3 7.2 7.3 Thực trạng vận dụng học tập bằng hoạt động trải nghiệm khi dạy hình học lớp 5 Các biện pháp tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm 6 7 9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng
Trang 1MỤC LỤC
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử 3
7.1 Các bước dạy học bằng hoạt động trải nghiệm trong dạy học
môn Toán
3 7.2
7.3
Thực trạng vận dụng học tập bằng hoạt động trải nghiệm khi
dạy hình học lớp 5
Các biện pháp tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm
6 7
9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến 14
10 Đánh giá lợi ích thu được hoặc có thể thu được do áp dụng
sáng kiến theo ý kiến của tác giả và theo ý kiến của tổ chức,
cá nhân đã tham gia áp dụng sáng kiến lần đầu, kể cả áp
dụng thử (nếu có
15
11 Danh sách những tổ chức/ cá nhân đã tham gia áp dụng thử
Trang 2BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu
Trong bối cảnh đó, giáo dục thế giới đã có những thay đổi mang tính bản chất Dạy học phát triển phẩm chất và năng lực HS trở thành một định hướng quan trọng để giải quyết nhiệm vụ đào tạo chất lượng nguồn nhân lực Ở Việt Nam, định hướng này được thể hiện chính thức trong hội nghị trung ương 8 khóa XI, Nghị quyết số 29 về đổi mới căn bản, toàn diện hệ thống giáo dục ngày 04/11/2013 [1] Nội dung của Nghị quyết 88/2014/QH13 [2] một lần nữa khẳng
định sự thay đổi quan trọng trong hệ thống giáo dục Việt Nam, đó là “…góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực…” Mục tiêu của giáo dục
chuyển dịch từ chỗ người học biết, hiểu sang người học phải làm được, tức là
vận dụng được những điều đã biết, hiểu để giải quyết thành công các nhiệm vụ học tập và các tình huống của thực tiễn đời sống Một phong trào đổi mới toàn diện từ mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học, các hình thức kiểm tra đánh giá được diễn ra mạnh mẽ ở tất cả các cấp học, nói riêng là cấp tiểu học Để thực hiện thành công công cuộc đổi mới lần này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của tất
cả các lực lượng trong xã hội: cán bộ quản lí giáo dục, đội ngũ giáo viên, HS, phụ huynh HS và các lực lượng đoàn thể khác
Thấy rõ tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm đối với vấn đề phát triển năng lực của HS, chương trình giáo dục tổng thể của Việt Nam đã xác định hoạt động trải nghiệm như là một thành phần giáo dục bắt buộc và độc lập với các môn học trong tất cả các lớp học từ lớp 1 đến lớp 12 với thời lượng 105 tiết/1 lớp [3] Tuy vậy, với đặc thù của từng môn học hoạt động trải nghiệm cũng có thể được thực hiện ngay trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức của môn học đó Với đặc trưng của mình, môn Toán chứa đựng nhiều cơ hội để có thể tiến hành các hoạt động trải nghiệm Tư tưởng này cũng đã được thể hiện rất rõ trong bản
dự thảo chương trình môn Toán của Việt Nam [4]
Là giáo viên tiểu học, tôi cho rằng khi dạy học một số yếu tố hình học trong môn Toán lớp 5 có một số những cơ hội để tiến hành các hoạt động trải
nghiệm Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Dạy học yếu tố hình học lớp 5 thông qua
Trang 3học tập trải nghiệm” nhằm chia sẻ những ý tưởng cá nhân về cách thức thiết kế
và tổ chức các hoạt động trải nghiệm
2 Tên sáng kiến: “Dạy học yếu tố hình học lớp 5 thông qua học tập trải nghiệm”.
3 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Tạ Thị Mai
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: GVCN Lớp 5B, Trường Tiểu học Hội Hợp B
- Số điện thoaị: 0963 982 678 Email:maitt.c1hoihopb@vinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Giáo viên chủ nhệm lớp 5B - Trường Tiểu học
Hội Hợp B
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Học tập trải nghiệm trong dạy học một số yếu
tố hình học tại lớp 5B và các lớp khác trong trường Tiểu học Hội Hợp B
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: Từ tháng 3/2018.
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
7.1 Các bước dạy học bằng hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán
Bước 1 Gợi động cơ, tạo hứng thú cho HS
GV căn cứ vào nội dung bài học, tìm kiếm các tình huống liên quan đến quá trình hình thành và vận dụng nội dung đó, đặc biệt là vận dụng vào bối cảnh thực tiễn phù hợp với đối tượng học sinh Từ đó, đặt học sinh vào tình huống có vấn đề để kích thích sự tò mò, khơi dậy hứng thú học tập cho HS.Đồng thời, luôn tạo không khí vô tư, thoải mái, vui vẻ trong mỗi tiết học.
Bước 2 Tổ chức cho HS trải nghiệm
- Huy động vốn hiểu biết và kinh nghiệm sẵn có của HS, định hướng các em cách thức giải quyết tình huống đặt ra.
- Qua hoạt động thực hành trải nghiệm để giải quyết tình huống đã đặt ra
HS chiếm lĩnh được các kiến thức mới cho bản thân.
Bước 3 Chia sẻ - phân tích – rút ra kiến thức mới
- HS tự rút ra kiến thức, quy tắc, quy luật, khái niệm mới hoặc nhận biết được dấu hiệu, đặc điểm và các bước giải một dạng toán.
- HS chia sẻ, thảo luận với các bạn về những kiến thức vừa thu được.
- GV chính xác hóa những kiến thức đã được thống nhất bởi các nhóm HS.
Bước 4 Thực hành – vận dụng.
Trang 4- Trên cơ sở những kiến thức mới thu được, GV đặt ra các tình huống mới
yêu cầu HS giải quyết, đặc biệt là các bài toán liên quan đến thực tiễn.
Bước 5 Đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm.
- HS tự đánh giá: tự mình đánh giá kết quả học tập của bản thân để rút ra
kinh nghiệm mới trong quá trình trải nghiệm tìm ra kiến thức
- GV đánh giá HS về:
+ Mức độ tham gia của HS với các hoạt động tích cực,chủ động và hứng thú
+ Mức độ hợp tác của các em trong nhóm khi sử dụng các đồ vật khi thực
hành
+ Tinh thần trách nhiệm của các em trong mọi hoạt động của nhóm, sự nhiệt
tình, chủ động, tích cực trong công việc chung
+ Kĩ năng, kĩ xảo, nhạy bén với với công việc, mềm dẻo, linh hoạt trong tư
duy
+ Sự sáng tạo trong cách giải quyết các vấn đề
+ Mức độ đạt được của bài kiểm tra theo 3 mức: Biết,hiểu,vận dụng
+ Mức độ đạt được của bài báo cáo, bài thu hoạch có phù hợp với nội dung
và hình thức không?
+ Sản phẩm có đúng yêu cầu về kích thước, màu sắc và tính cơ bản không?
Như vậy việc đánh giá cần diễn ra mọi nơi, mọi thời điểm của quá trinh dạy học giúp các em phát huy kĩ năng làm việc theo nhóm, làm việc tự lập nhằm phát triển tư duy sáng tạo, khả năng so sánh, phân tích, đánh giá các sự vật,
hiện tượng thông qua trải nghiệm của bản thân
Từ quy trình về dạy học bằng hoạt động trải nghiệm, chúng tôi hoàn toàn
nhất trí với bảng so sánh giữa mô hình dạy học này với mô hình dạy học
truyền thống được thể hiện trong bảng sau đây [21]:
7.
Đặc tính Phương pháp giáo dục
mô phạm Học tập qua trải nghiệm
Đối tượng trung tâm Giáo viên Học sinh
Trọng tâm Nội dung bài học Nội dung và quá trình
Nhiệm vụ người dạy Truyền thụ kiến thức Sắp xếp, tổ chức để quá trình học
được diễn ra
Trang 5Quan điểm, ý kiến của
Liên hệ với thế giới bên
Kết luận Không thường xuyên và
từ bên ngoài vào Luôn có và từ bên trong
Sự tiến bộ của người
Lựa chọn của người học Rất ít lựa chọn Rất nhiều lựa chọn
Yêu cầu chính với
người dạy Thuyết phục người học Nhạy cảm với người học
Rõ ràng là, dạy học bằng hoạt động trải nghiệm có những ưu điểm nổi bật như: tăng khả năng lưu giữ những điều đã học được lâu hơn; tăng khả năng sáng tạo
và thích ứng của người học; người học được trải qua quá trình khám phá kiến thức và tìm giải pháp, từ đó phát triển được các năng lực cá nhân và sự tự tin của mình; việc học tập trở nên thú vị hơn đối với cả người học và người dạy; tăng cường khả năng ứng dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống
7.2 Thực trạng vận dụng học tập bằng hoạt động trải nghiệm khi dạy hình học lớp 5
Để tìm hiểu thực trạng việc dạy học thông qua các hoạt động trải nghiệm khi dạy học một số yếu tố hình học của lớp 5, chúng tôi đã tiến hành cuộc khảo sát tại trường tiểu học Hội Hợp B Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc vào tháng 03/2018
a) Mục đích khảo sát:
Đánh giá thực trạng việc dạy học thông qua các hoạt động trải nghiệm khi dạy học một số yếu tố hình học của lớp 5
b) Nội dung khảo sát:
- Mức độ nhận thức của giáo viên về bản chất của dạy học bằng hoạt động trải nghiệm, các giai đoạn của quá trình dạy học bằng hoạt động trải nghiệm
- Mức độ vận dụng các giai đoạn của quá trình dạy học bằng hoạt động trải nghiệm
- Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình thực hiện dạy học bằng hoạt động trải nghiệm
Trang 6c) Đối tượng khảo sát
80 HS lớp 5 và 20 giáo viên dạy học tại trường này
d) Phương pháp khảo sát
Chúng tôi trực tiếp phỏng vấn GV và HS, dùng các mẫu phiếu khảo sát cho giáo viên và HS, quan sát và dự giờ một số tiết hình học ở chương 3 toán 5
c) Kết quả khảo sát
Về phía giáo viên:
- Thường sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống: trình bày luôn kiến thức rồi yêu cầu HS hiểu kiến thức đó và vận dụng vào làm bài tập
- Một số giáo viên chưa hiểu được bản chất của hoạt động trải nghiệm Vì vậy, trên thực tế có một số tiết dạy trải nghiệm nhưng mang tính hình thức, chưa mang lại hiệu quả thực sự Nhiều giáo viên còn ngại đổi mới vì khi sử dụng phương pháp này đòi hỏi phải chuẩn bị công phu khi soạn giáo án, quản lí khó khi tổ chức thực hiện trên lớp
- Các hoạt động chỉ đạo, nghiên cứu, bồi dưỡng dạy học còn nặng về tìm hiểu, làm quen và khai thác nội dung chương trình sách giáo khoa Thiếu sự chuẩn bị đồng bộ với các mắt xích trong mối quan hệ chặt chẽ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, …
Về phía học sinh:
- Chưa thực sự nhận biết tầm quan trọng và ý nghĩa của việc học hình học, coi việc học môn toán nặng nhọc, căng thẳng
- Đa số các em nắm kiến thức ở phần này còn rất mơ hồ, học thuộc lí thuyết
và vận dụng như một cỗ máy vận hành theo lối mòn sẵn có, thiếu linh hoạt, sáng tạo, tự tin trong làm bài của mình
- Tiếp thu kiến thức một cách thụ động, chưa có sự thảo luận giữa thầy và trò, tranh luận với các bạn
- HS chưa được thực hành nhiều về các kiến thức hình học
- Ngại chia sẻ quan niệm của mình trước tập thể, đặc biệt là những quan niệm sai càng được giấu kín
Về phía nhà trường:
Trang 7- Đội ngũ quản lí ngại chuyển sang các phương pháp dạy học mới, vì có thể ảnh hưởng tới kế hoạch hoạt động năm học của nhà trường
- Chưa có các biện pháp khuyến khích giáo viên thực hiện dạy học bằng hoạt động trải nghiệm
- Trang thiết bị học tập còn thiếu, chưa đáp ứng đươc nhu cầu học tập của HS
- Sĩ số lớp quá đông
Các kết quả khảo sát thực trạng nói trên tại trường tiểu học Hội Hợp B, Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc đã chỉ ra vẫn còn nhiều khó khăn để thực hiện hóa công cuộc đổi mới giáo dục Chúng tôi cho rằng, để thực hiện đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường nói chung và thực hiện dạy học bằng hoạt động trải nghiệm trong môn Toán cần phải có sự phối hợp đồng bộ của đội ngũ giáo viên, đội ngũ quản lí giáo dục, của học sinh và của cả cộng đồng xã hội
7.3 Các biện pháp tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm
Trên cơ sở các nguyên tắc trên, chúng tôi đề xuất một số biện pháp hỗ trợ giáo viên tiểu học từ giai đoạn lựa chọn nội dung để tổ chức trải nghiệm, đến thiết kế các hoạt động trải nghiệm, tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả dạy học một số yếu tố hình học lớp 5 bằng phương pháp trải nghiệm như sau:
Biện pháp 1: Lựa chọn bài học (chủ đề) tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm
Cơ sở của biện pháp
Tạo ra một cảm xúc tích cực khi bắt đầu quá trình học tập cho người học luôn là một điều có ý nghĩa quan trọng trong dạy học Vì vậy, khi giới thiệu về chủ đề hoặc nội dung trải nghiệm giáo viên cần tạo ra hứng thú cho HS bằng cách lựa chọn các chủ đề, nội dung dạy học có ý nghĩa đối với cuộc sống của các em, phù hợp với mức độ nhận thức để các em có thể thể hiện được tính độc lập trong quá trình trải nghiệm
Mục tiêu
Giúp giáo viên có thể lựa chọn được các chủ đề, bài học để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn Toán
Cách thức thực hiện
Trang 8- Rà soát nội dung chương trình môn Toán theo chiều dọc phát triển của mạch kiến thức hoặc trong mối liên hệ với các môn học khác tại thời điểm (có thể trong tuần) để phát hiện những kiến thức toán học mà quá trình hình thành hoặc vận dụng chúng giải quyết các tình huống của toán học và đời sống có thể
tổ chức thông qua hoạt động trải nghiệm của học sinh
Ví dụ Đối với lớp 5, ở tuần 19, HS được học các nội dung sau:
Tuần 19:
NỘI DUNG
MÔN TOÁN
NỘI DUNG CÁC MÔN HỌC KHÁC
SỰ KIỆN GẮN VỚI ĐỜI SỐNG (Tuần : từ 9/01 đến
13/01)
Diện tích hình thang Đạo đức
Em yêu quê hương( tiết 1)
Tết sum vầy
Dung dịch- Sự biến đổi hóa học Luyện tập chung
Lịch sử - Địa lí Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ - Châu Á
Hình tròn - đường tròn
Âm nhạc Học hát: Hát mừng (dân ca Tây Nguyên)
Chu vi hình tròn
Mĩ thuật Trang trí sân khấu và sáng tác câu chuyện
Kĩ thuật Nuôi dưỡng gà
Từ những nội dung trên, chúng ta có thể tổ chức cho học sinh thực hiện
hoạt động trải nghiệm với tên là: Xuân yêu thương
Biện pháp 2: Lựa chọn nội dung cho hoạt động trải nghiệm
Cơ sở đề xuất:
Để dạy học bằng hoạt động trải nghiệm, giáo viên cần phải lựa chọn được những nội dung Việc lựa chọn được nội dung phù hợp với đặc điểm nhận thức,
Trang 9tâm lí, hoàn cảnh của người học sẽ giúp việc tổ chức hoạt động trải nghiệm được thành công và đạt được mục tiêu dạy học
- Mục tiêu: Đưa ra một số gợi ý để giúp giáo viên định hướng việc lựa chọn
các nội dung có thể tổ chức hoạt động trải nghiệm
- Cách thức thực hiện:
+ Căn cứ vào chuẩn kiến thức, kĩ năng và yêu cầu cần đạt của bài học hoặc chủ đề cần dạy, chúng ta xác định có những nội dung nào có thể đạt được bằng con đường: tri thức đã có dự đoán kiểm nghiệm (thất bại) thích nghi
tri thức mới
+ Sau khi xác định được các nội dung có thể tổ chức hoạt động trải nghiệm, chúng ta cần xây dựng thứ tự thực hiện các nội dung đó, dự kiến thời gian, cơ sở vật chất, đối tượng thực hiện
Biện pháp 3: Tổ chức hoạt động trải nghiệm
Cơ sở của biện pháp: Mô hình học tập trải nghiệm của David Kolb gợi ý cho
chúng ta logic thực hiện hoạt động trải nghiệm của HS qua các bước sau:
- Tổ chức để người học huy động kinh nghiệm
- Tổ chức cho HS kết nối tri thức
- Tổ chức cho HS tranh luận khoa học
- Tổ chức cho HS vận dụng tri thức
Mục tiêu của biện pháp: Hỗ trợ giáo viên quy trình tổ chức một hoạt động
trải nghiệm
Cách thức thực hiện:
Để tổ chức hoạt động được đúng theo mục tiêu đặt ra, cần phải có sơ đồ khái quát về hoạt động từ đầu đến cuối mỗi hoạt động Đó là cơ sở để can thiệp và điều chỉnh các giai đoạn tổ chức cho hoạt động Trong đó, không thể thiếu được các giai đoạn học sinh được trải nghiệm, được phát huy năng lực sáng tạo và giai đoạn đánh giá hoạt động của học sinh Để tường minh trong hoạt động trải nghiệm nhằm phát huy năng lực sáng tạo của học sinh cần căn cứ vào sơ đồ tổ chức như sau:
Trang 10Hình 2.2 Các giai đoạn tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Giai đoạn đầu tiên là đề xuất một nhiệm vụ cho hoạt động, đó phải là một nhiệm vụ vừa sức với học sinh mà học sinh phải tạo ra được sản phẩm để làm căn cứ đánh giá sau khi kết thúc hoạt động
Giai đoạn thứ hai là học sinh phải tự trải nghiệm để sáng tạo, chiếm lĩnh kiến thức trong quá trình thực hiện nhiệm vụ được giao
Giai đoạn thứ ba là sau khi quá trình trải nghiệm kết thúc học sinh phải làm báo cáo kết quả hoạt động theo nhiệm vụ được giao Giai đoạn này là cơ hội để thể chế hóa kiến thức, kết quả học tập và rút ra kinh nghiệm cho từng cá nhân học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Giai đoạn cuối cùng, cần tổng kết quá trình hoạt động, học tập, thực hiện nhiệm vụ Giai đoạn cuối này, cần thể chế hóa kiến thức theo mục tiêu đã đặt ra, đánh giá năng lực và kĩ năng của học sinh, cùng học sinh tự đánh giá kiến thức,
kĩ năng và năng lực mà học sinh thu được
Trải qua 5 giai đoạn, cùng với việc trả lời lần lượt các câu hỏi, xác định các mục tiêu thì cần có được sơ đồ khái quát hóa về tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng