Pháp luật về thu ngân sách nhà nước

Qua gần 14 năm thực hiện Luật Ngân sách nhà nước đã đi vào cuộc sống đã phát huy mạnh mẽ tiềm năng đất nước, đảm bảo phát triển ngân sách nhà nước nhanh và vững chắc, trên cơ sở tă[r]

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục tiêu nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu 3

5 Phạm vi giới hạn của đề tài 3

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Kết cấu của luận văn 4

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 5

1.1 KHÁI QUÁT VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 5

1.1.1 Khái niệm ngân sách nhà nước và thu ngân sách nhà nước 5

1.1.1.1 Khái niệm ngân sách nhà nước 5

1.1.1.2 Khái niệm thu ngân sách nhà nước 5

1.1.2 Đặc điểm thu ngân sách nhà nước 7

1.1.3 Vai trò của thu ngân sách nhà nước 9

1.2 CÁC KHOẢN THU CHÍNH VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 11

1.2.1 Nguồn thu từ thuế 11

1.2.1.1 Thu ngân sách nhà nước từ thuế thu nhập doanh nghiệp 12

1.2.1.2 Thu ngân sách nhà nước từ thuế thu nhập cá nhân 12

1.2.1.3 Thu ngân sách nhà nước từ thuế giá trị gia tăng 13

1.2.1.4 Thu ngân sách nhà nước từ thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 14

1.2.1.5 Thu ngân sách nhà nước từ thuế tiêu thụ đặc biệt 15

1.2.2 Nguồn thu từ phí, lệ phí 16

1.2.3 Thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước 17

1.2.4 Thu từ các khoản vay, viện trợ và các khoản thu khác 19

1.2.5 Quy định pháp luật về thu ngân sách nhà nước 19

1.2.5.1 Phân cấp thu 19

1.2.5.2 Thẩm quyền thu 22

1.2.5.3 Phương thức thu 22

1.3 NGUYÊN TẮC CƠ BẢN CỦA THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 29

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 35

2.1 KẾT QUẢ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TỪ NĂM 2014 ĐẾN 6 THÁNG ĐẦU NĂM 2017 35

2.2 ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 37

2.2.1 Ưu điểm 37

2.2.2 Hạn chế 40

2.2.2.1 Hạn chế quy định pháp luật trong Luật Ngân sách nhà nước 40

2.2.2.2 Hạn chế trong quy định pháp luật của một số sắc thuế, phí và lệ phí 43 2.2.2.3 Hạn chế trong quản lý thu ngân sách nhà nước……… 48

2.2.2.4 Tình hình vi phạm và những hạn chế trong thanh tra, kiểm tra, truy thu thuế và chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả 50

2.3 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 52

2.3.1 Hoàn thiện quy định pháp luật về thu ngân sách nhà nước 52

2.3.1.1 Hoàn thiện quy định pháp luật trong Luật Ngân sách nhà nước 52

2.3.1.2 Hoàn thiện quy định pháp luật trong các Luật thuế, phí, lệ phí 52

2.3.1.3 Hoàn thiện việc tổ chức quản lý thu ngân sách 56

2.3.2 Một số giải pháp khác nhằm nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nước 57

2.3.2.1 Giải pháp chống thất thu ngân sách 57

2.3.2.2 Giải pháp tăng thu ngân sách nhà nước 59

2.3.2.3 Các giải pháp khác 62

KẾT LUẬN 64

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 66

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, đòi hỏi Nhà nước phải sử dụng một cách có hiệu quả các công cụ, chính sách tài chính, tiền tệ, đặc biệt là chính sách thu, chi ngân sách nhà nước Điều này góp phần khắc phục khuyết tật của cơ chế thị trường thông qua việc sử dụng bàn tay hữu hình, chủ yếu là chính sách tài chính nhằm điều tiết nền kinh tế có hiệu quả Mặt khác, thông qua sử dụng các công cụ này mới có thể quản lý thống nhất nền tài chính quốc gia, động viên toàn bộ nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước

Luật Ngân sách nhà nước được Quốc hội khoá XI, kỳ họp thứ hai thông qua ngày 16/12/2002, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004 Qua gần 14 năm thực hiện Luật Ngân sách nhà nước đã đi vào cuộc sống đã phát huy mạnh mẽ tiềm năng đất nước, đảm bảo phát triển ngân sách nhà nước nhanh và vững chắc, trên cơ

sở tăng quyền chủ động, trách nhiệm của địa phương và các Bộ, ngành trong việc quản lý tài chính - ngân sách được phân cấp; đẩy mạnh cải cách hành chính trong quản lý ngân sách phù hợp với tiến trình cải cách hành chính Nhà nước; xây dựng nền tài chính lành mạnh, công khai, tăng cường kỷ cương, kỷ luật, thực hiện chế độ trách nhiệm của thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách; chủ động đáp ứng các yêu cầu mới đặt ra trong quá trình tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế trong giai đoạn phát triển tới Thực tế hoạt động ngân sách theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2004 đã cho thấy không ít vướng mắc và bộc lộ những hạn chế trong hoạt động ngân sách nhà nước, trong cơ chế quản lý ngân sách nhà nước… cần phải sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu mới trong quá trình tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, cải cách hành chính, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế Chính vì vậy ngày 25/6/2015, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015

đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, thông qua tại kỳ họp thứ 9 và có hiệu lực từ năm ngân sách 2017

Tuy nhiên, trước tình hình hoạt động thu ngân sách nhà nước vẫn còn nhiều diễn biến phức tạp cần được khắc phục như: vấn đề nợ động, trốn thuế, thất thu thuế… thì việc áp dụng thành công Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 là hết sức khó khăn

Mặt khác, do áp lực nợ công tăng nhanh và đang ở mức gần giới hạn do Quốc hội đặt ra, cộng với việc các doanh nghiệp nhà nước hoạt động không có hiệu quả, nguồn thu từ khai thác tài nguyên thiên nhiên ngày càng giảm, nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu giảm theo lộ trình hội nhập quốc tế sẽ là áp lực lớn cho nguồn thu ngân sách nhà nước Làm thế nào để thu đúng, thu đủ và tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nguồn thu ổn định, luôn là bài toán khó trong thu ngân sách nhà nước

Xuất phát từ những lý do trên tác giả chọn đề tài “Pháp luật về thu ngân sách

nhà nước” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ Luật học của mình

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Thu ngân sách nhà nước không phải là một vấn đề mới Thu ngân sách được nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau như pháp lý, tài chính, quản lý nhà nước Tuy nhiên, pháp luật về thu ngân sách nhà nước chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, nhất là kể từ khi Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 được ban hành Qua quá trình tìm hiểu, tác giả có thể liệt kê một số công trình sau đây:

Đề tài: “Hoàn thiện công tác quản lý thu ngân sách Nhà nước Thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ, Luận văn thạc sĩ Kinh tế, Hoàng Thị Ánh Tuyết, Thái Nguyên, năm

2014

Đề tài: “Nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách Nhà nước tỉnh An Giang giai đoạn 2011 - 2015 và tầm nhìn đến năm 2020”, Luận án tiến sĩ kinh tế, Tô Thiện Hiền, Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2012

Đề tài: “Pháp luật thu ngân sách nhà nước”, Luận văn thạc sĩ, Nguyễn Hoàn Hảo, Đại học Cần Thơ năm 2016

Các công trình trên đều có đề cập ở mức độ nhất định về thu ngân sách nhà nước, công tác quản lý nguồn ngân sách nhà nước tại các địa phương và đề ra các giải pháp nhằm quản lý nguồn ngân sách địa phương Tuy nhiên, các công trình trên đều dựa trên nền tảng là Luật ngân sách nhà nước năm 2002 Riêng đề tài của tác giả Nguyễn Hoàn Hảo có sử dụng quy định của Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 Tuy nhiên, tác giả chưa phân tích cụ thể các quy định Phần thực trạng tác giả cũng chỉ phân tích thực trạng áp dụng Luật Ngân sách nhà nước năm 2002

3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

3.1 Mục tiêu chung

Mục tiêu chung của đề tài là phân tích, đánh giá và tổng hợp các quy định của pháp luật nhằm làm rõ những vấn đề lý luận; nêu lên thực trạng và kết quả thực hoạt động thu ngân sách nhà nước Thông qua việc nghiên cứu đó, luận văn sẽ phân tích rõ những ưu nhược điểm đang tồn tại trong các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành

Từ đó, tác giả đề xuất một số điểm nhằm áp dụng hiệu quả quy định pháp luật về thu ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2015

3.2 Mục tiêu cụ thể

Để đạt được mục tiêu chung đã đề ra, luận văn tập trung nghiên cứu các mục tiêu cụ thể như sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận, quy định pháp luật về thu ngân sách nhà nước

- Phân tích tình hình và kết quả thực hiện của pháp luật về thu ngân sách nhà nước Song song đó đánh giá quy định của pháp luật về thu ngân sách nhà nước

- Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về thu ngân sách nhà nước

4 ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về thu ngân sách nhà nước Thực trạng về thu ngân sách và những hạn chế, bất cập của quy định pháp luật về hoạt động thu ngân sách nhà nước

5 PHẠM VI GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

5.1 Phạm vi về nội dung

Tác giả tập trung phân tích, đánh giá những quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành thu ngân sách nhà nước Từ đó, tìm ra những nguyên nhân cũng như những hạn chế, thiếu sót của quy định pháp luật về thu ngân sách nhà nước và đề xuất một số

giải pháp nhằm hoàn thiện những quy định về thu ngân sách nhà nước

5.2 Phạm vi về không gian

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả nghiên cứu thực trạng về hoạt động thu ngân sách nhà nước và đánh giá những ưu, nhược điểm đang tồn tại trong các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về thu ngân sách nhà nước trong phạm vi cả nước

5.3 Phạm vi về thời gian

Để phục vụ việc nghiên cứu, tác giả chỉ tập trung phân tích tình hình và kết quả thực hiện pháp luật về thu ngân sách nhà nước từ năm 2014 đến 6 tháng đầu năm 2017

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như: phương pháp luật viết đối với các văn bản pháp luật liên quan; phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu…nhằm làm sáng tỏ các vấn đề đang nghiên cứu

- Phương pháp tổng hợp được sử dụng chủ yếu ở Chương 1 để nêu lên khái quát thu ngân sách nhà nước và quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước và thu ngân sách nhà nước Phương pháp này cũng được sử dụng để tổng hợp những hạn chế của quy định pháp luật và đưa ra những đề xuất hoàn thiện pháp luật liên quan

- Phương pháp phân tích, chủ yếu là phương pháp phân tích luật được sử dụng chủ yếu ở Chương 2 để nghiên cứu thực trạng và hướng hoàn thiện quy định pháp luật

về thu ngân sách nhà nước

- Phương pháp so sánh luật được sử dụng chủ yếu để so sánh các văn bản, quy định

để tìm hiểu những điểm còn mâu thuẫn, bất hợp lý từ đó đưa ra đề xuất hướng khắc phục

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo Nội dung của luận văn gồm 2 chương:

Chương 1: Lý luận và pháp luật thu ngân sách nhà nước

Trong chương này, tác giả chủ yếu trình bày các nội dung chính như: khái niệm ngân sách nhà nước và thu ngân sách nhà nước, đặc điểm, vai trò; các khoản thu ngân sách nhà nước; phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động thu ngân sách nhà nước; nguyên tắc cơ bản của thu ngân sách nhà nước; quy trình thu ngân sách nhà nước và việc xử lý vi phạm pháp luật trong hoạt động thu ngân sách nhà nước

Chương 2 Thực trạng và giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về thu ngân sách nhà nước

Trong chương này, tác giả chỉ tập trung phân tích thực trạng về thu ngân sách nhà nước từ năm 2014 đến 6 tháng đầu năm 2017 và những ưu điểm, hạn chế trong hoạt động thu ngân sách nhà nước Từ đó, tác giả đề xuất những giải pháp để hoàn thiện quy định pháp luật về thu ngân sách nhà nước

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

1.1 KHÁI QUÁT VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

1.1.1 Khái niệm ngân sách nhà nước và thu ngân sách nhà nước

1.1.1.1 Khái niệm ngân sách nhà nước

Theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 thì “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước”1

.

Với các khái niệm này, các nhà làm luật đã đề cập tới ba vấn đề cơ bản khi quan niệm về ngân sách nhà nước

- Thứ nhất, Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu và chi của nhà nước

nằm trong dự toán đã được quyết định bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền

- Thứ hai, Các khoản thu, chi được thực hiện trong thời hạn nhất định là năm

ngân sách

- Thứ ba, Các khoản thu, chi này được xây dựng và thực hiện nhằm mục tiêu

bảo đảm về mặt tài chính cho nhà nước thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình

1.1.1.2 Khái niệm thu ngân sách nhà nước

Bất kỳ một quốc gia nào muốn tồn tại và phát triển, trước hết phải có đủ nguồn lực tài chính để chi cho các hoạt động trong bộ máy nhà nước của mình Các khoản bao gồm: chi cho sự tồn tại và vận hành bộ máy quản lý nhà nước; chi cho lực lượng quân đội, cảnh sát; chi cho nhu cầu văn hoá, giáo dục, y tế, phúc lợi

xã hội; chi cho đầu tư phát triển v.v Nhưng muốn tạo lập được ngân sách nhà nước, trước hết phải tập hợp các khoản thu theo luật định, cân đối chi tiêu theo tiêu chuẩn định mức đúng với chính sách hiện hành Đó chính là sự huy động các nguồn lực tài chính và đảm bảo nhu cầu chi tiêu theo kế hoạch của nhà nước, thực hiện việc cân đối thu chi bằng tiền của nhà nước

Nhà nước sử dụng quyền lực thông qua hệ thống pháp luật tài chính buộc mọi pháp nhân và thể nhân phải đóng góp một phần thu nhập của mình cho ngân sách nhà nước theo khuôn khổ luật định, tức là các chủ thể kinh tế thực hiện nghĩa vụ của mình với nhà nước Sự bắt buộc đó là hoàn toàn khách quan, vì lợi ích của toàn xã hội chứ

1 Luật Ngân sách nhà nước 2015 (Luật số: 83/2015(QH13) ngày 25/6/2015, Khoản 14, Điều 4

không phải phục vụ cho lợi ích riêng của nhà nước Các đối tượng nộp ngân sách nhà nước cũng phải ý thức được nghĩa vụ của mình trong việc đảm bảo sự tồn tại và phát triển của nhà nước

Thu ngân sách nhà nước là một loại hoạt động nhà nước, hoạt động của một

tổ chức có quyền lực công, luôn gắn liền với yếu tố chính trị của Nhà nước Từ đó, chúng ta có thể hiểu thu ngân sách nhà nước là hoạt động của các cơ quan nhà nước

có thẩm quyền, nhằm tập trung một bộ phận của cải xã hội dưới hình thức giá trị theo những hình thức và biện pháp phù hợp để hình thành nên quỹ ngân sách nhà nước “Thu ngân sách nhà nước là huy động một bộ phận giá trị sản phẩm xã hội, theo quy định của pháp luật làm hình thành quỹ ngân sách nhà nước”2 Xét về bản chất, thu ngân sách nhà nước phản ánh các quan hệ phân phối của cải xã hội giữa nhà nước với các chủ thể khác trong xã hội Đó là việc, Nhà nước dùng quyền lực chính trị của mình để tham gia vào việc phân chia của cải xã hội, được các chủ thể khác nhau trong xã hội tạo ra Đối tượng của hoạt động thu ngân sách nhà nước là của cải xã hội biểu hiện dưới hình thức giá trị

Tùy thuộc vào nội dung, tính chất của các nguồn của cải mà nhà nước quy định các hình thức và biện pháp phù hợp nhằm tập trung một phần của cải xã hội vào quỹ ngân sách nhà nước Tuy nhiên, ở nước ta cũng như các nước trên thế giới, các khoản thu chủ yếu của ngân sách nhà nước được thực hiện chủ yếu theo phương thức bắt buộc mang tính quyền lực nhà nước dưới hình thức phổ biến là thuế Theo quy định trong Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, các khoản thu của ngân sách nhà nước được liệt kê chi tiết và cụ thể, trong đó khoản thu từ phí, lệ phí được tách riêng ra và các khoản thu từ phí cũng được quy định cụ thể hơn Cụ thể:

Thu ngân sách nhà nước bao gồm:

a) Toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí;

b) Toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt động thì được khấu trừ; các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp

c) Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương…”3

Ngân sách quốc gia là văn kiện tài chính quan trọng nhất, trong đó những cơ quan có thẩm quyền tìm cách dự trù, tính toán các khoản thu và các khoản chi của

quốc gia trong thời hạn nhất định Vì thế, “Văn kiện tài chính đặc biệt này bao giờ cũng được cấu trúc bởi hai phần, đó là phần thu và phần chi”4, phần thu ngân sách nhà nước là một hoạt động rất quan trọng, xuyên suốt và liên tục Thu ngân sách nhà nước chỉ bao gồm những khoản tiền nhà nước huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp

1.1.2 Đặc điểm thu ngân sách nhà nước

Thứ nhất, Thu ngân sách nhà nước không thể được tiến hành một cách tùy tiện

mà phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật5, tức là mọi khoản thu của nhà nước đều được thể chế hóa bởi các chính sách, chế độ và pháp luật của Nhà nước Để thực hiện hoạt động thu ngân sách nhà nước, Nhà nước phải ban hành các văn bản pháp luật quy định về hình thức thu cũng như nội dung thu Mỗi khi cần đưa thêm một khoản thu mới vào áp dụng trong thực tiễn, thì nhà nước đều phải luật hóa khoản thu

đó và phải đến khi khoản thu được luật hóa đó có hiệu lực thì nhà nước mới được tiến hành hoạt động thu ngân sách nhà nước Trong quá trình thu ngân sách nhà nước, các văn bản quy phạm pháp luật này một mặt tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động thu ngân sách nhà nước, mặt khác giới hạn quyền thu của nhà nước và các cơ quan nhà nước được giao quyền thu ngân sách nhà nước chỉ được thu khi khoản thu đó được các văn bản quy phạm pháp luật quy định, nhằm tránh sự lạm quyền, tùy tiện Trong quá trình tập trung các khoản thu vào ngân quỹ của nhà nước, bản thân nhà nước cũng phải tuân thủ quy định của pháp luật về thu ngân sách nhà nước Nói cách khác, Nhà nước chỉ được thu những khoản thu đã được luật hóa và chỉ thực hiện quyền thu đó trong khuôn khổ pháp luật Các cấp, các ngành không được tự ý đặt ra các khoản thu trái pháp luật

Thứ hai, Hoạt động thu ngân sách nhà nước nhằm huy động một bộ phận giá trị

sản phẩm xã hội6 Vì vậy, hoạt động này luôn gắn chặt với thực trạng và mức độ phát triển kinh tế của đất nước, hay nói cách khác thu ngân sách nhà nước phải căn cứ vào

3 Luật Ngân sách nhà nước 2015 (Luật số: 83/2015/QH13) ngày 25/6/2015, Khoản 1, Điều 5

4

Trường Đại học Luật Hà Nội (2016), Giáo trình Luật Ngân sách nhà nước, Nxb Công an Nhân dân, tr 20

5 Trường Đại học Luật Hà Nội (2016), Giáo trình Luật Ngân sách nhà nước, Nxb Công an Nhân dân, tr 76

6 Trường Đại học Luật Hà Nội (2016), Giáo trình Luật Ngân sách nhà nước, Nxb Công an Nhân dân, tr 76

tình hình thực tế của nền kinh tế, biểu hiện ở các chỉ tiêu tổng sản phẩm quốc nội GDP, giá cả, thu nhập, lãi suất Trong quá trình lập dự toán ngân sách nhà nước hàng

năm, “Dự toán thu ngân sách được lập trên cơ sở dự báo các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô và các chỉ tiêu có liên quan, các quy định của pháp luật về thuế, phí, lệ phí và chế độ thu ngân sách” 7, tức là các khoản thu ngân sách nhà nước phải dựa trên những cơ sở nhất định Cơ sở chủ yếu của hoạt động thu ngân sách nhà nước là giá trị các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ được sáng tạo ra từ các khu vực kinh tế

Thứ ba, Thu ngân sách nhà nước được thực hiện thông qua hai cơ chế pháp lí

điển hình là bắt buộc và tự nguyện, trong đó cơ chế bắt buộc được xem là chủ yếu8 Thông thường, cơ chế bắt buộc được áp dụng trong trường hợp nhà nước tiến hành tập trung các khoản thu từ thuế, phí và lệ phí vào ngân sách nhà nước, còn cơ chế tự nguyện lại được nhà nước áp dụng trong trường hợp cần huy động các khoản tiền viện trợ của nước ngoài, của các tổ chức quốc tế hay các khoản đóng góp tự nguyện khác của công chúng cho nhà nước Nhà nước ban hành pháp luật thuế, phí, lệ phí và ấn định các loại thuế, phí, lệ phí áp dụng đối với các pháp nhân và thể nhân trong xã hội, việc các chủ thể thực hiện nghĩa vụ nộp thuế, phí, lệ phí theo quy định của pháp luật sẽ tạo ra nguồn tài chính quan trọng, chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu nguồn thu ngân sách

nhà nước Theo Giáo trình Luật Thuế Việt Nam “tính bắt buộc của thuế có mối quan

hệ mật thiết với tính không hoàn trả Do thuế không có tính hoàn trả…Vì vậy, để thực hiện thu thuế ổn định, phải sử dụng biện pháp bắt buộc như là một thuộc tính cơ bản của thuế”9 Trong nền kinh tế thị trường, xuất phát từ phạm vi hoạt động, đòi hỏi nhà

nước phải ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật thu ngân sách để tập trung nguồn tài chính vào ngân sách nhà nước, từ đó mới đáp ứng được nhu cầu chi ngày càng tăng

và việc này đòi hỏi phải có một cơ chế thu ổn định, mà cơ chế thu bắt buộc là chủ yếu

Thứ tư, Chủ thể tham gia vào hoạt động thu ngân sách nhà nước gồm hai nhóm:

(1) Chủ thể đại diện cho Nhà nước trong việc thực hiện quyền thu; (2) chủ thể đóng góp khoản thu ngân sách theo nghĩa vụ hoặc dựa trên tinh thần tự nguyện10 Nhóm chủ thể thứ nhất gồm các cơ quan nhà nước như cơ quan tài chính, cơ quan thuế, cơ quan hải quan, kho bạc nhà nước và các cơ quan khác do nhà nước quy định Theo quy định