TRƯỜNG THCS THỊ TRẤN Tổ: Ngữ văn Chuyên đề: ỨNG DỤNG CƠNG NGHỆ THƠNG TIN GĨP PHẦN ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MƠN NGỮ VĂN I Đặt vấn đề Cơng nghệ thơng tin CNTT đang ngày một đem đến nh
Trang 1TRƯỜNG THCS THỊ TRẤN
Tổ: Ngữ văn
Chuyên đề:
ỨNG DỤNG CƠNG NGHỆ THƠNG TIN GĨP PHẦN ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MƠN NGỮ VĂN I) Đặt vấn đề
Cơng nghệ thơng tin (CNTT) đang ngày một đem đến nhiều thay đổi cho xã hội nĩi chung và ngành giáo dục nĩi riêng Với sự hỗ trợ của các phương tiện kỹ thuật hiện đại và những phần mềm tiện ích, việc dạy và học trong nhà trường phổ thơng đang dần chuyển sang một giai đoạn mới
Ở các trường THCS trên địa bàn tỉnh Tây Ninh , CNTT đã được ứng dụng vào các bộ mơn tự nhiên như: Tốn, Vật lí, Hĩa học với các phần mềm: Paintbrush, MathType, Powerpoint, Violet, Proshow… Riêng đối với bộ mơn Ngữ văn, do đặc thù của bộ mơn nên khơng ít thầy cơ giáo cịn …
Bâng khuâng đứng trước đơi dịng nước, Chọn một dịng hay để nước trơi?
Tâm trạng ấy của các đồng nghiệp trong tổ bộ mơn đã thơi thúc tơi mạnh dạn chọn chuyên đề “ỨNG DỤNG CƠNG NGHỆ THƠNG TIN GĨP PHẦN ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MƠN NGỮ VĂN”
II) Giải quyết vấn đề:
1) Những cơ sở “CẦN THIẾT”để thực hiện chuyên đề:
- Phải nĩi rằng, hiện nay với sự phát triển như vũ bão về lĩnh vực CNTT, nước ta đã từng bước tiếp cận và ứng dụng những thành tựu trong lĩnh vực cịn khá mới mẻ này Tuy vậy, việc ứng dụng CNTT vào việc dạy học ở nước ta vẫn cịn hạn chế so với các quốc gia trên thế giới Vì vậy việc đổi mới PPDH và ứng dụng CNTT gĩp phần vào việc đổi mới PPDH là việc làm cần thiết và quan trọng của ngành giáo dục trong giai đoạn hiện nay
- Thực tế đã chứng minh, cơng nghệ tin học đem lại hiệu quả rất lớn trong quá trình dạy học Giáo viên tiếp cận và sử dụng CNTT làm cho giờ dạy trở nên thú vị và hấp dẫn, học sinh hứng thú và tích cực tham gia hoạt động tìm tịi học hỏi Việc sử dụng phần mềm trong hoạt động dạy học như một yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học nhằm tích cực hố các hoạt động của học sinh với sự trợ giúp của các phương tiện dạy học hiện đại đã trở nên khá phổ biến ở các trường THCS trên tồn quốc nĩi chung và trên địa bàn tỉnh Tây Ninh nĩi riêng CNTT mà đặc biệt là các phần mềm thiềt kế giáo
án điện tử như: Powerpoint, Violet, Proshow…đã được ứng dụng nhiều trong giờ dạy các mơn tự nhiên Riêng mơn Ngữ văn, do đặc thù của một bộ mơn khoa học xã hội với đặc trưng đa dạng, phong phú về nội dung, nên việc ứng dụng CNTT trong giảng dạy cịn dè dặt và cĩ vẻ “tụt hậu”
Trang 2Có người đã ví “Văn học là nhân học”, tức là học về con người, học làm người Môn Ngữ văn không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức về văn chương mà còn mang một sứ mệnh cao cả là bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách học sinh Vậy mà thế hệ học sinh thời kỹ thuật số ngày nay lại rất thờ ơ với môn Văn Không những thế, đối với một số em, văn chương trở thành một môn học đáng chán, đáng ghét, thậm chí đáng sợ Tại sao lại có thực tế đau lòng như vậy? Theo tôi, trách nhiệm một phần thuộc về người lớn chúng ta Lâu nay chúng ta đã quen đi theo một lối mòn là dạy cho học sinh “học để thi”, “học vì điểm số” chứ không phải “học để biết”, “học để thực hành”,
“học để vận dụng vào cuộc sống” Do đó giờ Văn trở nên khô cứng và áp đặt Hơn nữa chính người thầy cũng không còn hứng thú với những bài giảng đã được đóng khung chi tiết đến từng phút một, lên lớp mà luôn lo cháy giáo án, không kịp chương trình, rồi kết quả thi của học sinh không đạt chỉ tiêu v.v và v.v Tất cả những nỗi lo ấy đã triệt tiêu năng lực sáng tạo của người thầy
Hiện nay, việc thay đổi quan điểm dạy học không chạy theo thành tích cùng với những đòi hỏi bức thiết phải đổi mới của xã hội đã dẫn đến hệ quả tất yếu là phải đổi mới phương pháp dạy học Trước yêu cầu ấy, người giáo viên Ngữ văn phải thay đổi phương pháp cũng giống như người đầu bếp phải thay đổi cách chế biến “món ăn” sao cho hợp khẩu vị với những học trò
“suy dinh dưỡng” và “biếng ăn”, để các em thưởng thức văn chương một cách vui vẻ và hào hứng Và với CNTT, người thầy có thể tạo ra những
“món ăn” hấp dẫn và bổ dưỡng, tức là giờ học lý thú mà nếu chỉ sử dụng phương tiện truyền thống (bảng đen phấn trắng) thì khó mà thực hiện được Với các phương tiện dạy học hiện đại như máy tính, máy chiếu và một số phần mềm tiện ích, người thầy có thể làm cho học trò quan tâm hơn đến môn Văn mà không phải ép buộc “Ép dầu, ép mỡ, ai nỡ ép học Văn” Phương pháp dạy học mới với sự trợ giúp của CNTT đã mang đến cho giờ dạy và học Ngữ văn một không khí mới
2) Ưu điểm và những hạn chế của việc ứng dụng CNTT trong giảng dạy môn Ngữ văn:
* Những ưu điểm: Từ kết quả khảo sát trên, có thể thấy việc đổi mới
phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn theo hướng vận dụng CNTT và các thiết bị dạy học hiện đại đã mang lại những hiệu quả nhất định
- Bài học trở nên sinh động, thu hút sự chú ý của học sinh do có nhiều minh họa sống động, cụ thể với phim tư liệu (Các văn bản nhật dụng) tranh ảnh ( phần giới thiệu tác giả, tác phẩm ở các tiết văn), khúc ngâm, bài hát (văn bản “ca dao”, “ nhữmg bài thơ được phổ nhạc” ), hoặc các sơ đồ, bảng biểu giúp hệ thống, khái quát hóa bài học trong giờ ôn tập Giáo viên tiết kiệm được nhiều thời gian thuyết giảng và không quá vất vả khi giới
Trang 3thiệu, miêu tả, thể hiện những nội dung kiến thức mới Từ đó học sinh dễ tiếp thu bài học Hơn nữa bài học đã để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm trí học sinh
- Giáo viên không còn độc diễn, thay vào đó học sinh được tiếp cận với nhiều nguồn tư liệu phong phú Bài học cũng được thiết kế linh hoạt theo đặc trưng bộ môn hoặc nội dung bài học (ví dụ phần luyện tập củng cố
và các giờ ôn tập là một trò chơi ngôn ngữ mô phỏng trò chơi Kim Tự tháp, Trúc Xanh hoặc Giải ô chữ; giờ làm văn học sinh được thực hành bằng các bài tập thuyết trình Powerpoint …) Nhờ đó giờ học không còn khô cứng và mang tính áp đặt, giáo điều
- Đối với giáo viên, việc soạn bài với những ứng dụng của CNTT cũng mang lại những hiệu quả khác biệt Bản thân giáo viên phải thường xuyên cập nhật kiến thức về chuyên môn và Tin học để tự nâng cao tay nghề Đặc biệt khi bắt tay vào soạn một bài dạy có vận dụng CNTT, giáo viên thật sự bị cuốn hút và càng làm nhiều thì càng thích thú và nảy sinh thêm nhiều ý tưởng Từ đó lòng yêu nghề và sự sáng tạo cũng được bồi đắp
- Lợi ích quan trọng nhất là học sinh không còn sợ, không còn chán ghét môn Văn nữa Đây chính là điều kiện cần thiết để Văn chương thực thi
sứ mệnh giáo dục nhân cách, bồi dưỡng tâm hồn cho học sinh Thật vậy, nếu học sinh không thích học Văn thì làm sao các em có thể lĩnh hội những bài học về cuộc sống được ẩn chứa trong các tác phẩm văn chương?
Tuy nhiên mức độ hứng thú và tiếp thu bài hiệu quả của học sinh trong những giờ học có ứng dụng CNTT còn phụ thuộc vào chất lượng của giờ dạy
* Những hạn chế: Bên cạnh những mặt tích cực nêu trên, việc ứng
dụng CNTT vào dạy học môn Ngữ văn còn tồn tại không ít những hạn chế cần khắc phục:
- Như đã nói ở trên, dạy – học Ngữ văn không đơn thuần chỉ là cung cấp kiến thức, kỹ năng cần thiết mà còn dạy cách tiếp nhận tác phẩm, bồi dưỡng năng lực cảm thụ và năng lực ngôn ngữ Hoạt động này đòi hỏi người thầy phải vận dụng nhiều phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau một cách linh hoạt, phù hợp Nếu ứng dụng CNTT không có sự chọn lọc cho đúng tính chất, nội dung, cách thức hoặc ứng dụng CNTT một cách thái quá,
cả giờ dạy giáo viên chỉ click chuột và …click chuột thì sẽ làm mất hết cảm xúc tự nhiên, làm hạn chế chất văn, chất thơ trong từng bài dạy Như vậy, hiệu quả sẽ không như mong muốn
- Hiện nay nhiều giáo viên đã cố gắng ứng dụng CNTT vào dạy học tuy nhiên trong quá trình giảng dạy vẫn còn nặng về hình thức, mang nặng tính chất trình diễn với nhiều hình ảnh, hiệu ứng rối mắt Nhiều giờ dạy giáo
Trang 4viên còn ôm đồm, tham lam nhồi nhét các loại thông tin, phim, ảnh làm mất thời gian nhưng hiệu quả giờ dạy không cao
- Trong tiến trình lên lớp với bài giảng điện tử, một số giáo viên thao tác quá nhanh, học sinh không kịp chép bài, ảnh hưởng đến khả năng tiếp thu, lĩnh hội kiến thức và mức độ hiểu bài của các em không cao
- Việc soạn giảng với các phần mềm mất rất nhiều thời gian, một tiết dạy 45 phút có khi phải chuẩn bị trước vài ngày thậm chí cả tháng trời, rồi máy hư, phần mềm bị lỗi …tất cả sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến giờ dạy của giáo viên
- Trên thực tế, hầu hết học sinh đều say mê, thích thú được học những giờ Văn có ứng dụng CNTT Song, bên cạnh đa số học sinh tiếp cận nhanh chóng với phương pháp học mới này vẫn còn những tồn tại cần khắc phục sau: Một số học sinh chưa thật thích nghi với phương pháp học hiện đại này, chỉ thụ động ngồi nghe, xem phim, ảnh và sôi nổi bình luận hoặc say sưa nghe thầy giáo giảng quên cả việc ghi bài Một số khác gặp khó khăn trong việc ghi chép bài: không biết lựa chọn thông tin, nội dung chính để ghi vào bài học, ghi chậm hoặc không đầy đủ
3) Một số biện pháp ứng dụng CNTT góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn.
a) Xây dựng thư viên tư liệu.
Để phục vụ cho công tác giảng dạy, đối với môn Ngữ văn kho tư liệu là điều kiện cần thiết và đặc biệt quan trọng Nhưng hiện nay ở môn học này, các đồ dùng trực quan hầu như không có, tranh ảnh minh họa trong sách giáo khoa không nhiều Chính vì vậy bản thân giáo viên phải chú trọng xây dựng thư viện tư liệu phục vụ tốt cho công tác giảng dạy
- Trước đây giáo viên xây dựng kho tư liệu bằng cách đọc, tham khảo tài liệu, sách, báo và chép lại những thông tin cần thiết vào sổ tích lũy chuyên môn
- Hiện nay việc ứng dụng CNTT giúp giáo viên xây dựng thư viện tư liệu thuận lợi, phong phú, khoa học hơn và không mất nhiều thời gian như trước đây Việc khai thác tư liệu có thể lấy từ các nguồn:
+ Khai thác thông tin, tranh, ảnh, tư liệu bài giảng từ mạng Internet + Khai thác tranh ảnh từ sách, tài liệu, báo chí, tạp chí
Trong quá trình tham khảo sách, báo, tài liệu gặp những tranh, ảnh đặc biệt cần thiết, có thể dùng máy Scan quét ảnh và lưu vào USB, cuối cùng cập nhật vào kho tư liệu của mình để phục vụ cho quá trình giảng dạy
+ Khai thác từ băng hình, phim video, các phần mềm, tranh ảnh, bản
đồ, hình vẽ thông qua chức năng cung cấp thông tin của máy tính
Trang 5Từ các nguồn khai thác trên giáo viên sẽ lưu trữ cho mình một thư viện tư liệu phong phú, đa dạng để phục vụ cho công tác giảng dạy Tuy nhiên cần lưu trữ thành từng file dữ liệu để dễ dàng tìm kiếm khi sử dụng
b) Xây dựng bài giảng điện tử
Các phần mềm thiết kế bài giảng điện tử thường được sử dụng trong dạy học Ngữ văn
Phần mềm CNTT được giáo viên Ngữ văn sử dụng phổ biến nhất hiện nay là phần mềm Powerpoint Đây là phần mềm đơn giản, dễ thiết kế trình chiếu và có tác dụng tích cực, rõ nét nhất Khi giới thiệu, trình bày và khái quát nội dung bài học, mỗi slide được coi là một bộ phận cũng là một hệ thống con trong hệ thống các nội dung mà bài học cần thể hiện Ở mỗi slide, giáo viên có thể chọn hiệu ứng, đưa các tư liệu (phim, ảnh, nhạc, bài đọc tác phẩn …) làm cho bài giảng sinh động lôi cuốn hơn
Bên cạnh Powerpoint là phần mềm Violet, phần mềm thiết kế bài giảng điện tử của Công ty Bạch Kim, với giao diện trực quan, dễ dùng, ngôn ngữ giao tiếp hoàn toàn bằng tiếng Việt rất thuận lợi cho giáo viên Phần mềm này cũng cung cấp một hệ thống các công cụ soạn thảo giúp giáo viên soạn bài giảng nhanh chóng Trong quá trình soạn giáo án, Violet còn cung cấp sẵn nhiều mẫu bài tập chuẩn thường được sử dụng trong sách giáo khoa, sách bài tập (như bài tập trắc nghiệm, bài tập ô chữ, bài tập kéo thả chữ/kéo thả hình ảnh …), ngoài ra Violet còn hỗ trợ nhiều module cho từng môn học giúp giáo viên tạo được những trang bài giảng chuyên nghiệp Sau khi soạn thảo xong, phần mềm cho phép xuất bài giảng ra thành một sản phẩm chạy độc lập có thể copy vào đĩa mềm, USB hoặc CD để chạy trên các máy tính khác mà không cần chương trình Violet …
Quy trình thiết kế một bài giảng điện tử
Thiết kế một giáo án điện tử không thể tuỳ tiện, tuỳ hứng mà cần tuân theo những quy tắc, quy trình nhất định tương tự như quá trình soạn một giáo án truyền thống Việc soạn giảng có thể tiến hành theo các bước sau:
- Xác định rõ mục tiêu bài dạy
- Xác định kiến thức cơ bản, nội dung trọng tâm
- Lựa chọn tư liệu, tranh ảnh, phim … và những thông tin cần thiết phục vụ bài dạy
- Lựa chọn phầm mềm soạn giảng, lựa chọn cách trình bày, các hiệu ứng phù hợp … xây dựng tiến trình dạy học thông qua các hoạt động
- Chạy thử, sửa chữa và hoàn thiện bài giảng
Đa dạng hóa các phương pháp dạy học
Bên cạnh ứng dụng CNTT được coi là phương pháp hiện đại góp phần tích cực cho đổi mới phương pháp dạy học, giáo viên cần chú ý đa dạng hóa các hình thức dạy học, phải biết kết hợp với các phương pháp dạy học khác
Trang 6như: nêu vấn đề, phương pháp đàm thoại, thuyết trình, làm việc theo nhóm, hướng dẫn học sinh tự học, tự nghiên cứu Tùy theo đặc điểm của từng chương, từng bài, tùy theo đối tượng học sinh để sử dụng các phương pháp giảng dạy thích hợp mới có thể đạt được hiệu quả cao trong dạy và học Hướng dẫn học sinh ứng dụng CNTT phục vụ học tập
Những năm gần đây, việc ứng dụng CNTT rộng rãi trên tất cả các lĩnh vực đã tác động rất lớn đến khả năng ứng dụng CNTT của học sinh Nhiều
em học sinh tiếp cận rất nhanh, sử dụng thành thạo nhiều phần mềm vi tính Đặc điểm nổi bật ở các em học sinh hiện nay là tính năng động, sáng tạo và yêu thích cái mới Do vậy việc hướng dẫn học sinh ứng dụng CNTT phục vụ cho phương pháp học tập là điều nên làm và cũng là xu hướng chung trong giáo dục thời đại hiện nay
- Giáo viên có thể cung cấp cho học sinh địa chỉ một số trang web và yêu cầu các em tìm kiếm thông tin ở mạng internet để phục vụ công việc học tập theo từng chủ đề, từng giai đoạn văn học hay một bài học về tác phẩm cụ thể Ví dụ: Có thể hướng dẫn các em lên mạng sưu tầm tài liệu về tác gia Nguyễn Ai Quốc – Hồ Chí Minh hay sưu tầm một số tác giả, tác phẩm văn học hoặc sưu tầm các đề kiểm tra, ôn tập …
- Từ các tài liệu mà các em sưu tầm được, giáo viên cũng có thể hướng dẫn học sinh tập thuyết trình về một tác gia văn học, một tác phẩm văn học … kết hợp trình chiếu bằng Powerpiont hay Violet
IV) Những điểm cần lưu ý từ việc ứng dụng CNTT trong giảng dạy Ngữ văn:
1) Môn Ngữ văn ở trường phổ thông bao gồm các phân môn Tiếng Việt, Làm văn, Giảng văn Trong các phân môn này không phải phân môn nào và không phải bài nào, phần nào của mỗi phân môn cũng đều có thể ứng dụng CNTT để giảng dạy được Và đương nhiên không phải bất cứ tiết nào, bài nào cũng biến thành giáo án điện tử để trình chiếu được Muốn ứng dụng CNTT thật sự hiệu quả phải chọn các nội dung, các vấn đề phù hợp
2) Trong day – học Ngữ văn, chỉ nên sử dụng CNTT khi thật cần thiết
và sử dụng với tỷ lệ ít hơn so với các dạng hoạt động và các phương tiện dạy học khác (như thuyết giảng, đàm thoại, thảo luận nhóm, phát vấn, nêu vấn
đề …)
3) Khi sử dụng các phầm mềm thiết kế giáo án điện tử phải thận trọng, cân nhắc để lựa chọn các hiệu ứng phù hợp về màu sắc, kiểu chữ, cỡ chữ, cách chạy chữ, thiết kế màn hình, âm thanh, tiếng động phải phù hợp, tránh lạm dụng
4) Giáo án điện tử cần phải được thiết kế một cách khoa học, để qua từng slile chi tiết, học sinh phải nhận biết được những nội dung nào là nội dung chính cần ghi chép, nội dung nào là phần diễn giải của giáo viên …
Trang 7Trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần lưu ý đến khả năng tiếp thu , lĩnh hội kiến thức, khả năng ghi chép bài của học sinh để có hướng điều chỉnh kịp thời
5) Trong quá trình giảng dạy, giáo viên là người hướng dẫn học sinh học tập chứ không đơn giản chỉ là người phát động, cung cấp thông tin Do vậy, giáo viên phải biết đánh giá và lựa chọn thông tin, hình ảnh, đoạn phim phục vụ bài dạy có tính thiết thực, làm rõ nội dung bài dạy, tránh tham lam, nhồi nhét các loại thông tin, phim, ảnh không phù hợp làm giảm hiệu quả bài dạy
6) Một điều đáng lưu ý là cần hiểu đúng CNTT chỉ là một phương tiện
hỗ trợ đắc lực cho đổi mới phương pháp dạy học, bởi vì quá trình giáo dục
con người không thể “công nghệ hóa” hoàn toàn được, có nhiều mặt giáo
dục không thể quy trình hóa được như giáo dục nhân văn, giáo dục đạo đức, giáo dục thẩm mỹ Xác định điều này, trong quá trình giảng dạy giáo viên tránh lạm dụng CNTT, xem CNTT là độc tôn, là duy nhất
7) Để ứng dụng CNTT góp phần đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả cao, giáo viên phải thường xuyên không ngừng tự học để nâng cao trình độ chuyên môn mà còn phải nâng cao khả năng sử dụng CNTT
III) KẾT LUẬN:
Chúng ta đang bước vào thể kỷ XXI - thế kỷ của khoa học và công nghệ Sự chuẩn bị nguồn nhân lực cho thời kỳ mới của đất nước là một trong những nhiệm vụ trọng đại của toàn xã hội và của ngành giáo dục đào tạo nói riêng Muốn theo kịp với các nước tiên tiến, đón đầu sự phát triển đòi hỏi phải đổi mới giáo dục một cách đồng bộ: chương trình, SGK, kiểm tra đánh giá và đặc biệt là cơ sở vật chất, thiết bị, phương tiện dạy học hiện đại
Ứng dụng CNTT trong đổi mới phương pháp dạy học là một định hướng đúng đắn và cần thiết Với đặc thù riêng của mình, mỗi môn học đều chấp nhận sự hiện diện, sự hỗ trợ của CNTT ở những mức độ khác nhau
Với đặc thù của một môn học có tính chất “ươm trồng cảm xúc, bồi dưỡng thẩm mỹ”, việc giảng dạy môn Ngữ văn, mặc dù vẫn chấp nhận sự hỗ trợ của CNTT nhưng lại không chấp nhận sự xuất hiện thường xuyên, liên tục, thái quá của phương tiện này Do vậy, việc ứng dụng CNTT trong dạy – học Ngữ văn bao giờ cũng có tính hai mặt tích cực và hạn chế Vấn đề đặt ra
là, mỗi giáo viên cần sáng suốt lựa chọn những nội dung, lựa chọn những phần mềm phù hợp để hỗ trợ giúp cho quá trình giảng dạy đạt mục tiêu học sinh không chỉ nắm kiến thức mà còn được bồi dưỡng năng lực cảm thụ, năng lực thẩm mỹ và biết hướng đến các giá trị chân, thiện, mỹ
Thị trấn, ngày 12 tháng 09 năm 2009
Người viết