Chương KHÁI NIỆM KHOA HỌC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 1.1 Khoa học Khoa học trình nghiên cứu nhằm khám phá kiến thức mới, học thuyết mới, … tự nhiên xã hội Những kiến thức hay học thuyết nầy, tốt hơn, thay dần cũ, khơng cịn phù hợp Thí dụ: Quan niệm thực vật vật thể khơng có cảm giác thay quan niệm thực vật có cảm nhận Như vậy, khoa học bao gồm hệ thống tri thức qui luật vật chất vận động vật chất, qui luật tự nhiên, xã hội, tư Hệ thống tri thức hình thành lịch sử không ngừng phát triển sở thực tiễn xã hội Phân biệt hệ thống tri thức: tri thức kinh nghiệm tri thức khoa học - Tri thức kinh nghiệm: hiểu biết tích lũy qua hoạt động sống hàng ngày mối quan hệ người với người người với thiên nhiên Quá trình nầy giúp người hiểu biết vật, cách quản lý thiên nhiên hình thành mối quan hệ người xã hội Tri thức kinh nghiệm người không ngừng sử dụng phát triển hoạt động thực tế Tuy nhiên, tri thức kinh nghiệm chưa thật sâu vào chất, chưa thấy hết thuộc tính vật mối quan hệ bên vật người Vì vậy, tri thức kinh nghiệm phát triển đến hiểu biết giới hạn định, tri thức kinh nghiệm sở cho hình thành tri thức khoa học - Tri thức khoa học: hiểu biết tích lũy cách có hệ thống nhờ hoạt động NCKH, họat động nầy có mục tiêu xác định sử dụng phương pháp khoa học Không giống tri thức kinh nghiệm, tri thức khoa học dựa kết quan sát, thu thập qua thí nghiệm qua kiện xảy ngẫu nhiên hoạt động xã hội, tự nhiên Tri thức khoa học tổ chức khuôn khổ ngành môn khoa học (discipline) như: triết học, sử học, kinh tế học, toán học, sinh học,… 1.2 Nghiên cứu khoa học Nghiên cứu khoa học họat động tìm kiếm, xem xét, điều tra, thử nghiệm Dựa số liệu, tài liệu, kiến thức,… đạt từ thí nghiệm NCKH để phát chất vật, giới tự nhiên xã hội, để sáng tạo phương pháp phương tiện kỹ thuật cao hơn, giá trị Con người muốn làm NCKH phải có kiến thức định lãnh vực nghiên cứu phải rèn luyện cách làm việc tự lực, có phương pháp từ lúc ngồi ghế nhà trường 1.3 Đề tài nghiên cứu khoa học 1.3.1 Khái niệm đề tài Đề tài hình thức tổ chức NCKH người nhóm người thực Một số hình thức tổ chức nghiên cứu khác khơng hồn tồn mang tính chất nghiên cứu khoa hoc, chẳng hạn như: Chương trình, dự án, đề án Sự khác biệt hình thức NCKH nầy sau: * Đề tài: thực để trả lời câu hỏi mang tính học thuật, chưa để ý đến việc ứng dụng hoạt động thực tế * Dự án: thực nhằm vào mục đích ứng dụng, có xác định cụ thể hiệu kinh tế xã hội Dự án có tính ứng dụng cao, có ràng buộc thời gian nguồn lực * Đề án: loại văn kiện, xây dựng để trình cấp quản lý cao hơn, gởi cho quan tài trợ để xin thực cơng việc như: thành lập tổ chức; tài trợ cho hoạt động xã hội, Sau đề án phê chuẩn, hình thành dự án, chương trình, đề tài theo yêu cầu đề án * Chương trình: nhóm đề tài dự án tập hợp theo mục đích xác định Giữa chúng có tính độc lập tương đối cao Tiến độ thực đề tài, dự án chương trình khơng thiết phải giống nhau, nội dung chương trình phải đồng 1.3.2 Đối tượng nghiên cứu phạm vi nghiên cứu * Đối tượng nghiên cứu: chất vật hay tượng cần xem xét làm rõ nhiệm vụ nghiên cứu * Phạm vi nghiên cứu: đối tượng nghiên cứu khảo sát trong phạm vi định mặt thời gian, không gian lãnh vực nghiên cứu 1.3.3 Mục đích mục tiêu nghiên cứu Khi viết đề cương nghiên cứu, điều quan trọng thể mục tiêu mục đích nghiên cứu mà khơng có trùng lấp lẫn Vì vậy, cần thiết để phân biệt khác mục đích mục tiêu * Mục đích: hướng đến điều hay cơng việc nghiên cứu mà người nghiên cứu mong muốn để hoàn thành, thường mục đích khó đo lường hay định lượng Nói cách khác, mục đích đặt cơng việc hay điều đưa nghiên cứu Mục đích trả lời câu hỏi “nhằm vào việc gì?”, “để phục vụ cho điều gì?” mang ý nghĩa thực tiển nghiên cứu, nhắm đến đối tượng phục vụ sản xuất, nghiên cứu * Mục tiêu: thực điều hoạt động cụ thể, rõ ràng mà người nghiên cứu hoàn thành theo kế hoạch đặt nghiên cứu Mục tiêu đo lường hay định lượng Nói cách khác, mục tiêu tảng hoạt động đề tài làm sở cho việc đánh giá kế hoạch nghiên cứu đưa ra, điều mà kết phải đạt Mục tiêu trả lời câu hỏi “làm gì?” Thí dụ: phân biệt mục đích mục tiêu đề tài sau Đề tài: “Ảnh hưởng phân N đến suất lúa Hè thu trồng đất phù sa ven sông Đồng Bằng Sông Cửu Long” Mục đích đề tài: Để tăng thu nhập cho người nông dân trồng lúa Mục tiêu đề tài: Tìm liều lượng bón phân N tối hảo cho lúa Hè thu Xác định thời điểm cách bón phân N thích hợp cho lúa Hè thu Chương PHƯƠNG PHÁP KHOA HỌC 2.1 Thế “khái niệm” “Khái niệm” trình nhận thức hay tư người tri giác hay quan sát vật thực tác động vào giác quan Như vậy, “khái niệm” hiểu hình thức tư người thuộc tính, chất vật mối liên hệ đặc tính với Người NCKH hình thành “khái niệm” để tìm hiểu mối quan hệ khái niệm với nhau, để phân biệt vật với vật khác để đo lường thuộc tính chất vật hay hình thành khái niệm nhằm mục đích xây dựng sở lý luận 2.2 Phán đoán Trong nghiên cứu, người ta thường vận dụng khái niệm để phán đoán hay tiên đoán Phán đoán vận dụng khái niệm để phân biệt, so sánh đặc tính, chất vật tìm mối liên hệ đặc tính chung đặc tính riêng vật 2.3 Suy luận Có cách suy luận: suy luận “suy diễn” suy luận “qui nạp" 2.3.1 Cách suy luận suy diễn Theo Aristotle, kiến thức đạt nhờ suy luận Muốn suy luận phải có tiền đề tiền đề chấp nhận Vì vậy, tiền đề có mối quan hệ với kết luận rõ ràng Suy luận suy diễn theo Aristotle suy luận từ chung tới riêng, mối quan hệ đặc biệt Thí dụ suy luận suy diễn Aristotle Bảng 2.1 Bảng 2.1 Thí dụ suy luận suy diễn Tiền đề chính: Tiền đề phụ: Kết luận: Tất sinh viên học đặn Nam sinh viên Nam học đặn 2.3.2 Suy luận qui nạp Vào đầu năm 1600s, Francis Bacon đưa phương pháp tiếp cận khác kiến thức, khác với Aristotle Ông ta cho rằng, để đạt kiến thức phải từ thông tin riêng để đến kết luận chung, phương pháp gọi phương pháp qui nạp Phương pháp nầy cho phép dùng tiền đề riêng, kiến thức chấp nhận, phương tiện để đạt kiến thức Thí dụ suy luận qui nạp Bảng 2.2 Bảng 2.2 Thí dụ suy luận qui nạp Tiền đề riêng: Tiền đề riêng: Kết luận: Nam, Bắc, Đông Tây tham dự lớp đặn Nam, Bắc, Đông Tây đạt điểm cao Sinh viên tham dự lớp đặn đạt điểm cao Ngày nay, nhà nghiên cứu kết hợp hai phương pháp hay gọi “phương pháp khoa học” (Bảng 2.3) Phương pháp khoa học cần phải xác định tiền đề (gọi giả thuyết) sau phân tích kiến thức có (nghiên cứu riêng) cách logic để kết luận giả thuyết Bảng 2.3 Thí dụ phương pháp khoa học * Tiền đề (giả thuyết): Sinh viên tham dự lớp đặn đạt điểm cao * Tham dự lớp Nhóm 1: Nam, Bắc, Đơng Tây tham dự lớp đặn (nguyên nhân nghi ngờ): Nhóm 2: Lan, Anh, Kiều Vân khơng tham dự lớp đặn * Điểm Nhóm 1: Nam, Bắc, Đơng Tây đạt điểm (ảnh hưởng cịn nghi ngờ): 10 Nhóm 2: Lan, Anh, Kiều Vân đạt điểm * Kết luận: Sinh viên tham dự lớp đặn đạt điểm cao so với không tham dự lớp đặn (Vì vậy, tiền đề giả thiết cơng nhận đúng) 2.4 Cấu trúc phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nghiên cứu khoa học phải sử dụng PPKH: bao gồm chọn phương pháp thích hợp (luận chứng) để chứng minh mối quan hệ luận toàn luận với luận đề; cách đặt giả thuyết hay phán đoán sử dụng luận phương pháp thu thập thông tin xử lý thông tin (luận cứ) để xây dựng luận đề 2.4.1 Luận đề Luận đề trả lời câu hỏi “cần chứng minh điều gì?” nghiên cứu Luận đề “phán đoán” hay “giả thuyết” cần chứng minh Thí dụ: Lúa bón q nhiều phân N bị đỗ ngã 2.4.2 Luận Để chứng minh luận đề nhà khoa học cần đưa chứng hay luận khoa học Luận bao gồm thu thập thông tin, tài liệu tham khảo; quan sát thực nghiệm Luận trả lời câu hỏi “Chứng minh gì?” Các nhà khoa học sử dụng luận làm sở để chứng minh luận đề Có hai loại luận sử dụng nghiên cứu khoa học: • Luận lý thuyết: bao gồm lý thuyết, luận điểm, tiền đề, định lý, định luật, qui luật khoa học chứng minh xác nhận Luận lý thuyết xem sở lý luận • Luận thực tiễn: dựa sở số liệu thu thập, quan sát làm thí nghiệm 2.4.3 Luận chứng Để chứng minh luận đề, nhà nghiên cứu khoa học phải đưa phương pháp để xác định mối liên hệ luận luận với luận đề Luận chứng trả lời câu hỏi “Chứng minh cách nào?” Trong nghiên cứu khoa học, để chứng minh luận đề, giả thuyết hay tiên đốn nhà nghiên cứu sử dụng luận chứng, chẳng hạn kết hợp phép suy luận, suy luận suy diễn, suy luận qui nạp loại suy Một cách sử dụng luận chứng khác, phương pháp tiếp cận thu thập thông tin làm luận khoa học, thu thập số liệu thống kê thực nghiệm hay loại nghiên cứu điều tra 2.5 Phương pháp khoa học Phương pháp khoa học (PPKH) Những ngành khoa học khác có PPKH khác Ngành khoa học tự nhiên vật lý, hố học, nơng nghiệp sử dụng PPKH thực nghiệm, tiến hành bố trí thí nghiệm để thu thập số liệu, để giải thích kết luận Cịn ngành khoa học xã hội nhân chủng học, kinh tế, lịch sử… sử dụng PPKH thu thập thông tin từ quan sát, vấn hay điều tra Tuy nhiên, PPKH có bước chung như: Quan sát vật hay tượng, đặt vấn đề lập giả thuyết, thu thập số liệu dựa số lịệu để rút kết luận (Bảng 2.4) Nhưng có khác trình thu thập số liệu, xử lý phân tích số liệu Bảng 2.4 Các bước phương pháp khoa học Bước Nội dung Quan sát vật, tượng Đặt vấn đề nghiên cứu Đặt giả thuyết hay tiên đoán Thu thập thơng tin hay số liệu thí nghiệm Kết luận Chương “VẤN ĐỀ” NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 3.1 Bản chất quan sát Trước đây, người dựa vào niềm tin để giải thích thấy xảy giới xung quanh mà khơng có kiểm chứng hay thực nghiệm để chứng minh tính vững quan niệm, tư tưởng, học thuyết mà họ đưa Ngồi ra, người khơng sử dụng phương pháp khoa học để có câu trả lời cho câu hỏi Thí dụ thời đại Aristotle (thế kỷ IV trước công nguyên), người (kể số nhà khoa học) tin rằng: sinh vật sống tự xuất hiện, vật thể trơ (khơng có sống) biến đổi thành vật thể hay sinh vật sống, cho trùn, bọ, ếch nhái,… xuất từ bùn lầy, bụi đất ngập lũ xảy Ngày nay, nhà khoa học không ngừng quan sát, theo dõi vật, tượng, qui luật vận động, mối quan hệ, … giới xung quanh dựa vào kiến thức, kinh nghiệm hay nghiên cứu có trước để khám phá, tìm kiến thức mới, giải thích qui luật vận động, mối quan hệ vật cách khoa học Bản chất quan sát cảm giác cảm nhận nhờ giác quan thị giác, thính giác, xúc giác, khướu giác vị giác Các giác quan nầy giúp cho nhà nghiên cứu phát hay tìm “vấn đề” NCKH Khi quan sát phải khách quan, khơng chủ quan, quan sát chủ quan thường dựa ý kiến cá nhân niềm tin khơng thuộc lĩnh vực khoa học Tóm lại, quan sát tượng, vật trình mà ý nghĩ hay suy nghĩ phát sinh trước cho bước đầu làm NCKH Việc quan sát kết hợp với kiến thức có trước nhà nghiên cứu sở cho việc hình thành câu hỏi đặt giả thuyết để nghiên cứu 3.2 “Vấn đề” nghiên cứu khoa học 3.2.1 Đặt câu hỏi Bản chất quan sát thường đặt câu hỏi, từ đặt “vấn đề” nghiên cứu cho nhà khoa học người nghiên cứu Câu hỏi đặt phải đơn giản, cụ thể, rõ ràng (xác định giới hạn, phạm vi nghiên cứu) thực thí nghiệm để kiểm chứng, trả lời Thí dụ, câu hỏi: “Có học sinh đến trường hơm nay?” Câu trả lời thực đơn giản cách đếm số lượng học sinh diện trường Nhưng câu hỏi khác đặt ra: “Tại bạn đến trường hôm nay?” Rõ ràng cho thấy rằng, trả lời câu hỏi thực khó thực hiện, thí nghiệm phức tạp phải tiến hành điều tra học sinh Cách đặt câu hỏi thường bắt đầu sau: Làm nào, bao nhiêu, xảy đâu, nơi nào, nào, ai, sao, gì, …? Đặt câu hỏi hay đặt “vấn đề” nghiên cứu sở giúp nhà khoa học chọn chủ đề nghiên cứu (topic) thích hợp Sau chọn chủ đề nghiên cứu, công việc quan trọng phương pháp nghiên cứu thu thập tài liệu tham khảo (tùy theo loại nghiên cứu mà có phương pháp thu thập thông tin khác nhau) 3.2.2 Phân loại “vấn đề” nghiên cứu khoa học Sau đặt câu hỏi “vấn đề” nghiên cứu khoa học xác định, công việc cần biết “vấn đề” thuộc loại câu hỏi Nhìn chung, “vấn đề” thể loại câu hỏi sau: a/ Câu hỏi thuộc loại thực nghiệm b/ Câu hỏi thuộc loại quan niệm hay nhận thức c/ Câu hỏi thuộc loại đánh giá a/ Câu hỏi thuộc loại thực nghiệm Câu hỏi thuộc loại thực nghiệm câu hỏi có liên quan tới kiện xảy q trình có mối quan hệ nhân-quả giới Để trả lời câu hỏi loại nầy, cần phải tiến hành quan sát làm thí nghiệm; Hoặc hỏi chuyên gia, hay nhờ người làm chuyên môn giúp đở Câu hỏi thuộc loại nầy có lãnh vực sinh học, vật lý, hóa học, kinh tế, lịch sử,… Thí dụ: Cây lúa cần phân N để phát triển tốt? Một số câu hỏi khơng có câu trả lời không tiến hành thực nghiệm Thí dụ, lồi người có tiến hóa từ động vật khác hay khơng? Câu hỏi trả lời từ NCKH phải cẩn thận, khơng có đủ sở hiểu biết để trả lời câu hỏi nầy Tất kết luận phải dựa độ tin cậy số liệu thu thập quan sát thí nghiệm Những suy nghĩ đơn giản, nhận thức trả lời câu hỏi thuộc loại thực nghiệm nầy mà trả lời cho câu hỏi thuộc loại quan niệm b/ Câu hỏi thuộc loại quan niệm hay nhận thức Loại câu hỏi trả lời nhận thức cách logic, suy nghĩ đơn giản đủ để trả lời mà không cần tiến hành thực nghiệm hay quan sát Thí dụ “Tại trồng cần ánh sáng?” Suy nghĩ đơn giản hiểu có phân tích nhận thức lý lẽ hay lý do, nghĩa sử dụng nguyên tắc, qui luật, pháp lý xã hội sở khoa học có trước Cần ý sử dụng qui luật, luật lệ xã hội áp dụng cách ổn định phù hợp với “vấn đề” nghiên cứu c/ Câu hỏi thuộc loại đánh giá Câu hỏi thuộc lọai đánh giá câu hỏi thể giá trị tiêu chuẩn Câu hỏi có liên quan tới việc đánh giá giá trị đạo đức giá trị thẩm mỹ Để trả lời câu hỏi loại nầy, cần hiểu biết nét đặc trưng giá trị thực chất giá trị sử dụng Giá trị thực chất giá trị hữu riêng vật mà không lệ thuộc vào cách sử dụng Giá trị sử dụng vật có giá trị đáp ứng nhu cầu sử dụng bị đánh giá khơng cịn giá trị khơng cịn đáp ứng nhu cầu sử dụng Thí dụ: “Thế hạt gạo có chất lượng cao?” 3.2.3 Cách phát “vấn đề” nghiên cứu khoa học Các “vấn đề” nghiên cứu khoa học thường hình thành tình sau: * Quá trình nghiên cứu, đọc thu thập tài liệu nghiên cứu giúp cho nhà khoa học phát nhận “vấn đề” đặt nhiều câu hỏi cần nghiên cứu (phát triển “vấn đề” rộng để nghiên cứu) Đôi người nghiên cứu thấy điều chưa rõ nghiên cứu trước muốn chứng minh lại Đây tình quan trọng để xác định “vấn đề” nghiên cứu * Trong hội nghị chuyên đề, báo cáo khoa học, kỹ thuật, … đơi có bất đồng, tranh cải tranh luận khoa học giúp cho nhà khoa học nhận thấy mặt yếu, mặt hạn chế “vấn đề” tranh cải từ người nghiên cứu nhận định, phân tích lại chọn lọc rút “vấn đề” cần nghiên cứu * Trong mối quan hệ người với người, người với tự nhiên, qua hoạt động thực tế lao động sản xuất, yêu cầu kỹ thuật, mối quan hệ xã hội, cư xử, … làm cho người khơng ngừng tìm tịi, sáng tạo sản phẩm tốt nhằm phục vụ cho nhu cầu đời sống người xã hội Những hoạt động thực tế đặt cho người nghiên cứu câu hỏi hay người nghiên cứu phát “vấn đề” cần nghiên cứu * “Vấn đề” nghiên cứu hình thành qua thơng tin xúc, lời nói phàn nàn nghe qua nói chuyện từ người xung quanh mà chưa giải thích, giải “vấn đề” * Các “vấn đề” hay câu hỏi nghiên cứu xuất suy nghĩ nhà khoa học, nhà nghiên cứu qua tình cờ quan sát tượng tự nhiên, hoạt động xảy xã hội hàng ngày * Tính tị mị nhà khoa học điều đặt câu hỏi hay “vấn đề” nghiên cứu Chương THU THẬP TÀI LIỆU VÀ ĐẶT GIẢ THUYẾT 4.1 Tài liệu 4.1.1 Mục đích thu thập tài liệu Thu thập nghiên cứu tài liệu công việc quan trọng cần thiết cho hoạt động nghiên cứu khoa học Các nhà nghiên cứu khoa học đọc tra cứu tài liệu có trước để làm tảng cho NCKH Đây nguồn kiến thức quí giá tích lũy qua q trình nghiên cứu mang tính lịch sử lâu dài Vì vậy, mục đích việc thu thập nghiên cứu tài liệu nhằm: - Giúp cho người nghiên cứu nắm phương pháp nghiên cứu thực trước - Làm rõ đề tài nghiên cứu - Giúp người nghiên cứu có phương pháp luận hay luận chặt chẻ - Có thêm kiến thức rộng, sâu lĩnh vực nghiên cứu - Tránh trùng lập với nghiên cứu trước đây, đở thời gian, công sức tài chánh - Giúp người nghiên cứu xây dựng luận (bằng chứng) để chứng minh giả thuyết NCKH 4.1.2 Phân loại tài liệu nghiên cứu Phân loại tài liệu để giúp cho người nghiên cứu chọn lọc, đánh giá sử dụng tài liệu với lãnh vực chuyên môn hay đối tượng muốn nghiên cứu Có thể chia loại tài liệu: tài sơ cấp (hay tài liệu liệu gốc) tài liệu thứ cấp 4.1.2.1 Tài liệu sơ cấp Tài liệu sơ cấp tài liệu mà người nghiên cứu tự thu thập, vấn trực tiếp, nguồn tài liệu bản, cịn chưa giải Một số vấn đề nghiên cứu có tài liệu, cần phải điều tra để tìm khám phá nguồn tài liệu chưa biết Người nghiên cứu cần phải tổ chức, thiết lập phương pháp để ghi chép, thu thập số liệu 56 250 Mật số (con/m2) 200 150 100 50 T1 T2 T3 T4 Nghiệm thức Hình 6.10 Ảnh hưởng mức độ phân bón đến mật số trùng - Thí nghiệm nhân tố Sử dụng hình trình bày thí nghiệm hai nhân tố cần lưu ý trình tự, nhóm nhân tố mức độ nhân tố Các cột thành hàng gần xem mức độ nhân tố nhân tố cịn lại khơng trình bày cột Thí dụ, người nghiên cứu muốn trình bày ảnh hưởng manganese oxide quan trọng nên trình bày Hình 6.11a Nếu muốn nhấn mạnh yếu tố giống quan trọng nên trình bày Hinh 6.11b thích hợp Thí dụ: Bảng tính Excel ảnh hưởng bón manganese oxide suất giống luá IR26 IR43 IR26 Có bón Khơng bón MnO2 MnO2 3.95 3.7 IR43 Có bón Khơng bón MnO2 MnO2 6.1 3.95 Khơng bón MnO2 IR26 IR43 3.7 3.95 Có bón MnO2 IR26 IR43 3.95 6.1 57 Năng suất hạt (t/ha) (a) Khơng bón MnO2 Có bón MnO2 Khơng bón MnO2 Có bón MnO2 IR26 IR43 Hình 6.11a Ảnh hưởng manganese oxide đến suất giống lúa IR26 IR43 Năng suất hạt (t/ha) (b) Khơng bón MnO2 IR43 IR26 IR43 IR26 Có bón MnO2 Hình 6.11b Năng suất giống lúa IR26 IR43 điều kiện có khơng có bón manganese oxide 58 6.3.2 Biểu đồ tần suất Đồ thị tần suất (hay gọi phân bố tần suất) thể số liệu đo cá thể phân bố dọc theo trục biến Tần suất (trục y) trị số tuyệt đối (số đếm) tương đối (phần trăm tỷ lệ mẫu) Trình bày đồ thị tần suất cần thiết mơ tả quần thể Thí dụ phân bố chiều cao tuổi (Hình 6.12) Thí dụ: Bảng tính Excel phân bố chiều cao tràm trồng U Minh, tháng năm 2001 N = 88 già 123 Chiều cao (m) 10 11 12 13 14 15 16 17 Cây (%) 2.5 10 11.5 17 14.5 10 6.5 0 0 Cây già (%) 0 0 2.5 4.5 9.5 8.5 10.5 15 10.5 8.5 10 11.5 59 Tần suất (%) 20 Cây Cây già 15 10 5 10 11 12 13 14 15 16 17 Chiều cao (m) Hình 6.12 Sự phân bố chiều cao tràm trồng U Minh, tháng năm 2001 N = 88 già 123 Chú ý: • Trục y thể % tần suất tương đối, số, giá trị cột • Số liệu đo (trục x) chia làm hai hạng mục có chiều rộng cột thích hợp để trình bày phân bố quần thể • Kích cỡ mẫu trình bày rõ phần thích đồ thị nơi trình bày đồ thị 6.3.3 Biểu đồ phân tán Biểu đồ phân tán sử dụng rộng rãi khoa học để trình bày phân bố số liệu mối quan hệ số liệu Trong đó, giá trị chấm phân bố mối quan hệ thể đường hồi qui tương quan (Hình 6.13) Biến phụ thuộc y có trục thẳng đứng phụ thuộc vào giá trị biến độc lập x trục nằm ngang Nếu dãy số liệu có hai hay nhiều số có giá trị lớn (thí dụ, 0-200) sử dụng hàm logaric (cơ số 10) để biến đổi số liệu có giá trị nhỏ Công việc gọi trình chuyển đổi số liệu * Các qui luật để trình bày biểu đồ phân tán: o o o o Có hai biến (2 dãy số liệu) Xác định rõ tên trục đồ thị cho biến Chia tỷ lệ trục thích hợp để trình bày tồn dãy số liệu biến Nếu có mối quan hệ biến, biến độc lập nên chọn trục x biến phụ thuộc trục y Thí dụ chiều cao phụ thuộc vào độ tuổi, chiều cao 60 biến độc lập biểu diễn trục x tuổi biến phụ thuộc trục y Đơi có trường hợp khó xác định biến biến phụ thuộc hay biến độc lập Trong trường hợp này, không xác định ảnh hưởng biến biến trình bày mối quan hệ tự chọn Thí dụ: Bảng tính Excel mối quan hệ trọng lượng khô (sinh khối) suất hạt lúa Số 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Trọng lượng khô (g) 64 58 55 65 81 82 74 75 89 98 100 126 125 152 170 176 186 218 220 216 Số hạt 45 60 65 79 82 84 87 96 112 120 125 168 195 220 242 245 282 320 340 380 61 y = 1,76x - 48,1 300 Số hạt 400 p < 0,0001 r2 = 0,971 n = 20 200 100 50 100 150 200 250 Trọng lượng khô (g) Hình 6.13 Hồi qui số hạt trọng lượng khô lúa trồng chậu Cần thơ năm 2005 Chú ý: • Mỗi trục x, y có vạch phụ vạch có số để xác định giá trị • Kích cỡ mẫu trình bày phần thích hình hình • Nếu số liệu phân tích thống kê có mối quan hệ biến trình bày đường hồi qui đồ thị, phương trình hồi qui ý nghĩa thống kê thể tựa hình hình • Nên chọn tỷ lệ thích hợp hai trục để hình cân đối rõ ràng 6.3.4 Biểu đồ đường biểu diễn Biểu đồ đường biểu diễn trình bày giá trị biến độc lập chuỗi liên tục nhiệt độ, áp suất sinh trưởng,… Các giá trị điểm nối với đường thẳng đường cong diễn tả mối quan hệ chiều hướng biến động chức Có thể trình bày nhiều biến phụ thuộc đường biểu diễn hình (Hình 6.14) Biểu đồ đường biểu diễn thể thay đổi biến y theo x, so sánh loạt giá trị theo thời gian Thí dụ, đường cong sinh trưởng suất trồng đáp ứng theo cung cấp phân bón (Hình 6.15), thí dụ cách trình bày Hình 6.16, đường cong biểu diễn sinh trưởng cá thể hay quần thể theo thời gian (Hình 6.17) 62 Thí dụ” Bảng tính Excel số hộ nơng dân diện tích đất canh tác Số hộ nông dân 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 Số hộ diện tích đất (ha) Năm 600 700 1400 1500 1800 1900 2000 1850 Số hộ nơng dân 2500 Diện tích đất canh tác (ha) 250 400 500 1000 1500 1600 1700 1550 Diện tích đất canh tác 2000 1500 1000 500 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 Năm Hình 6.14 Sự thay đổi số hộ diện tích đất canh tác từ 1995-2002 Thí dụ: Bảng tính Excel đáp ứng suất cung cấp N Mức độ cung cấp N (kg/ha) 25 50 75 100 125 150 175 200 Năng suất (t/ha) 4.80 6.00 6.90 7.60 8.10 8.20 8.25 8.15 7.10 63 10 Năng suất (t/ha) Năng suat (t/ha) Hình 6.14 Đáp ứng suất tới cung cấp N 50 Mức cung cấp phân bón 100 150 N cung cap (kg/ha) 200 N cung cấp (kg/ha) Hình 6.15 Sinh trưởng suất trồng đáp ứng với cung cấp phân bón 60 Vỏ xồi Bưởi y = 5.5743Ln(x) + 26.866 Phần trăm diện tích thiệt hại (%) Vỏ xồi Cát Hòa Lộc y = 5.8052Ln(x) + 26.984 2 R = 0.99** R = 0.98** 45 30 15 Vỏ xoài Cát Chu y = 4.4041Ln(x) + 17.329 R = 0.88** 0 10 12 Ngày sau xử lý nhựa Hình 6.16 Phần trăm diện tích vỏ bị cháy nhựa giống xồi xử lý loại nhựa 64 Thí dụ: Bảng tính Excel quần thể lồi tơm cua môi trường dinh dưỡng nhân tạo Số lượng cá thể (con/1m2) Ngày 350 Cua 18 20 30 32 41 43 62 90 115 160 Cua 300 Tôm 30 48 78 130 178 230 252 268 284 280 Tôm 250 200 150 100 50 0 10 Ngày Hình 6.17 Mật độ trung bình quần thể hai lồi tôm cua ao nuôi cá sử dụng phân bón hữu thực trang trại qua ngày khảo sát Sáu lần lập lại mẫu lít nước lấy ngày lúc 11 sáng độ sâu 50 cm Chú ý: • Có nhiều cách biểu thị ký hiệu nhóm (cua hay tơm) • Mỗi chấm đại diện cho giá trị trung bình thích phía bên đồ thị Sai số thể điểm giá trị thích đồ thị 65 • Do giá trị lấy nhóm độc lập (hai lồi khác nhau), nên đốm chấm khơng có liên hệ với 6.3.5 Biểu đồ hình bánh Biểu đồ hình bánh sử dụng để trình bày mối quan hệ tỷ lệ so sánh phần trăm tổng số liệu khác (Hình 6.18a 6.18b) Khi trình bày số liệu biểu đồ hình bánh nên tuân theo qui luật sau: • • Tổng số số liệu có giá trị tổng khơng đổi (thường 100%) Các giá trị có khác biệt tương đối lớn (có ý nghĩa), giá trị khơng nên trình bày đồ thị (thí dụ, giá trị nhau) • Mỗi phần chia hình (mỗi phần tương ứng với giá trị) nên thích • Số phần chia tương đối nhỏ (thông thường từ 3-7 phần) khơng vượt q Thí dụ: Bảng tính Excel ảnh hưởng đóng góp yếu tố đến suất rau màu Thành phần Phân bón Nước tưới Giống Kiểm soát dịch hại Kiểm soát cỏ dại Khác Tổng % 34 24 18 12 100 66 Nước tưới 24% Phân bón 34% Giống 18% Khác 4% Kiểm soát cỏ dại 8% Kiểm soát dịch hại 12% Hình 6.18a Ảnh hưởng đóng góp yếu tố đến suất rau màu Nước tưới 24% Phân bón 34% Giống 18% Khác 4% Kiểm sốt cỏ dại 8% Kiểm sốt dịch hại 12% Hình 6.18b Ảnh hưởng đóng góp yếu tố đến suất rau màu 67 6.3.6 Biểu đồ diện tích Loại đồ thị tương tự biểu đồ đường biểu diễn, áp dụng có số biến số liệu độc lập Cách nầy thường sử dụng biến phụ thuộc hay hạng mục có chiều hướng biến động, có tổng tích lũy, tỷ lệ phần trăm theo thời gian Thí dụ biến động loại hạng mục khác (Hình 6.19a 6.19b) Độ lớn biến hạng mục thể phần diện tích bên đường thẳng tương ứng với biến hạng mục Thí dụ: Bảng tính Excel Sự biến động mặt hàng trái (kg) bán siêu thị Trái Thứ Thứ Thứ Thứ Thứ Thứ Chủ nhật Cam 460 610 400 480 400 460 460 Bưởi 360 440 310 320 320 330 370 Xoài 210 380 160 180 170 160 310 Chôm chôm 120 140 90 70 120 80 220 1800 Cam Bưởi Xoài Số lượng (kg) 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 Thứ Thứ Thứ Thứ Thứ Thứ Chủ nhật Ngày tuần Hình 6.19a Biến động mặt hàng trái bán siêu thị qua ngày tuần 68 700 Số lượng (kg) 600 500 400 300 200 100 Cam Bưởi Xồi Chơm chơm Thứ Thứ Thứ Thứ Thứ Ngày tuần Thứ Chủ nhật Hình 6.19b Biến động mặt hàng trái bán siêu thị qua ngày tuần 6.3.7 Biểu đồ tam giác Biểu đồ tam giác áp dụng cho số liệu rời rạc Mỗi chấm nhận giá trị có tổng số (thường tính %) Thí dụ ba thành phần thịt-cát-sét mẫu đất, phù sa hay mẫu trầm tích (Hình 6.20) 100 • Cát • • • • • • Sét • • • • • • • • • • 100 • • • • • • • • 100 Thịt 69 Hình 6.20 Thành phần cát, thịt, sét 25 mẫu phù sa Đồng Sông Cửu Long 6.3.8 Sơ đồ chuỗi Sơ đồ thường sử dụng để trình bày cách tổ chức chương trình, mối quan hệ bước bước trình, trình bày chuỗi liên tiếp kiện, trình, hệ thống, … Các thơng tin, vật liệu, số liệu giải cấu trúc biểu đồ trình bày đường mũi tên để thể mối quan hệ Thí dụ, sơ đồ sản xuất phân phối trái Thanh long (Hình 6.21) Người sản xuất Vựa trái Người thu gom Cơ sở đóng gói Người bn chuyển Nhà xuất Người bán sỉ Nhà nhập Siêu thị Chợ, sạp bán lẻ Cửa hàng trái Người bán lẻ khác Người tiêu dùng Hình 6.21 Sản xuất phân phối trái Thanh long 6.3.9 Sơ đồ cấu tổ chức Đây loại sơ đồ đặc biệt sử dụng để trình bày cấu trúc, cấu tổ chức bên theo trình tự hay cấp bậc Loại sơ đồ thể mối quan hệ tổ chức, phận, điều khiển mệnh lệnh đạo, mối quan hệ gián tiếp trực tiếp (Hình 6.22) 70 Hình 6.22 Cơ cấu tổ chức trung tâm thơng tin khoa học công nghệ ... Cách phát “vấn đề” nghiên cứu khoa học Các “vấn đề” nghiên cứu khoa học thường hình thành tình sau: * Quá trình nghiên cứu, đọc thu thập tài liệu nghiên cứu giúp cho nhà khoa học phát nhận “vấn... luận khoa học, thu thập số liệu thống kê thực nghiệm hay loại nghiên cứu điều tra 2.5 Phương pháp khoa học Phương pháp khoa học (PPKH) Những ngành khoa học khác có PPKH khác Ngành khoa học tự... đặt giả thuyết để nghiên cứu 3.2 “Vấn đề” nghiên cứu khoa học 3.2.1 Đặt câu hỏi Bản chất quan sát thường đặt câu hỏi, từ đặt “vấn đề” nghiên cứu cho nhà khoa học người nghiên cứu Câu hỏi đặt phải