê hương đất nước và có ý thức bảo vệ môi trường xung quanh mình
Trên đây là một ý kiến bản thân Chắc chắn còn thiếu sót, rất mong được sự đóng góp ý kiến của ban giám khảo và đồng nghiệp Xin chân thành cám ơn
2/ Kiến nghị
Đề nghị nhà trường trang bị thêm đồ dùng dạy học (tranh ảnh, lược đồ, biểu đồ…) để phục vụ cho công tác giảng dạy tốt hơn
Mua thêm các tài liệu tham khảo để bổ sung các kiến thức mới
VII/- TÀI LIỆU THAM KHẢO
1/ Sách bồi dưỡng thường xuyên chu kì III (quyển 2) môn địa (2004-2007)
2/ Sách đổi mới phương pháp dạy học địa lý theo hướng tích cực (Đặng Văn Đức) NXB Hà Nội 2001
3/ SGK, SGV địa lí 6, 7, 8, 9
Người Thực Hiện