Quy chế thương nhân ở Việt Nam

Tuy nhiên các khía cạnh riêng biệt của qui chế thương nhân đã nghiên cứu khá nhiều, chẳng hạn như các khía cạnh về đăng ký kinh doanh, tên gọi của thương nhân, bảo vệ quyền lợi người t[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

***********

NGUYỄN THỊ BÌNH

QUY CHẾ THƯƠNG NHÂN Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

***********

NGUYỄN THỊ BÌNH

QUY CHẾ THƯƠNG NHÂN Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS TS NGÔ HUY CƯƠNG

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Thị Bình

MỤC LỤC

Trang

LỜI MỞ ĐẦU 1

I Sự cần thiết của đề tài Luận văn 1

II Tình hình nghiên cứu đề tài 2

III Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN 5

1.1 Khái niệm và sự cần thiết của qui chế thương nhân 5

1.1.1 Khái niệm qui chế thương nhân 5 1.2 Phân loại, đặc điểm, kết cấu và nguồn của qui chế thương nhân Error!

Bookmark not defined

1.2.1 Phân loại qui chế thương nhân Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đặc điểm của qui chế thương nhân Error! Bookmark not defined 1.2.3 Kết cấu và nguồn của qui chế thương nhân Error! Bookmark not

defined

1.3 Nội dung của qui chế thương nhân Error! Bookmark not defined 1.3.1 Các nguyên tắc trong qui chế thương nhân Error! Bookmark not

defined

1.3.2 Các qui tắc kiểm soát việc vào nghề thương mại của thương nhân thể nhân và việc thành lập thương nhân pháp nhân Error! Bookmark not

defined

1.3.3 Các qui tắc ấn định các nghĩa vụ chung cơ bản của thương nhân Error! Bookmark not defined 1.3.4 Các qui tắc bảo vệ người tiêu dùng và người kinh doanh hàng hoá, dịch vụ Error! Bookmark not defined Chương 2: THỰC TRẠNG QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN Ở VIỆT NAM Error!

Bookmark not defined

2.1 Thực trạng nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi ngưới tiêu dùng trong qui chế thương nhân ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 2.1.1 Các qui định pháp luật về nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Error! Bookmark not defined

2.1.2 Thi hành các nội dung cơ bản về nghĩa vụ của thương nhân trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Error! Bookmark not defined 2.2 Thực trạng về nghĩa vụ đăng ký kinh doanh và các nghĩa vụ khác Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Đánh giá chung về tự do kinh doanh Error! Bookmark not defined 2.2.1 Thực trạng về thực hiện nghĩa vụ đăng ký kinh doanh của thương nhân Error! Bookmark not defined 2.2.3 Thực trạng thi hành các qui định về phần các cơ quan đăng ký kinh doanh Error! Bookmark not defined 2.2.4 Thực trạng các qui định về điều kiện và thủ tục thực hiện nghĩa vụ

cơ bản của thương nhân Error! Bookmark not defined Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN Error!

Bookmark not defined

QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined 3.1 Các định hướng hoàn thiện qui chế thương nhân ở Việt Nam Error!

Bookmark not defined

3.2 Kiến nghị các giải pháp Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

1

LỜI MỞ ĐẦU

I Sự cần thiết của đề tài Luận văn

Xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa là một chính sách quan trọng trong chủ trương đổi mới ở Việt Nam hiện nay Việc chuyển đổi nền kinh tế từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường là một quá trình phức tạp, không chỉ đòi hỏi có sự làm mới tư duy chính trị, tư duy kinh tế và tư duy pháp lý, mà còn cần sự nỗ lực làm tái hồi lại một tầng lớp không thể thiếu của nền kinh tế thị trường- đó là tầng lớp thương nhân- trên cơ sở cho phép thương nhân có quyền sở hữu tư nhân đối với tư liệu sản xuất

Trong những năm qua, các doanh nghiệp không ngừng phát triển cả về

số lượng và chất lượng, đã đóng góp không nhỏ cho sự thành công của công cuộc đổi mới Để bảo đảm cho sự phát triển của kinh tế tư nhân theo đường lối đổi mới, Nhà nước đã ban hành nhiều đạo luật và nhiều văn bản dưới luật tạo hành lang pháp lý cho việc thành lập và hoạt động của các doanh nghiệp dân doanh trong sự bình đẳng với các doanh nghiệp nhà nước Đời sống kinh

tế, xã hội không ngừng được cải thiện Trong các đạo luật liên quan được ban hành phải kể đến Bộ luật Dân sự 2005, Luật Thương mại 2005, Luật Doanh nghiệp 2005, Luật Đầu tư 2005, Bộ luật Hàng Hải 2005, Luật Hàng không dân dụng 2006, Luật Cạnh tranh 2005, Luật Bảo vệ môi trường 2005, Luật Các tổ chức tín dụng 2010, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2011… Các đạo luật này cùng với các văn bản hướng dẫn thi hành chúng đã góp phần xây dựng một qui chế thương nhân bước đầu có phát huy tác dụng không nhỏ

Ý niệm chung về qui chế thương đã được hình thành Các khía cạnh của qui chế thương nhân, dù vô tình hay hữu ý, đã được đề cập đến ở các mức độ khác nhau Tuy nhiên việc hiểu và xây dựng qui chế thương nhân một cách đầy đủ còn là vấn đề phải bàn

2

Qui chế thương nhân có một vai trò quan trọng trong việc tạo lập một tầng lớp thương nhân, điều chỉnh các hoạt động của họ, và tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh, đồng thời bảo vệ xã hội và người dân tránh khỏi những tác động xấu từ việc lạm dụng hoạt động kinh doanh của thương nhân

Vì những lẽ đó, tôi xin chọn đề tài “Qui chế thương nhân ở Việt Nam” làm đề tài cho Luận văn thạc sĩ luật học của mình

II Tình hình nghiên cứu đề tài

Qui chế thương nhân là một đề tài hoàn toàn không xa lạ gì đối với các luật gia ở các nước có nền kinh tế thị trường Có lẽ có quá nhiều đề tài nghiên cứu về vấn đề này và đã được ứng dụng khá thành công trong thực tiễn Tuy nhiên đây là một đề tài có thể khai thác được ở Việt Nam hiện nay, nhát là với

đề tài luận văn, luật án trong lĩnh vực pháp luật Dưới các chế độ cũ, qui chế thương nhân đã được nghiên cứu khá kỹ lưỡng bởi Nhóm dự hoạch của Lê Tài Triển, Nguyễn Vạng Thọ và Nguyên Tân được thể hiện qua cuốn sách

“Luật Thương mại Việt Nam dẫn giải” xuất bản tại Sài Gòn năm 1972 Trong

thời kỳ mới, chưa có một công trình nào nghiên cứu tổng quát về qui chế thương nhân ở Việt Nam trừ công trình nghiên cứu của PGS TS Ngô Huy

Cương được đăng tài trên cuốn “Giáo trình luật thương mại- Phần chung và

thương nhân” xuất bản tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2013,

mặc dù trước đó Luật Thương mại 1997 đã đề cập tới qui chế thương nhân Tuy nhiên các khía cạnh riêng biệt của qui chế thương nhân đã nghiên cứu khá nhiều, chẳng hạn như các khía cạnh về đăng ký kinh doanh, tên gọi của thương nhân, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, lưu giữ tài liệu thương mại, cạnh tranh, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp… Đây là các công trình nghiên cứu rất hữu ích và là nền tảng quan trọng cho đề tài nghiên cứu này

III Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1 Mục đích nghiên cứu

3

Luận văn theo đuổi các mục đích nghiên cứu sau đây:

Thứ nhất, Luận văn cố gắng trình bày các vấn đề lý luận căn bản về qui

chế thương nhân và xác định phạm vi của qui chế đó;

Thứ hai, Luận văn phân tích thực trạng qui chế thương nhân ở Việt

Nam hiện nay để tìm ra các bất cập chủ yếu;

Thứ ba, Luận văn xác định các định hướng cơ bản hoàn thiện qui chế

thương nhân và đưa ra các kiến nghị cho việc hoàn thiện đó

2 Đối tượng nghiên cứu

Các đối tượng nghiên cứu chủ yếu của Luận văn bao gồm việc nghiên cứu lý luận pháp luật liên quan tới qui chế thương nhân, nghiên cứu cấu trúc bên trong của qui chế thương nhân và nghiên cứu các qui tắc của luật thực định và việc thi hành chúng

3 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu tổng quát về qui chế thương nhân, không nghiên cứu vào các khía cạnh cụ thể của qui chế thương nhân Trong nghiên cứu tổng quát, Luận văn chủ yếu đề cập tới các vấn đề lớn của qui chế thương nhân và mối liên hệ giữa chúng để cung cấp các kiến thức và thông tin

có tính cách hệ thống về qui chế thương nhân Luận văn không đi sâu vào nghiên cứu lý luận, cũng như không nghiên cứu cụ thể từng vấn đề pháp lý trong qui chế thương nhân Chẳng hạn Luận văn không nghiên cứu sâu và cụ thể về đăng ký kinh doanh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cạnh tranh, lưu giữ tài liệu thương mại, nghĩa vụ bảo vệ môi trường… Luận văn cũng không nghiên cứu qui chế đặc thù của thương nhân mà chỉ nghiên cứu qui chế chung của thương nhân

IV Phương pháp nghiên cứu

Vì qui chế thương nhân là một đề tài rộng, tương đối mới về phần tổng quát, và với các mục tiêu nghiên cứu như trên, Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu như sau: Phương pháp mô tả hệ thống, mô tả qui

4

phạm; phương pháp phân tích qui phạm, phân tích vụ việc, phân tích lịch sử; phương pháp so sánh pháp luật; phương pháp liệt kê; phương pháp tổng hợp; phương pháp thống kê; phương pháp mô hình hóa và điển hình hóa các quan

hệ xã hội

Các phương pháp này được xây dựng dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với các định hướng xây dựng kinh tế, xã hội Việt Nam theo đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam

V Bố cục của Luận văn

Ngoài phần Lời mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của Luận văn được chia thành ba chương như sau:

Chương 1 Lý luận chung về qui chế thương nhân

Chương 2 Thực trạng qui chế thương nhân ở Việt Nam

Chương 3 Định hướng và các kiến nghị hoàn thiện qui chế thương

nhân ở Việt Nam hiện nay

5

Chương 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUI CHẾ THƯƠNG NHÂN

1.1 Khái niệm và sự cần thiết của qui chế thương nhân

1.1.1 Khái niệm qui chế thương nhân

Thuật ngữ qui chế pháp lý thông thường được dùng để chỉ tổng thể các qui phạm pháp luật liên quan tới một đối tượng điều chỉnh nhất định Chẳng

hạn cuốn “Từ điển thuật ngữ pháp luật Pháp – Việt” do Nhà pháp luật Việt-

Pháp và Tổ chức pháp ngữ quốc tế soạn thảo giải thích về một số thuật ngữ như sau: “Qui chế công vụ là tổng thể các qui định của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của công chức nhà nước hay của một số loại công chức”; Qui chế pháp lý nhân thân là “tổng thể các qui phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ

về nhân thân và năng lực pháp luật của con người” [18, tr 855 & 856] Từ điển tiếng Việt giải nghĩa chung về thuật ngữ qui chế như sau: Qui chế là những điều đã được quy định thành chế độ để mọi người theo đó mà thực hiện trong những hoạt động nhất định nào đó [22, tr 1260]

Qua các nghiên cứu trên, có thể thấy: qui chế pháp lý là một thuật ngữ được sử dụng khá nhiều trong khoa học pháp lý Qui chế pháp lý có nghĩa khác biệt với nội qui Một từ được dùng để chỉ tổng thể các qui định được đặt

ta để điều chỉnh một đối tượng nhất định có hiệu lực bao trùm toàn bộ một cộng đồng chính trị nhất định (qui chế pháp lý) Còn một từ khác được dùng

để chỉ các qui tắc xử sự có tính cách nội bộ trong một tập thể người nhất định liên quan tới một hoạt động nhất định (nội qui) Tuy nhiên thuật ngữ qui chế pháp lý đôi khi được hiểu trùng với thuật ngữ chế định pháp luật trong thực

tế Tuy nhiên thuật ngữ chế định pháp luật có nghĩa liên quan tới cấu trúc bên trong của pháp luật Còn thuật ngữ qui chế pháp lý thường ngụ ý về các qui tắc pháp luật thực định hiện dùng để điều chỉnh một đối tượng cụ thể Như vậy trong các qui chế pháp lý thường được nhắc đến có qui chế thương nhân Hiểu một cách đơn giản: Qui chế thương nhân là qui chế pháp lý về thương

6

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Các công trình nghiên cứu bằng tiếng Việt

[1] Đặng Ngọc Bảo, Thực trạng thi hành pháp luật về cấp giấy chứng

nhận đầu tư theo Luật Đầu tư 2005, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật-

Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011

[2] Bee Phet Tongkao, Đăng ký kinh doanh theo pháp luật của nước

CHDCNH Lào- Thực trạng và phương hướng hoàn thiện, Luận văn thạc sĩ

luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2011

[3] Nguyễn Ngọc Bích, Nguyễn Đình Cung, Công ty: vốn, quản lý &

tranh chấp theo Luật Doanh nghiệp 2005, Nxb Tri Thức, Hà Nội, 2009

[4] CIEM và GTZ, Tìm hiểu về Luật Doanh nghiệp 2005, Giấy phép

xuất bản số: 118-2006/CXB/5-15LĐ-ngày 16- 02- 2006

[5] Ngô Huy Cương, Tự do ý chí và sự tiếp nhận tự do ý chí trong pháp

luật Việt Nam hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 02/ 2008

[6] Ngô Huy Cương, Những vấn đề lớn cần xem xét lại trong Dự thảo

sửa đổi Hiến pháp 1992 và những kiến nghị liên quan, Tạp chí Nghiên cứu

Lập pháp, Số 6 (238)/ Tháng 6/2013

[7] Ngô Huy Cương, Góp phần bàn về cải cách pháp luật ở Việt Nam

hiện nay, Sách chuyên khảo, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2006

[8] Ngô Huy Cương, Một số nội dung của hợp đồng thành lập công ty,

Tạp chí Khoa học (Kinh tế- Luật), Số 1/2004

[9] Ngô Huy Cương, Công ty: Từ bản chất pháp lý tới các loại hình,

Tạp chí Khoa học (Kinh tế- Luật), Số 1/2003

[10] Bùi Ngọc Cường, Xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế nhằm

đảm bảo quyền tự do kinh doanh ở nước ta, Luận án tiến sĩ luật học, Trường

Đại học Luật Hà Nội, 2001

[11] Cục Quản lý cạnh tranh – Bộ Công Thương (2008), Thiết chế bảo

vệ người tiêu dùng: Thực trạng Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế và định

7

hướng hoàn thiện – Báo cáo nghiên cứu chuyên đề, Tài liệu phục vụ

công tác xây dựng Luật Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam

[12] Ngô Vĩnh Bạch Dương (2000), “Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

trong pháp luật cạnh tranh”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật (11), tr.36-40

[13] Đăng ký kinh doanh- Cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc

gia, Bài học quốc tế- Mô hình cơ quan đăng ký kinh doanh

[14] Đăng ký kinh doanh- Cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc

gia, Tình hình doanh nghiệp đăng ký thành lập mới trong Quý 1/2013

[15] Đăng ký kinh doanh- Cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc

gia, Tổng quan về tình hình doanh nghiệp 2013

[16] Nguyễn Thị Giang, Bảo vệ quyền tự do kinh doanh theo qui định

của Luật Doanh nghiệp năm 2005- Lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sĩ luật

học, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2012

[17] Tô Giang (2005), “Quyền lợi người tiêu dùng chưa được đảm bảo

- cần tăng cường các biện pháp bảo vệ người tiêu dùng”, Tạp chí Dân chủ và

pháp luật - chuyên đề về pháp luật và tiêu dùng (1), tr.5-7

[18] Lê Thanh Hà (2009), Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong

bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO và hội nhập kinh tế quốc tế, Nxb

Khoa học kỹ thuật, Hà Nội

[19] Bùi Xuân Hải, Tự do kinh doanh: Một số vấn đề lý luận và thực

tiễn, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 6/2011

[20] Phan Đức Hiếu, Khung pháp luật về điều kiện và đăng ký kinh

doanh- Thực trạng và nhu cầu hoàn thiện, Hội thảo khoa học: “Khung pháp

luật về doanh nghiệp và đầu tư ở Việt Nam hiện nay- Nhu cầu và định hướng hoàn thiện” do Viện Nhà nước và Pháp luật và Konrad Adenauer Stiftung tổ chức tại Huế ngày 23 và 24 tháng 8 năm 2012

[21] Đặng Vũ Huân (2004), Pháp luật về kiểm soát độc quyền và chống

cạnh tranh không lành mạnh ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội