conduongcoxua welcome to my blog

Bài tập định tính có thể sử dụng trong tất cả các giai đoạn học tập môn học, từ bước đặt vấn đề để b̀ut đầu nghiên cứu một đề mục cho đến bước nghiên cứu giải quyết vấn đề, bước vận dụ[r]

Huongdanvn.com –Có hơn 1000 sáng kiến kinh nghiệm

hay

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH ĐỒNG NAI

TRƯỜNG THPT TRẤN BIÊN



Mã số:………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

GV thực hiện: HOÀNG THỊ HUYỀN Lĩnh vực nghiên cứu:  Quản lý giáo dục  Phương pháp dạy học bộ môn : LÝ  Phương pháp giáo dục: …………  Lĩnh vực khác: …………  Đính kèm: Mô hình  Phần mềm  Phim ảnh  Hiện vật khác 

Năm học 2011 – 2012

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC



I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: HOÀNG THỊ HUYỀN

2 Ngày sinh: 09/12/1982

3 Giới tính: nữ

4 Địa chỉ: 257B Khu phố 4, phường Thống Nhất – Biên Hòa – Đồng Nai

5 Điện thoại: 061.3828775

6 Fax: Email:

7 Chức vụ: Giáo viên dạy môn Vật lý

8 Đơn vị công tác: Trường THPT Trấn Biên

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO:

1 Học vị ( hoặc trình độ chuyên môn nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân Vật lý

2 Năm nhận bằng: 2005

3 Chuyên nghành đào tạo: Vật lý

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

1 Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy môn Vật lý

2 Số năm kinh nghiệm: 4

SỞ GD&ĐT ĐỒNG NAI CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Đơn vị: THPT Trấn Biên Độc lập-Tự do – Hạnh Phúc

Biên Hòa, ngày …….tháng… năm 2010.

PHIẾU NHẬN XÉT - ĐÁNH GIÁ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học: 2011 – 2012

Tên sáng kiến kinh nghiệm: KÍCH THÍCH SỰ HỨNG THÚ CỦA HỌC SINH

QUA VIỆC GIẢI LOẠI BÀI TOÁN VẬT LÝ ĐỊNH TÍNH

Họ và tên tác giả: HOÀNG THỊ HUYỀN Đơn vị: THPT Trấn Biên.

Lĩnh vực:

Quản lý giáo dục………. Phương pháp dạy học bộ môn: VẬT LÝ ….……



Phương pháp giáo dục……… Lĩnh vực khác:………



1 Tính mới:

- Có giải pháp hoàn toàn mới 

- Có giải pháp cải tiến, đổi mới từ giải pháp đã có 

2 Hiệu quả:

-  Có giải pháp hoàn toàn mới và triển khai áp dụng trong toàn nghành có hiệu quả cao

-  Hoàn toàn mới và đã triển khai áp dụng tại đơn vị có hiệu quả cao

-  Có tính cải tiến, đổi mới từ giải pháp đã có và đã triển khai áp dụng tại đơn

vị có hiệu quả

3 Khả năng áp dụng:

- Cung cấp được các luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách :

Tốt  Khá  Đạt 

- Đưa ra các giải pháp khuyến nghị có khả năng áp dụng thực tiễn, dễ thực hiện

và dễ đi vào cuộc sống : Tốt  Khá  Đạt 

- Đã được áp dụng trong thực tế đạt hiệu quả hoặc có khả năng áp dụng đạt hiệu quả trong phạm vi rộng : Tốt  Khá  Đạt 

Xác nhận của tổ chuyên môn Thủ trưởng đơn vị

(Ký và ghi rõ họ tên) (Ký và ghi rõ họ tên)

NGUYỄN BÁ HIỀN NGUYỄN VĂN HƯNG

CHUYÊN ĐỀ NÀY GỒM CÓ CÁC PHẦN SAU ĐÂY:

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG THUẬN LỢI, KHÓ KHĂN

III NỘI DUNG ĐỀ TÀI

IV KẾT LUẬN

Phần 1: MỞ ĐẦU

I.Lý do chọn đề tài:

Nói đến giải Toán Vật lý, các em học sinh (HS) thường nghĩ đến việc tìm cách vận dụng những công thức vật lý để lập các phương trình và giải chúng để tìm ra những con số gọi là đáp số của bài toán Cứ như thế, việc giải toán vật lý rốt cuộc trở thành một thứ toán ứng dụng, quy về những thủ thuật

và kỹ thuật lập phương trình, giải phương trình ứng với các kiểu, loại bài toán vật lý khác nhau HS giải toán vật lý dần dần quên rằng vật lý học đóng vai trò ngày càng quan trọng đối với công nghệ và sản xuất, đồng thời cung giúp hiểu nhiều hiện tượng thường gặp trong thiên nhiên và đời sống

Trong chuyên đề này, tôi mong muốn hướng HS giải toán vật lý đến

mục đích hiểu bản chất vật lý học hơn là chỉ nhằm đến đáp số bài toán Các

em sẽ khám phá ra rằng: vật lý học là những điều đang xảy ra trong thế giới xung quanh các em Nó nói về các màu s̀uc trong một cầu vồng, về ánh sáng lóng lánh và tính cứng r̀un của một viên kim cương Nó có liên quan đến các việc đi bộ, chạy, đi xe đạp, lái ô tô và cả việc điều khiển một con tàu vu trụ Các nguyên lí vật lý hiện diện rõ ràng trong các đồ chơi, trong các trò đấu bóng, trong các nhạc cụ và cả trong cả những máy phát điện khổng lồ,…

Xuất phát từ ý nghĩa và thực tế đó, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “

Kích thích sự hứng thu củ hhoc ssnh quả iṣcc gs̉s loạs bas toan iât ly đinh tính” nhằm giúp các HS giải toán vật lý hiểu sâu hơn các hiện tượng vật lý

đang xảy ra trong thiên nhiên quanh ta, trong các đối tượng công nghệ của nền văn minh mà ta đang sử dụng

II.Phương pháp nghiiên cưu và nhưng thuân li, khó khkn:

-Phương pháp nghiên cứu tài liệu: đọc các sách giáo khoa phổ thông (SGK), các sách đại học, sách tham khảo

-Phương pháp thống kê: chọn các hiện tượng có trong chương trình phổ thông

và gần gui với đời sống hằng ngày

-Phương pháp phân tích và tổng hợp kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy và thực tế đời sống

1)Thuận lợi:

Tài liệu SGK mới đã được biên soạn theo tinh thần phát huy tính tích cực của

HS, có nhiều hình ảnh minh hoạ cho các vấn đề nêu trong bài học

2)Khó khăn:

Ở trường học chưa có quỹ thời gian dành riêng cho việc hướng d̃n HS những kỹ năng vá phương pháp học tập hiệu quả Chúng ta chỉ mới chú trọng đến sự truyền thụ kiến thức cho HS mà không để ý rằng đằng sau đó là ít nhiều có sự đam mê, sáng tạo môn vật lý của các em HS góp phần vào sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, và có thể các em tìm được cho mình một nghề nghiệp có vận dụng các kết quả của Vật lý họcc!

Phần 2: NỘI DUNG

I.Cơ sở ý uân:

Nhà trường THPT ngày nay sử dụng chủ yếu các bài tập vật lý định lượng, giãi quyết các câu hỏi (vấn đề) đặt ra bằng các phhep tính toán khi giải các phương trình Việc dạy HS nhận diện các kiểu, loại bài toán vật lý khác nhau và cách thức vận dụng các công thức vật lý cho từng kiểu, loại toán đó,

má quên phần lớn vấn đề ý nghĩa đích thực của việc giải toán vật lý là làm sáng tỏ bản chất vật lý của các hiện tượng mô tả trong các đề toán nói riêng và các hiện tượng thực xảy ra trong đời sống

Trong khi đó thì từ lâu người ta đã biết các bài toán giáo khoa về vật lý

không chỉ gồm những bài toán định lượng Còn có nhiều loại bài toán vật lý

khác tuỳ theo cách phân loại chúng Ví dụ như: nếu phân loại theo nội dung đề toán thì có bài toán vật lý có nội dung chỉ để luyện tập, bài toán vật lý có nội dung thực tế đời sống, bài toán vật lý có nội dung kỹ thuật – sản xuất, … Hoặc nếu phân loại theo cách thức giải toán thí có: bài toán vật lý định tính (hay bài tập định tính, hoặc đơn giản là câu hỏi), bài toán thí nghiệm, bài toán định lượng, …chỉ thông qua việc giải nhiều loại bài toán vật lý, cả định tính, thí nghiệm và định lượng với những nội dung phong phú, đa dạng thì các em HS mới có điều kiện ǹum vững thực chất của các tri thức vật lý trong các biểu hiện thực tế vô cùng phức tạp của chúng Như thế, không những các em hiểu

rõ các khái niệm và định luật vật lý mà còn có dịp học được cách tiếp cận khoa học vật lý vá nâng cao được hứng thú đối với môn học

Bài tập định tính là loại bài tập được đưa ra với nhiều tên gọi khác nhau:

“câu hỏi thực hành, câu hỏi để lĩnh hội, bài tập logic, bài tập miệng, câu hỏi định tính, câu hỏi kiểm tra, …” Sự đa dạng trong cách gọi chứng tỏ loại bài tập này có những ưu điểm về phương pháp ở nhiều mặt, bởi vì mỗi một tên gọi khác nhau đều phản ánh một khía cạnh nào đó của ưu điểm

Bài tập định tính có thể sử dụng trong tất cả các giai đoạn học tập môn học, từ bước đặt vấn đề để b̀ut đầu nghiên cứu một đề mục cho đến bước nghiên cứu giải quyết vấn đề, bước vận dụng để củng cố, luyện tập, ôn tập hoặc mở rộng, đào sâu tri thức hoặc thực hành… Tuỳ theo mục đích sử dụng

có thể xây dựng với nội dung thích hợp Trong phạm vi chuyên đề này, tôi chỉ

có thể nêu ra một số dạng bas toan iât ly đinh tính củ ớp 0t

Bài tập định tính vật lý nói chung đề cập đến một hiện tượng vật lý xảy

ra trong tự nhiên và kỹ thuật mà khía cạnh vật lý thường bị che lấp bởi những chi tiết thực luôn hiện diện kèm theo hiện tượng trong diễn biến phức tạp của

nó Việc giải các bài toán định tính cung hướng vào sự phát hiện bản chất vật

lý của vấn đề giống như trường hợp giải toán định lượng nhưng do không phải quan tâm đến các phhep tính mà đôi khi dễ làm lệch hướng suy nghĩ khi giải toán, nên người giải toán định tính vật lý có điều kiện tập trung tư tưởng để phân tích điều kiện bài toán và vận dụng kiến thức, kỹ năng đã biết về vật lý

mà đi tới được kết luận cuối cùng

II.Nội dung đề tài:

1)Phần: ĐỘNG HỌC

Vi du 1: Một truyên dân gian ć kể rằng: khi chết một phh ông đđa để lli cho con mình một hũ vàng chôn trong một khu vườn rộng và một mảnh giấy ve sơ đồ trong đ́ chỉ rõ: đi về phia Đông 12 bươớc chân sau đ́ re phải bươớc chân, đào sâu 1m Hỏi với chỉ dẫn này, người con ć tìm đươưc hũ vàng không? Vì sao?

 Không tìm được vì không có vật làm mốc

Vi du 2: Một cảnh sát giao thông nhận thấy một chiếc ô tô du lcch đang ph́ng quá nhanh trên quốc lộ Đhng lhc chiếc xe du lcch chly ngang hàng một chiếc

xe tải chly chậm trên đường thì người cảnh sát ra lênh cho cả hai xe dưng lli và lập biên bản Người lái xe du lcch bào ch̃a rằng: “xe du lcch chly ngang hàng chiếc xe tải, ć nghia là hai xe ć tốc độ nhươ nhau”.

L̀i bào ch̃a đ́ ć đhng không? Hđay d̀ng đồ thc tol độ cua chuyển động với giả đcnh hai xe c̀ng chuyển động đều để bác bỏ lập luận cua người lái xe du lcch.

t

x

II I

O

H1.1

t O

 Lời bào chữa là sai Hai xe có cùng vị trí (cùng toạ độ x) chứ không

có cùng vận tốc Điều này thể hiện rất rõ trên đồ thị toạ độ của xe du lịch (I)

và của xe tải (II)

Độ dốc của (I) – tốc độ của xe du lịch lớn hơn của (II) – tốc độ của xe tải (H 1.1)

Vi du 3: Trên (H 1.2) cho đồ thc vận tốc cua ba chuyển động Ć thể thể ńi gì về mỗi chuyển động đ́?

Đồ thị I là đường thẳng song song trục Ot cho biết chuyển động là thẳng đều Đồ thị II là đường thẳng hợp trục Ov một góc nhọn và hướng theo chiều dương cho biết chuyển động là nhanh dần đều Đồ thị III song song trục

Ov cho biết tại một thời điểm vật có thể đạt mọi giá trị của vận tốc nên đây là một chuyển động không có thực

Vi du 4: Một người lái xe đang chly trên quốc lộ với tốc độ 5 km/h thì nhìn qua kinh chiếu hậu thấy một chiếc xe đua śp x̉a vươưt qua xe mình.

Anh ta muốn xác đcnh tốc độ cua chiếc xe đua nên đđa làm nhươ sau Đhng lhc hai chiếc xe chly ngang nhau thì anh ta b́t đấu đếm tư 1, 2, cho đến khi chiếc xe đua chly đến một cái mốc d̃ nhận thấy trên đường nào đ́

Vi du anh ta đếm đươưc 155 khi xe đua chly ngang một cây cột đ̀n bên đường Anh ta tiếp tuc đếm đươưc 35 ña cho đến lhc xe anh ta cũng chly ngang cây cột đ̀n đ́ Anh ta lập t́c tinh ra đươưc tốc độ cua chiếc xe đua:

V đua = (135 / 155) 5 km/h = 6 km/h

Bln nghi sao về kết quả tinh đươưc này? Giả s̉ cả hai xe c̀ng chuyển động với vận tốc không đổi và anh lái xe đếm rất đều đặn Nếu anh ta đếm thật chậm rđai thì kết quả ć khác không?

 Cách tính toán của anh lái xe dựa trên hiểu biết vật lý về mối quan hệ giữa quãng đường đi được với vận tốc và thời gian s = v.t Do quãng đường đi được của hai xe là như nhau cho nên v 1 1 /t cần để đi hết một quãng đường

vđua tđua = vxe txe

t

v

II

I O

H1.2 III

hay vđua

.

xe đua

t

v t

130

Ta thấy kết quả tính vđua chỉ phụ thuộc tỉ số txe / tđua, không kể thời gian tính bằng đơn vị nào: 130lần đếm / 100lần đếm, hay 130s / 100s hay 130 phút / 100 phút cung đều không ảnh hưởng đến kết quảc!

Vi du : Thi nghiêm khảo sát sư rơi cua vật

Bln hđay thả rơi một quyển sổ tay và một t̀ giấy ć kich thươớc phẳng bằng ń, tư c̀ng một độ cao Vật nào rơi nhanh hơn?

Bln hđay đặt t̀ giấy bên dươới quyển sổ rồi thả rơi chhng Vật nào rơi nhanh hơn? Điều gì khiến cho chhng rơi khác so với lln thi nghiêm trươớc?

Bây gì bln đặt t̀ giấy lên trên quyển sổ rồi thả rơi chhng Nhớ đặt t̀ giấy thật khit với kich thươớc quyển sổ Vật nào rơi nhanh hơn? Bln nghi gì qua kết quả quan sát này?

Bln vo tròn t̀ giấy càng nhỏ càng tốt rồi thả rơi ń c̀ng lhc với quyển sổ tay Vật nào rơi nhanh hơn? Ć thể kết luận nhươ thế nào về sư rơi cua các vật?

 Lần thí nghiệm thứ 1: quyển sổ tay rơi nhanh hơn

Lần thí nghiệm thứ 2: tờ giấy rơi cùng lúc với quyển sổ tay Bạn có thể nghĩ, nguyên nhân của hiện tượng này là lực hep của quyển sổ tay đè lên tờ giấy Lần thí nghiệm thứ 3: cho thấy lực hep không phải là nguyên nhân chính vì tờ giấy không chịu lực hep của quyển sổ nhưng ṽn rơi cùng lúc với quyển sổ Phải nghĩ tới một nguyên nhân khác

Lần thí nghiệm thứ 4 cho thấy: nguyên nhân khác đó nằm ở trong chính môi trường rơi của các vật: sức cản của không khí

Vi du 6: Bln đang chly xe máy ngang đằng sau một xe tải và xe cua bln ć c̀ng vận tốc cua xe tải Đột nhiên xe tải tnng tốc và một bọc hàng không buộc rơi tư th̀ng xe tải xuống đường Hỏi nếu bln không hđam xe máy hoặc không lái tránh sang một bên thì xe máy cua bln ć hhc phải bọc hàng đ́ trươớc khi ń rơi chlm đất hay không? Coi rằng bọc hàng rơi thẳng ngay trươớc mũi xe cua bln.

 Bọc hàng rơi từ một xe tải đang chạy trên đườngṽn tiếp tục tham gia chuyển động theo quán tính cùng với xe tải Xe máy chạy an toàn phía sau xe tải không thể húc vào bọc hàng chừng nào bọc hàng còn chưa rơi tới mặt đất chẳng khác gì lúc bọc hàng còn ở trên thùng xe tải Chỉ khi bọc hàng đã chạm đất và nằm yên tại đó thì nguy cơ va vào xe máy mới xảy ra nếu người đi xe máy không nhe tránh nó trên mặt đường

Vi du 7: Để các tia nươớc tư các bánh xe đlp không thể b́n vào người đi xe, phia trên bánh xe người ta ǵn nh̃ng cái ch́n b̀n, khi đ́ phải ǵn nh̃ng cái ch́n b̀n nhươ thế nào?

 G̀un những cái ch̀un bùn sao cho mhep dưới c̀ut đường tiếp tuyến đi qua điểm thấp nhất của bàn đạp với bánh trước xe đạp

2)Phần: ĐỘNG LỰC HỌC

Vi du 1: Khi xe buýt đột ngột chuyển bánh, hành khách ngồi trên xe thường bc ngật đlu về phia sau đến ḿc đôi khi sái cổ Giải thich tli sao nhươ vậy? Nếu hành khách chh ý tưa đlu vào cái giá đỡ đlu ơ lương ghế ngồi thì ć thể tránh bớt đươưc hiên tươưng bất lưi này không? Tli sao?

 Phần thân người di chuyển cùng với ghế ngồi trong khi đầu còn chưa kịp di chuyển do quán tính Cái giá đỡ đầu g̀un liền với ghế ngồi đã ngăn cản

sự chậm trễ trong thay đổi trạng thái đứng yên của phần đầu

Vi du 2: Con ch́ snn to khỏe và chly nhanh hơn con thỏ Tuy thế, nhiều khi con thỏ bc ch́ snn rươưt đuổi vẫn thoát nln nh̀ vận dung “ chiến thuật “ luôn luôn đột ngột thay đổi hươớng chly làm ch́ snn lỡ đà Điều này trong vật

li đươưc giải thich ra sao ?

 Sự khác nhau về khối lượng (hay mức quán tính) đã đưa đến sự khác nhau về mức độ thay đổi trạng thái chuyển động Con thỏ có khối lượng nhỏ hơn chó săn nên dễ dàng thay đổi chuyển động hơn về hướng và độ lớn của vận tốc Do đó, khi thỏ đột thay đổi vận tốc thì chó săn không kịp thay đổi chuyển động và bị lỡ đà

􀂁Mức quán tính càng nhỏ thì mức độ thay đổi chuyển động càng nhanh

và ngược lại

Vi du 3: Sau khi đo nhiêt độ cơ thể người bằng ống cặp sốt (nhiêt kế) Ta thường thấy bác si vẩy mlnh chiếc ống cặp sốt làm cho thủ ngân trong ống tut xuống Cách làm trên dưa trên cơ sơ vật lý nào? Hđay giải thich?

 Dựa vào quán tính Khi vẩy mạnh ống cặp sốt cả ống và thuy ngân bên trong đều chuyển động Khi ống dừng lại đột ngột, theo quán tính, thuy ngân bên trong ṽn muốn duy trì vận tốc cu, kết quả là thuy ngân sẽ tụt xuống

Vi du 4: Ć một câu chuyên đ̀a nhươ sau:

“Một con ngưa đươưc học đcnh luật Netton b̀n tư chối không kéo xe ña Ń ńi: “Tôi ć ráng śc kéo xe bao nhiêu cũng là vô ich, bơi vì tôi kéo cái xe với lưc bằng nào thì cái xe cũng kéo lli tôi với lưc bằng nấy Hai lưc