Có các sinh cảnh khác nhau: Thảm thực vật ven sông suối, rừng phục hồi, rừng nguyên sinh và thảm thực vật thứ sinh.. Đặc trưng phân bố của BP ở HLPĐ - BM 3.3.1 Phân bố theo sinh cảnh Ở
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 49, 2008
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU HỌ BƯỚM PHƯỢNG (PAPILIONIDAE)
Ở HÀNH LANG PHONG ĐIỀN - BẠCH MÃ, THỪA THIÊN HUẾ
Lê Trọng Sơn, Trương Thị Bé Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế
TÓM TẮT
Hành lang Phong Điền – Bạch Mã (Thừa Thiên Huế) có những nét đặc thù về hệ sinh thái và đa dạng sinh học Đã phát hiện 30 loài, 9 giống chiếm 42,86% tổng số loài và phân loài
ở Việt Nam, trong đó: Có 4 loài mới cho khu hệ bướm Thừa Thiên Huế, 4 loài có tên trong Sách
đỏ Việt Nam Đã nghiên cứu sự đa dạng các taxon: Đa dạng về giống: cao nhất là Papilio với
11 loài và Graphium với 9 loài Thành phần các loài bướm các vùng: Hương Thuỷ 21 loài (70% ), A Lưới 25 loài (83,33% ) và Nam Đông 22 loài (73,33% ) Xác định hệ số gần gũi: Chỉ
số tương đồng so với các vùng Cs > 0,5, biểu thị mức độ tương đồng cao (với KBTTN Phong Điền cao nhất Cs = 0,72, với VQG Bạch Mã Cs = 0,68) Phân bố theo sinh cảnh: Có 23 loài (76,67%) ở các thảm thực vật ven sông suối, 14 loài (46,67%) ở sinh cảnh rừng phục hồi, 10 loài (33,33%) ở sinh cảnh rừng nguyên sinh và 9 loài (30%) ở các thảm thực vật thứ sinh Nghiên cứu về sự phân bố tương quan giữa độ cao và sinh cảnh: Ở độ cao 0 - 300 m, mức độ đa dạng cao nhất gặp ở thảm thực vật ven sông suối (19 loài/5 giống); Ở độ cao 300 - 700 m, mức
độ đa dạng cao nhất gặp ở thảm thực vật ven sông suối (13 loài/6 giống)
I Đặt vấn đề
Họ bướm Phượng (Papilionidae) phân bố trên toàn thế giới nhưng đa dạng hơn
cả là ở miền nhiệt đới Bướm Phượng (BP) có vai trò to lớn tạo nên tính đa dạng sinh học cao, thụ phấn cho cây, được nuôi làm cảnh, làm dược liệu quý
Hành lang Phong Điền - Bạch Mã (HLPĐ - BM) gồm các khu rừng quan trọng
có giá trị đa dạng sinh học cao, xa khu dân cư hơn 5 km và khu vực bìa rừng khoảng 2km, nằm trong vùng độ cao từ 0 – 300 m với độ dốc hơn 50 Có các con sông làm ranh giới bởi khu sinh cảnh có giá trị bảo tồn cao dọc theo sông Hương, sông Bồ, sông Tả Trạch, sông Hữu Trạch Đây cũng là khu vực quan trọng để bảo tồn các loài động vật đặc hữu có ở khu cảnh quan Trung Trường Sơn Hiện nay HLPĐ - BM vẫn chịu sự đe dọa bởi sự khai thác gỗ, khoáng sản, săn bắn trái phép đốt rừng làm nương rẫy… làm cho các loài bướm ngày càng bị ảnh hưởng
Trang 2II Phương pháp nghiên cứu
- Các điểm được lựa chọn đại diện cho hệ thống núi thấp của HLPĐ - BM, thuộc
các huyện: Hương Thuỷ, Nam Đông, A Lưới ở Thừa Thiên Huế (bảng 1)
Bảng 1: Địa điểm, toạ độ, độ cao và sinh cảnh trong vùng nghiên cứu
Huyện Xã Tọa độ Độ cao (m) Sinh cảnh
Nam Đông
Thượng Lộ 107
0 60’97’’E
16015’56’’N 200 - 400
Rừng nguyên sinh, Ven sông suối, Thảm thực vật thứ sinh
Hương Sơn 107
0 65’84’’ E
16023’62’’N 100 - 600
Khe suối (La Ma), Rừng nguyên sinh…
A Lưới
Hương Nguyên 107
0 47’12’’E
16023’20’’ N 100 - 450
Rừng nguyên sinh, Khe suối (Ha Ma), Rừng phục hồi
A Roàng 107
0 49’24’’E
16075’43’’ N 100 - 900
Đầu nguồn sông Hương, Rừng nguyên sinh…
Hồng Vân 107
0 15’38’’E
16035’14’’N 600 - 800
Rừng nguyên sinh, Khe suối (A Lin)
Hương Thủy Dương Hòa 107
0 26’79’’E
16036’68’’N 100
Ven sông Tả Trạch, Thảm thực vật thứ sinh, Rừng tre nứa
- Sử dụng bản đồ địa hình, hiện trạng tài nguyên rừng… để xác lập các tuyến
điều tra, xác định các dạng địa hình, các kiểu rừng Có các sinh cảnh khác nhau: Thảm thực vật ven sông suối, rừng phục hồi, rừng nguyên sinh và thảm thực vật thứ sinh
Phân chia các kiểu sinh cảnh và độ cao theo Andrew Tordoff và nnk (2003) [2]
- Sử dụng phương pháp điều tra, xử lý và bảo quản mẫu vật thường quy [1]; [6]
- Sử dụng máy định vị toàn cầu (GPS) để xác định độ cao và toạ độ các điểm và tuyến thu mẫu
- Sử dụng các tài liệu của D’ Abrera, B., (1985) [7], Monastyrskii, A L & A L Devyatkin (2003, 2005) [9], Inayoshi Y., (1996-2006) [8] để định loại
- Dùng chỉ số tương đồng Sorensen (Magurran, 1988) – Cs để đánh giá mức độ tương đồng về thành phần loài ở khu vực nghiên cứu với các khu vực khác
) (
2
b a
j Cs
+
=
Trong đó: j là số loài có mặt ở cả hai khu vực A và B
a- số loài có mặt ở khu vực A;
Trang 3b- số loài có mặt ở khu vực B
Giá trị của chỉ số (Cs) dao động từ 0 đến 1 Giá trị Cs > 0,5 biểu thị mức độ tương đồng cao, nghĩa là giá trị Cs càng lớn thì mức độ tương đồng giữa hai khu vực càng lớn
III Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1 Danh lục thành phần loài
Có 630 mẫu vật được thu thập Kết quả phân tích đã xác nhận được 30 loài thuộc 9 giống Danh lục thành phần loài của họ BP ở HLPĐ - BM sắp xếp theo hệ thống phân loại của A L Monastyrskii và A L Devyatkin [9] (bảng 2)
Bảng 2: Danh lục thành phần loài BP ở Hành lang sinh cảnh PĐ - BM
(A) Troidini
I Troides Helena, [1819]
1 **Troides helena cerberus (C & R Felder, [1865]) 2
II Atrophaneura Reakirt, [1865]
2 Atrophaneura varuna astorion (Westood, 1842) 1 1 1
3 Atrophaneura aidoneus aidoneus(Doubleday,1945) 2
III Losaria Moore, [1902]
IV Pachliopta Reakirt, [1865]
5 Pachliopta aristolochiae goniopeltis (Rothschild, 1908) 6 2
(B) Papilionini
V Chilasa Moore, 1881
7 **Chilasa paradoxa telearchus (Hewitson,1852) 3 4 7
VI Papilio Linnaeus, 1758
8 **Papilio demoleus demoleus Linnaeus, 1758 5 2 6
9 Papilio demolion demolion (Cramer, [1776] ) 1
10 *Papilio noblei noblei de Nice’Ville, [1889] 1 1
16 Papilio protenor euprotenor Fruhstorfer, 1908 2 2 5
17 Papilio alcmenor publilius Fruhstorfer, 1909 1 2 1
Trang 418 *Papilio paris paris Linnaeus, 1758 1 1
(C) Leptocircini
VII Meandrusa Moore, [1888]
19 Meandrusa payeni langsonensis (Fruhstorfer, 1901) 1 1
VIII Graphium Scopoli, 1777
20 Graphium sarpedon sarpedon (Linnaeus, 1758) 2 13 7
21 Graphium doson axion (C & R Felder, 1864) 1 3 4
22 **Graphium evemon albociliatis (Fruhstorfer, 1901) 1
23 Graphium eurypylus cheronus (Fruhstorfer, [1903]) 2 1
24 **Graphium chironides chironides (Honrath, 1884) 2 1
25 Graphium arycles arycleoides (Fruhstorfer, 1901) 1 1
26 Graphium agamemnon agamemnon (Linnaeus, 1758) 1 2
27 **Graphium megarus megapenthes (Fruhstorfer, 1902) 1
28 *Graphium antiphates antiphates (Cramer, [1775]) 3 4 1
IX Lamproptera G R Gray,1832
29 *Lamproptera curius walkeri (Moore, 1902) 2 7 6
30 Lamproptera meges virescens (Butler, [1870]) 5 2
Chú thích: HT: Hương Thủy; AL: A Lưới; NĐ: Nam Đông;
* loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam;
** loài ghi nhận mới
Trong số đó, phát hiện có 5 loài ghi nhận là mới cho khu hệ bướm ở Thừa Thiên
Huế là Troides helena, Chilasa paradoxa, Graphium evemon, Graphium chironides, Graphium megarus
- Ghi nhận được 4 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam Đó là loài Papilio noblei noblei (mức độ nguy cấp), Graphium antiphates (mức độ rất hiếm), Papilio paris (mức
độ quý hiếm) và Lamproptera curius (mức độ ít gặp) Có một loài nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES là Troides helena Theo Công ước CITES, loài này đang bị đe doạ
tuyệt chủng tại nhiều nước do nạn khai thác buôn bán
3.2 Cấu trúc thành phần loài BP ở HLPĐ - BM
Kết quả nghiên cứu được trình bày ở bảng 3 Qua bảng 3 cho thấy, tính đa dạng
thể hiện cao nhất ở giống Papilio với 11 loài (chiếm 36,67%) tiếp theo là giống Graphium với 9 loài (chiếm 30%) Các giống ghi nhận được 2 loài có: Atrophaneura, Pachliopta, Lamproptera (chiếm 30%) Các giống chỉ có 1 loài gồm: Troides, Losaria, Pachliopta , Meandrusa (chiếm 40% )
Tổng số loài bướm xác định theo các điểm nghiên cứu: Hương Thuỷ 21 loài
Trang 5(70%), A Lưới 25 loài (83,33%) và Nam Đông 22 loài (73,33%)
Bảng 3: Cấu trúc thành phần loài BP ở các điểm nghiên cứu
Hương Thuỷ A Lưới Nam Đông Tổng
số loài
Tỷ lệ (%)
Số loài
Tỷ lệ (%)
Số loài
Tỷ lệ (%)
Số loài
Tỷ lệ (%)
Tổng số giống 8 88,89 9 100,00 6 66,67 9 100,00 Tổng số loài 21 70,00 25 83,33 22 73,33 30 100,00
Để đánh giá mức độ tương đồng về thành phần loài với điều kiện tự nhiên và kiểu thảm thực vật, phân tích chỉ số tương đồng Sorensen (Cs) Theo kết quả cho thấy, giữa các điểm nghiên cứu có chỉ số rất cao, nghĩa là thành phần loài của các điểm này rất giống nhau: Chỉ số tương đồng giữa A Lưới - Nam Đông Cs = 0,81, giữa A Lưới - Hương Thủy và giữa Hương Thủy - Nam Đông Cs = 0,74
So sánh với thành phần loài BP ghi nhận được ở một số Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) và Vườn quốc gia (VQG) thuộc khu hệ núi thấp và núi cao của miền Bắc, miền Trung và miền Nam Việt Nam (bảng 4) Qua bảng 4 cho thấy, thành phần loài BP
ở HLPĐ - BM có đa dạng loài rất cao Kết quả này phản ánh được sự đa dạng và tầm quan trọng của hành lang trong công tác bảo tồn sinh học nói chung và nhóm bướm ngày nói riêng Chỉ số tương đồng giữa các vùng với HLPĐ - BM có giá trị Cs > 0,5 biểu thị mức độ tương đồng cao Trong đó, mức độ tương đồng giữa HLPĐ - BM với Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền là cao nhất (Cs = 0,72), tiếp theo là ở VQG Bạch
Mã (Cs = 0,68)
Trang 6Bảng 4: So sánh thành phần loài BP của HLPĐ - BM với một số VQG và KBTTN
tích (ha) Tổng số loài Số loài chung Chỉ số Cs Nguồn
KBTTN Phong Điền
(tỉnh T T Huế) 34.406
17 (56,67%) 17 0,72
A L Monastykii
và nnk, 2006 [9] KBTTN Ngọc Linh,
(tỉnh Kon Tum) 41.420
18 (60%) 12 0,50
Bùi Xuân Phương, 2005 [5]
VQG Tam Đảo
(tỉnh Vĩnh Phúc) 36.883
14 (46,67%) 13 0,59
Khuất Đăng Long, và nnk,
2005 [3] VQG Bạch Mã
(tỉnh T T Huế) 22.031
23 (76,67%) 18 0,68
A L Monastykii
và nnk, 2006 [9]
VQG Phú Quốc,
(tỉnh Kiên Giang) 31.422
13 (43,33%) 13 0,60
Bùi Xuân Phương,
2005 [4]
HLPĐ - BM 134.000 30
(100%) 30 1
3.4 Đặc trưng phân bố của BP ở HLPĐ - BM
3.3.1 Phân bố theo sinh cảnh
Ở các sinh cảnh khác nhau có mức độ phong phú khác nhau: có 18 loài ở sinh cảnh rừng thường xanh cây lá rộng mưa mùa nhiệt đới Nm núi thấp, 23 loài ở các sinh cảnh ven sông suối Kết quả được trình bày ở hình 1
0 5 10 15 20 25
Giống Loài
Hình 1: Đa dạng thành phần loài phân bố theo sinh cảnh
EV: rừng nguyên sinh; RV: thảm thực vật ven sông suối;
RF: rừng phục hồi; RS: thảm thực vật thứ sinh
Sự phân bố của các bậc phân loại trong các sinh cảnh khác nhau có sự khác biệt
rõ rệt Đối với phân loại bậc loài, mức độ đa dạng được sắp xếp như sau: 23 loài (76,67%) có ở các thảm thực vật ven sông suối, 14 loài (46,67%) được tìm thấy trong sinh cảnh rừng phục hồi, 10 loài (33,33%) được tìm thấy trong sinh cảnh rừng nguyên
Trang 7sinh và 9 loài (30%) được tìm thấy ở các thảm thực vật thứ sinh Tương tự, ở phân loại bậc giống mức độ phổ biến được tìm thấy trong các sinh cảnh được sắp xếp như sau: 7 giống (70%) được tìm thấy ở các thảm thực vật ven sông suối, 6 giống (60%) được tìm thấy trong sinh cảnh rừng phục hồi, 6 giống (60%) được tìm thấy trong sinh cảnh rừng nguyên sinh và 4 giống (40%) được tìm thấy ở các thảm thực vật thứ sinh Rừng phục hồi và thảm thực vật ven suối là hai sinh cảnh có số loài cao nhất, đại diện là các giống
Papilio và Graphium Ngược lại, sinh cảnh rừng nguyên sinh chỉ ở mức độ trung bình
Mức độ thấp nhất ở thảm thực vật tái sinh, do độ đa dạng thực vật và mức độ che phủ của rừng là thấp
3.3.2 Phân bố theo độ cao
HLPĐ - BM là một đại diện tiêu biểu cho hệ thống núi thấp ở khu vực Trung Trường Sơn Kết quả nghiên cứu dọc các sông, suối, và đồi núi từ độ cao 100 m đến gần 1.000 m cho thấy mức độ biến đổi phong phú điển hình ở vùng núi thấp (bảng 5) Ở độ cao từ 0 – 300 m chiếm số lượng lớn 23 loài (76,67%), ở độ cao 300 – 700 m có 17 loài (56,67%), ở độ cao 700 m trở lên chưa ghi nhận được sự phân bố của BP
Bảng 5: Thành phần loài BP phân bố theo độ cao trong vùng nghiên cứu
Giống
Độ cao (m)
3.3.3 Phân bố tương quan giữa độ cao và sinh cảnh
Kết quả trình bày ở bảng 6 Ở độ cao 0 – 300 m, phần lớn các loài được tìm thấy trong các thảm thực vật ven sông suối và trong các sinh cảnh rừng Mức độ đa dạng được sắp xếp: thảm thực vật ven sông suối (19 loài/5 giống) và rừng phục hồi (12 loài/5 giống), rừng nguyên sinh (7 loài/5 giống) và thảm thực vật thứ sinh (7 loài/4 giống) Ở độ cao
300 – 700 m, toàn bộ các loài được tìm thấy trong các thảm thực vật ven suối và trong các
Trang 8sinh cảnh rừng Mức độ đa dạng được sắp xếp: thảm thực vật ven sông suối (13 loài/6 giống), rừng phục hồi (10 loài/6 giống) và rừng nguyên sinh (5 loài/3 giống)
Bảng 6: Thành phần loài BP phân bố theo tương quan độ cao và sinh cảnh
Giống
Độ cao (m)
Sinh cảnh
Ghi chú : EV - Rừng nguyên sinh; RV - Thảm thực vật ven sông suối; RF - Rừng phục hồi; RS - Thảm thực vật thứ sinh
IV Kết luận
1 Đã phát hiện 30 loài thuộc 9 giống chiếm 42,86% tổng số loài và phân loài đã được công bố ở Việt Nam:
- Ghi nhận được 4 loài mới cho khu hệ bướm Thừa Thiên Huế là Troides helena, Chilasa paradoxa, Graphium evemon, Graphium chironides và Graphium megarus; 4 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam là Papilio noblei noblei (mức nguy cấp), Graphium antiphates (mức rất hiếm), Papilio paris (mức quý hiếm) và Lamproptera curius (mức ít gặp); 01 loài nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES là Troides helena
- Tính đa dạng về giống: cao nhất là Papilio với 11 loài và Graphium với 9 loài Các giống có 2 loài là Atrophaneura, Pachliopta và Lamproptera Các giống chỉ có 1 loài là Troides, Losaria, Pachliopta và Meandrusa
- Tổng số loài bướm tại các điểm nghiên cứu: Hương Thuỷ 21 loài (70% ), A Lưới 25 loài (83,33% ) và Nam Đông 22 loài (73,33% )
- Hệ số gần gũi: Chỉ số tương đồng giữa các vùng với HLPĐ - BM có giá trị Cs
> 0,5, biểu thị mức độ tương đồng cao Trong đó, mức độ tương đồng giữa HLPĐ - BM với KBTTN Phong Điền là cao nhất (Cs = 0,72), tiếp theo là VQG Bạch Mã (Cs = 0,68)
Trang 92 Phân bố theo sinh cảnh: Có 23 loài (76,67%) thuộc 7 giống (70%) có ở các
thảm thực vật ven sông suối, 14 loài (46,67%) thuộc 6 giống (60%) có trong sinh cảnh rừng phục hồi, 10 loài (33,33%) thuộc 6 giống (60%) có trong sinh cảnh rừng nguyên sinh và 9 loài (30%) thuộc 4 giống (40%) có ở các thảm thực vật thứ sinh
- Phân bố tương quan giữa độ cao và sinh cảnh: Ở độ cao 0 – 300 m, mức độ đa dạng cao nhất gặp ở thảm thực vật ven sông suối (19 loài/5 giống) và rừng phục hồi (12 loài/5 giống) Rừng nguyên sinh (7 loài/5 giống) và thảm thực vật thứ sinh (7 loài/4 giống); Ở độ cao 300 – 700 m, mức độ đa dạng cao nhất gặp ở thảm thực vật ven sông suối (13 loài/6 giống), rừng phục hồi (10 loài/6 giống) và rừng nguyên sinh (5 loài/3 giống)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Dự án SPAM - Việt Nam Sổ tay hướng dẫn giám sát và điều tra đa dạng sinh học Nxb
Giao thông - Vận tải, Hà Nội, (2003)
2 Leonid, V Averyanov, L., Phan Kế Lộc, Nguyễn Tiến Vinh, Trần Minh Đức, Ngô Trí Dũng, Dương Văn Thành, Lê Thái Hùng, Nguyễn Tiến Hiệp, Phạm Văn Thế,
Averyanova A L and Regalado, J., Đánh giá Hệ thực vật vùng cảnh quan Hành lang xanh, Tỉnh Thừa Thiên Huế, Việt Nam Báo cáo số 1: Phần 1 Dự án Hành lang xanh,
WWF Greater Mekong & Chương trình Việt Nam và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thừa Thiên Huế, Việt Nam, (2006)
3. Khuất Đăng Long, Vũ Quang Côn Phân tích tính đa dạng hai nhóm côn trùng và ý nghĩa bảo tồn của chúng ở Vườn quốc gia Tam Đảo Báo cáo khoa học Hội nghị côn
trùng học toàn quốc lần thứ 5 Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, (2005), 118-125
4. Bùi Xuân Phương Bước đầu nghiên cứu khu hệ bướm ngày (Rhopalocera: Lepidoptera) tại Vườn quốc gia Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang, Việt Nam Hội nghị Côn
trùng học toàn quốc lần thứ 5 Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, (2005), 159-165
5. Bùi Xuân Phương Thành phần loài và mức độ phong phú khu hệ bướm tại khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh, tỉnh Kon Tum, Việt Nam (Tháng 3-4/2004) Báo cáo khoa học, Hội
nghị Côn trùng học toàn quốc lần thứ 5 Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, (2005), 166 – 175
6. Phạm Bình Quyền, Lê Đình Thái Quy trình sưu tầm, sử lý và bảo quản côn trùng NXB
Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, (1967)
7. D’ Abre B., 1982 - 1990 Butterflies of the Oriental Region Hill House Melburne Vol 1
- 3, 1230pp
Trang 108. Inayoshi, Y., (1996-2006) A check list of Butterflies in Indo - China (Chiefly from Thailand, Laos & Vietnam) Souse material: http://yutaka.it-n.jp/
9. Monastyrskii, A L & Devyatkin A., L Butterflies of Vietnam (an illustrated checklist)
Thong Nhat Printing House, (2003), 56pp + 14 Pl
THE RESULTS FROM RESARCH ON PAPILIONIDAE (LEPIDOPTERA)
IN PHONG DIEN - BACH MA CORRIDOR, THUA THIEN HUE PROVINCE
Le Trong Son, Truong Thi Be College of Sciences, Hue University
SUMMARY
In this paper we presented the composition species and distribution of Papilionidae (Lepidoptera) in Phong Dien - Bach Ma corridor (Thua Thien Hue provice) This place is regarded as an important area of biodiversity for Phong Dien Nature Reserve and Bach Ma National Park However, until now no thorough studies have been carried out on the butterfly fauna in the area
30 species and sub-species were found in the course of the study which lasted for about
2 years (2005 – 2006) These species and sub-species belong to 9 genus Among them, we discovered 4 species, which is new for buterflies fauna in Thua Thien Hue
Distribution of Papilionidae following the biotopos and height in Phong Dien - Bach
Ma corridor were discussed
