Canh budm phai chang la bieu tugng cho van vat trong vii tru nay, chgt den tit cdi mil sucfng rdi lai chgt di vao khoang suong mil huyen dieu, nhung la mot phan cua the gidi, gdp ph[r]
Trang 1DAC DIEM THO HAIKU NHAT BAN
NGUYiN THI MAI LI^N'
¥"Taiku la thi tha ddc dao ciia Nhat
X - £ Ban Ve qua trinh hinh thanh tha
haiku, cd gia thiei cho rang tien than ciia nd
la thi doan ca (tanka) Doan ca la the tho
ngan mdi bai cd 31 am tiei chia lam 5 ddng:
5-7-5-7-7 The tha nay chiem uu the trong
Van diep tap- mot thi tuyen dd so ciia van
hgc Nhat Ban tap hgp nhirng bai tho dugc
sang tac khoang tir the ky IV den the ky
VIII Ve sau, chiing bj ngat lam hai de tao ra
nhirng cau tha 5-7-5 va 7-7 am tiei Nhirng
cau nay dugc kei hgp dan xen vdi nhau tao
thanh chudi dai gdm 36, 100, cd khi nhieu
hon nira nhung mat xich, ggi la the lien ca
hai hudc (haikai no renga) Chung cd the do
mot nhdm thi sT hoac mot thi si sang tac vdi
tu each nhdm, de tai la thien nhien qua bdn
miia The lien ca thjnh hanh d Nhat Ban vao
the ky XIV va XV Sau dd, cac nha tha sang
tac nhii'ng bai tho 5-7-5 am tiei ddc lap,
khdng diing trong chudi Den giira thdi Edo
(1600- 1868), thi phap cua loai tho 17 am
nay da dugc djnh hinh virng chac va dugc ggi
la haiku Trong the ky XVII, the tha nay phat
trien tdi dinh cao va trd nen lirng lay tren thi
dan van hgc the gidi vdi nhirng ten tudi nhu
Basho, Buson, Issa, Shiki Day dugc xem
la the tho cd dung lugng nhd nhai trong nen
tha ca the gidi Ndi dung, thi phap tho haiku
vd ciing tham dieu, phong phii, tham dugm
huong vj cua Phat giao Thien tdng ndi rieng
va tinh than cua van hoa phuong Ddng ndi
chung
* Giang vien Khoa NgfJ Van, Dai hpc Sir pham Ha Npi
1 Tho haiku hdm chua triet ly nhdn sinh sdu sdc, gdn gui, tinh thdn tic di vd lgc quan cim cua Phdt gido Thien tdng
De tai chii yeu trong tho haiku la thien nhien, dugc ggi la quy de (kidai) Thien nhien trong tha haiku thudng la nhirng phong cdnh binh di, nhung con vdt nhd be: mot con
qua, mot con ech, mot con de, mot tieng ve, mot bdng hoa dai nd ben bd dau Qua viec
chgn de tai dd, cac thi sT haiku thi hien tinh yeu vcri thien nhien, quay lung lai vdi nhii'ng
gia trj ma ngudi ddi hang theo dudi nhu quyen lire, cua cai, danh vgng Canh vat trong tho haiku bao gid cung la ciia mot
khodnh khdc thuc tgi chert hien ra trudc mat
nha tha Thdi diem trong tha dugc xac djnh theo miia nen trong tha hai ku bao gid cung
cd tir chi mua nhu xuan, ha, thu, ddng (quy ngu" true tiep) hoac hinh anh tugng trung cho miia chang han hoa dao, hoa mai, con ech tugng trung cho miia xuan; tieng
ve, con rudi cho miia ha; tieng de, trang, suong cho miia thu (quy ngir gian tiep) Day cung la mot dau a'n cua Thien tdng Bdi
vi Thien de cao vai trd ciia khoanh khac thuc tai ddi vdi viec tu tap, giac ngd Hanh gia cd thi giac ngd trong mot khoanh khdc (ddn ngd) Khoanh khac thuc tai la tai san quy gia nhai ma mdi ngudi chiing ta cd dugc VI the, chung ta khdng nen phan tam, xao lang vi qua khii hay tuang lai ma danh mai giay phiit thuc tai quy gia
Chii de cLia tho haiku vd cimg phong phii Thdng qua de tai thien nhien cac thi sT haiku thudng de cap den mot sd van de nhu:
NGHIEN Cdru DdNG BflC fl, sd 2(108) 2-2010 69
Trang 2Nghien cihi khoa hgc
Tuong giao vd hod hop :
Theo quan niem ciia Phat giao Thien tdng,
van vat tdn tai trong mot mdi tuang giao va
hoa hgp Vdi tam nhin cd gidi han, chiing ta
chi nhin thay thuc tai hien ti6n Thuc tai ay
phd bay trudc mat ta mot ve dudng nhu rdi
rac va bai ddng Mat dai that binh yen dudi
chan, rudng vudn that cd djnh sau nha, mii
non that bat ddng xa xa cd cay, hd nudc,
mudng thii hinh nhu chang lien quan gi den
nhau Nhung that ra, khung canh dd chinh la
kei qua cua vd van nhirng mdi tuang tac kl
dieu theo qui luat van hanh ciia mudn vat
-Dao Chang phai con ngudi ciing la mot san
pham hoan hao ciia qua trinh do hay sao?
Mau man huong vj ciia mudi bien, xuang cdt
tich tu vdi da niii non, nudc nggt tham dgng
trong tirng te bao Mdi con ngudi , mdi sir
vat vua la ket qua, vira la mot phan khdng the
tach rdi trong mot qua trinh bien djch khdng
ngimg ciia vii tru Mdi sinh the va phan cdn
lai ciia vii tru khdng phai la nhiing thuc the
rieng biet Mdi sir vat tdn tai la mot giao
diem ndi lien nhirng mach sdng eudn cudn
trai khap vu tru nay Vi vay con ngudi sdng
hoa hgp vdi thien nhien, tran trgng mdi
trudng sdng - ngdi nha than thuang eiia mdi
loai thi tdt han la "tranh thap cao vdi niii
non , so do rdng hep vdi sdng hd"
Mot sdm mai, thiic day ra gieng miic nudc
de chuan bj pha tra sang, nii sT - ni cd Chiyo
nhan thay :
Mpt nhdnh bim bim hoa tia
Qudn quanh chiec gdu
Ta sang nhd hdng xdm xin nudc thdi!
Chiyo - (Thanh Chau djch)
Chi sau mot giac ngii ma dieu thii vj da
hien ra trudc mat nha tha Mot nhanh day leo
hoa tim tu trong vudn da bd ra quan quyt
quanh gau nudc Va nha tha, vdi tam hdn
nhay cam, da nang niu mdi giao hoa gan bd
giua hai su vat gian dj ay Khdng nd cat chia tinh than giira chiing, thi si danh sang nha hang xdm xin nudc de ud'ng
Gakoku lai the hien triei li tuong giao, hoa hgp ciia Thien bang mot hinh anh that nen
t h a :
Doi khi Tren mat ho md sUOng Noi len mpt cdnh buom
Gakoku - (Thanh Chau djch)
Bai thg md ra mot khdng gian menh mdng, md ao: tren mat hd md suong an hien mot canh budm Tuyet nhien trong dd khdng
cd bdng dang cua nhiing toa nha chgc trdi nhu phao dai cd thu, tudng rao phan chia ngan each Qua con mat thi nhan, chi cd mot thien nhien thuan hau, em dem, dung chiiia, hoa hgp Man suong md bao bgc, nang niu canh budm thoat an thoat hien Canh budm trd thanh mot phan ciia thien nhien nhu ca trong nudc , nhu chim tren trdi Canh budm phai chang la bieu tugng cho van vat trong vii tru nay, chgt den tit cdi mil sucfng rdi lai chgt di vao khoang suong mil huyen dieu, nhung la mot phan cua the gidi, gdp phan tao nen ddng bien djch am tham khdng ciing cua vii tru?
Tiep thu quan niem hoa hgp cua Thi6n, thi
sT lang du Basho lai ludn ludn bay td tinh yeu thien nhien say dam Nha tha cd thii vui thudng rugu, ngam hoa, de cira tam hdn rdng
md ciing van vat; tinh te trudc nhung doi thay ciia cd cay, dat trdi Vi the nha tho da lay biit danh la Basho - nghia la cay chudi Bdi VI ddi vdi thi sT, nhirng tau la chudi nhay cam trudc ludng gid, can mua that gidng vdi tam hdn thi sT man cam trudc gid mua cude ddi Xuat phat tir dd, nha tha ludn khao khat hoa minh vao cude sdng, tim thay mdi lien
he giiia ban thi vdi phan cdn lai cua vii tru :
Trang 3Nghien cicu khoa hgc
Ao cii
Con ech nhay vdo
Vang tieng nudc xao
Basho - (Nhat Chieu djch)
Bai tha ve con ech la mot ma sd bi an ma
tir khi ra ddi khdng biei da cd bao nhieu each
giai ma Ao cu cd the la mot chiec ao phii
day rong reu nam trong mot khu vudn da cd
hang tram tudi d cd dd Kyoto ma ciing cd the
la chiec ao ddi, chiec ao vii tru vinh cim
Con ech nhd dang nhay vao trong ao nhung
cd le ciing la mot ban the nhd nhoi dang
nhap vao vu tru, de tdn tai nhu mot the hoa
hgp va thdng nhat vdi mdi trudng xung
quanh, de cai "ta" tan chay vao mach sdng
dang khdng ngimg lan toa trong vu tru nay
Que Basho d tinh Shiga gan hd Nihd
-mot hd nhd nam trong he thd'ng hd Biwa (Ti
Ba) ndi tieng cua Nhat Ban Danh thang hd
Biwa dugc nhieu ngudi biei den bdi ve dep
tho mdng cua nd Vao miia xuan, hoa anh
dao trdng ven hd nd rd tao thanh nhirng
"dam may hoa" Mdi khi gid thdi, nhiing
canh hoa hdng nhat mong manh rung xudng
mat hd Cam xiic trudc canh dep nhu cdi
Bdng Lai, Basho viet:
TiJt bdn phuong trdi
Cdnh hoa ddo la td
Gon sdng hd Niho
Basho - (Doan Le Giang djch)
Trong tha Vi Thira Khanh ddi Dudng
Trung Qud'c, nhimg canh hoa nhe nhang rai
xudng mat dai tjnh khdng tieng g i :
Dam dam trudng giang thuy
(Sdng ddi nudc chdy lenh denh)
Du du viin khdch tinh
(Dam nghin ddt khdch mdi tinh menh
mdng)
Lgc hoa tuong dtt hdn
(Hoa kia chia mdi hdn long)
Ddo dia nhdt v6 thanh
Liic roi xudng ddt, tuyet khong tieng gi (Nam hdnh biet de)
(Tuang Nhu djch)
Ay vay ma trong cam nhan ciia Basho, chiing lai lam cho mat hd ggn sdng Mot hinh anh dan so nhung rat nen tho, bay bdng
la noi thi nhan ki thac mot triet li sau xa -mot tu tudng bien chiing co dai : Van vat trong vu tru tdn tai trong mot mdi tuong giao
va hoa hgp Chiing ludn tac ddng va chuyen hoa lan nhau trong mot chu trinh bi an bai tuyet
Ve dac diem nay, tha haiku rai gan vdi tha tugng trung phuang Tay Bdi cac nha tho tugng trung ciing da tirng cam thay: "Nhirng miii huong, nhiing mau sdc, nhirng am thanh tuong giao vdi nhau"(Bddale)
Vd ngd - vd thudng:
Chiing ta, nhirng con ngudi chju trgng lire ciia trai dat ludn ludn tam niem rdng day la con tdi, day la tai san cua tdi, day la danh du
va vj tri xa hdi ciia tdi - tat thay ta d6u mud'n thudc ve mot cai tdi ma chiing ta tudng la cd va chdng he thay doi Nhung Phat giao Thien tdng bao rdng cai tdi bat bien, tdn tai tam thdi trong than xac, cd ten
hg trong chiing minh thu, trong cac loai bdng cap ma ta ludn mud'n xay dung mot phao dai
de bao ve an toan thuc chat khdng he tdn tai Cai con ngudi cua mot phiit trudc day da khdng phai la cai con ngudi ciia phiit nay Sdng trong the gidi ta ba, chiing ta chdng qua nhu con thuyen tren bien ca Mdi phiit giay, mot nggn sdng mdi lai xd day chiing ta Mdi chdp mdt, chiing ta lai ddi mat vdi nggn sdng
ay trong mdt trang thai hoan toan khac Bien
cd khi ndng am chan hoa, cd khi sdng to gid
ca Vi vay chiing ta phai sdn sang ddn nhan
ca hanh phiic cung nhu kho dau gid'ng nhu cai cay ben bd bien sdn sang ddn nhan nggn gid dju dang cung nhu phong ba cudng no,
NGHIEN Cdru DdNG B^C fl, sd 2(108) 2-2010 71
Trang 4Nghien cicu khoa hgc
chii: khdng phai mong dgi bien ca doi thay
qui luat bien ddng ciia nd de hoa hop vdi con
thuyen Hay sdng vdi thuc tai trudc mdt nhu
mdt phan khdng the tach chia ciia bien ddi
nhan the ludn bien ddng khdng ngung
Khdng cd cai tdi nao la trung tam vTnh cim
ciia vii tru Neu cu do tudng ve cai chan nga
bai bien, ta se bi lac vao ben me, tham due,
ban thii Va dd la ngudn gdc ciia mgi khd
dau Hay nhan thiic chan li vd nga - vd
thudng, ta se triit bd ganh lo au nang trTu
long ta
Meisetsu bieu dat chan li vd nga cua Phat
giao Thien tdng qua mdt hinh anh thii vj :
Co mot nhd si(
Di trong suong mil
Tieng chuong lac leng keng
Meisetsu - (Thanh Chau dich)
Trong man suong mii md mjt, ta cd the
nhan thirc dugc khdng cai ggi la ranh gidi
xac djnh sir hien hiiu ciia nha su? Cai ban
nga cua nha su tan hoa vao hu do, thuc sir
khdng tdn tai Cung nhu the cai ggi la chan
nga ciia ban, ciia tdi, ciia tat ca chiing ta
Tieng chudng ldc leng keng bdo cho ta thiic
day khdi giac ngii "nga chap"
Ngdm trdi dai trong mdt dem mua, Buson
da chiing kien mdt cude hdi ngd ki thii
nhung ngdn ngiii giii'a nhirng gigt nudc dau
tren la tre va anh chdp loe sang tren bau trdi
dem :
Hdng tre ru
Nhung gipt nudc he sdng
Trong dnh chdp gidng
Buson - (Thanh Chau djch)
Hinh anh long Idy nhung chdng vinh
hdng Nd chgt hien len rdi chgt mat di nhu
chua cd bao gid Van vat vd'n nhu the, vdn
nhu the va mai mai nhu the Khdng cd gi la
hdng thudng ca Chdp loe, hoa nd, chim hdt,
may trdi nudc chay Tat thay deu bien doi
tirng phiit giay theo qui luat thanh, tru, hoai, khdng Con ngudi cung khdng ndm ngoai qui luat ay
Nam Basho 40 tuoi (nam 1884), nha tho hanh huong den Kansai Khi ve, than mdu ciia nha tha da qua ddi Ngudi me than thuang ciia Basho gid chi cdn lai mdt md tdc bac dng cam tren tay Dau ddn, cam thuong, nha tho viet:
Cdm tren tay Tan mat, gipt le ndng hoi Suong miia thu
Basho - (Doan Le Giang djch)
Bai tha phae hoa ba hinh anh: md tdc bac ciia me tren tay, gigt le ndng hdi, suong miia thu Ba hinh anh tdn tai dudng nhu ddc lap vdi nhau Nhung bdng tudng tugng, ta cd the hieu sgi day lien he giua chung Cam tren tay
md tdc bac cdn lai ciia me, xdt xa, nha thg nhd nhirng gigt nudc mdt ndng hoi mudn mang Nhiing gigt nudc mdt tan nhanh nhu sugng miia thu Quy ngu "suang miia thu"c6 the hilu nhu the Nhung cung cd the la mai tdc me pha phat nhu nhud'm mau suang thu Hay gigt suang thu ciing la gigt ddi ngdn ngiii ?
Mugn y tha Li Bach : "Phii thien dia gid van vdt chi nghich lu, Quang dm gid bdch dgi chi qud khdch" (Thien dja la quan trg
cua van vat, Thang ngay la khach qua dudng
mudn thud) trong ldi tua bai Xudn dg yen Ddo li vien (Du tiec dem xuan d vudn Dao
li), thi sT hanh huong Basho da ndi len tinh chat tam bg, vd thudng ciia cuoc ddi :
"Thdng ngdy Id khdch qua dudng mudn thud, Ndm qua ndm lgi du cdng Id ngUdi lit khdch " Vdi chiec non la, cay truong va cai
day dau da, Basho da phieu bat nhieu noi tren dat Phu Tang Vao buoi xe chieu, tren budc dudng luu lac, nhin ve phuong trdi xa thay dan chim rii canh ve td, nghe tieng
Trang 5Nghien cim khoa hoc
chudng chiia tir xa vgng lai, ngudi lu khach
nhay cam khdng khdi bang khuang ve than
phan con ngudi nhu ang may ngan, nhu cdnh
chim trdi bj can gid cudn di :
Miia thu ndm nay
sao tdi chdng gid the
chim sa d mdy trdi
Basho - (VTnh Sinh djch)
Tat thay mgi sinh linh huu ban deu khdng
ngirng bien ddi theo qui luat sinh tru dj diet
Hay nhan thiic chan li dd de budc vao cude
sdng day bat trdc, day ba ddng vdi nu cudi
tren mdi, de cd cdi tam thudng nhien, thudng
lac, virng tay lai dua con thuyen vugt qua
nhirng dgt sdng gid vd thudng
Binh ddng:
Ciiu canh tdi thugng ciia Phat giao ndi
chung va ciia Thien tdng la chinh qua Niei
Ban (tieng Sanskrit la Nirvdna, tieng Pali la
Nibbana) Dd la trang thai an lac, an tjnh,
mat me ciia tam hdn khi nggn lira tham san
si bj tjch diet De dat dugc thanh tuu dd,
ddng Thien Soto cua thien su Dogen
(1200-1253) yeu cau phdi thuc hien hanh ddng thuc
ti6n: Tham Thien (Zazen) Tham Thien de
tinh tam chiing ngd Phat tinh vd'n cd d trong
minh nhdm mang lai bdng an, tu tai ngay
giira nhiing rdi ren, xao ddng ciia thdi the
Mgi sinh linh deu cd Phat tinh Khdng can
nhd mdt quyen nang tai ngoai nao, chi bdng
toa Thien suy tudng tat thdy deu cd the
chiing ngd Niei Ban Nhu vay, dudi cai nhin
cua Phat giao, van vat d6u binh ddng nhu
nhau Phat cd the la anh, la tdi, la Mng gieng
ciia chiing ta Khdng han cude rieng loai
ngudi Cd cay, hoa la, chim mudng, cam thii,
sdng niii deu dugc bao gdm trong cdng
trinh giai thoat, nghia la trong sir thanh dat
Phat qua
Cai nhin cua Basho trudc the gidi tham
nhuan luan thuyet binh ddng ciia Thiln Ddi
dien vdi mdt con gidng dir ddi ciia dai trdi, nha tha cam thay minh la mdt trong bao sinh linh nhd be tdn tai trong vu tru nay, nhu canh cay, chiec la, nhu chim rirng, thii hoang:
Mudn vdt tung hay
Cd chu Ion rirng lan tdi Con gidng miia thu
Basho - (Thanh Chau dich)
Cung vdi cai nhin nhu vay, Basho mieu ta hinh dnh cdc cd du nir d nha trg ma dng tinh
cd gap tren di Ichiburi :
Qudn hen dudng Cdc du nu ngii Trdng vd dinh huong
Basho - (Nhat Chieu djch)
Hinh thu:c bai tho that gian di Tac gia chi ggi diing ten lan lugt cac hinh anh, sir vat, khdng trau chudi, ggt giua, khdng diln giai ldng vdng Tuy nhien bdng each dd, Basho
da tao ra mdi tuong quan binh ddng giiia nhirng ca the trong chudi hinh dnh: cac du nii ngii, trang, cay dinh huong va cd nhan vat trii tinh an mat Trong cam quan khoang dat ciia nha tho lang du, khdng cd su vat nao, con ngudi nao ma ban tinh dich thuc la hen mgn, xau xa, tham chi ngay cd nhirng cd ki nii', nhirng ngudi bj coi la "da lan ngup dudi day sau eudc ddi" Khi ngii, hg trd ve vdi con ngudi dich thuc ciia minh Vd uu, vd sd cau,
hg nghi ngai thanh than ben nhau giiia ldng thien nhien hien hoa, trong sang Trd ve vdi ban tinh nguyen so, tim thay sir bdng an trong tam hdn, hg nhu hoa lam mdt vdi dat trdi, trang sao, hoa cd
Tinh yeu thuang ciia thi sT Basho cdn toa rdng tdi nhirng sinh vat nhd be khac Ong ddng cam vdi mdt chii khi con co ro trong con mua lanh miia ddng:
Mita ddng gidng ddy trdi chii khi con tham udc
cd mdt chiec do toi
73
NGHIEN Cdru DdNG B^C fl, sd 2(108) 2-2010
Trang 6Nghien cicu khoa hgc
Basho - (Doan Le Giang djch)
Chii khi dudng nhu cung mong cd cai ao
tai de che mua lanh
Van vat trong vii tru hien huu vdi mudn
ngan hinh thai khac nhau Nhung dii tdn tai
dudi dang thiic nao, mdi su vat deu the hien
yeu tinh ciia thuc tai vinh hdng Vi the khdng
the ndi cai nay tdt, cai kia xau, cai nay diing,
cai kia sai, cai nay that, cai kia gid Nhiing
danh gia dd deu tdn tai mdt each chii quan
trong tam tri chiing ta Hay quan sat tat ca
vdi cai nhin rdng md, khdng phan xet, nhan
thiic trong ta se cd sir chuyen bien, tao tien
de cho tiem nang bdc Id
Tinh yeu que huong, ddt nudc, con ngudi
Nhiing bai tho haiku nhd be thudng cung
ham chiia tinh yeu que huong dat nudc Idn
lao ciia cac thi nhan Trong tha Basho, tinh
yeu que huong, yeu nhiing mien que khac
nhau ciia dai nudc dugc bieu hien gian dj
nhung cd sire lay ddng sau xa
Que Basho d Mie Ong len sdng d Edo
(Thii dd Tokyo ngay nay) mudi nam mdi trd
ve lai tham que Khi cdn sdng d Edo, mac dii
da qua "mudi miia suang" nhung dng thay
Edo cung chi la noi "dat khach" que ngudi,
khdng cd gi la gan gui than quen Ban than
dng cd cam giac cua mdt ngudi tha huong
Nhung khi rdi khdi Edo, trong khoanh khdc
"ngoanh lai", dng chgt nhan ra rdng, Edo dd
de lai biei bao luu luyen, nhd thuong trong
trai tim minh:
Ddt khdch mudi miia suong
Ve tham que ngoanh ku
Edo Id cd huong
(Doan Le Giang djch) Biei bao van vuang, nhd nhung giri trong
cir chi "ngoanh lai" Chi sau cu chi ay, trong
tim nha tha, tinh cam danh cho Edo da cd sir
thay ddi ky dieu Tir nai "dat khach", Edo da
trd thanh "cd huong", noi luu giu nhiing ky
niem xiet bao triu men khdng the nao quen Vdi Edo, tir cam giac cua mdt ngudi luu lac tha huang, Basho tha'y minh trd thanh mpt ngudi con ciia Edo Hoa ra:
Khi ta d chi Id noi ddt d Khi ta di, ddt dd hod tdm hdn
(Che Lan Vien) Chan ly dugc true nhan trong mdt khoanh khdc thuc tai qua trai nghiem cua chinh nha tho Chan ly vi vay trd nen chan thuc, tham thia vd ciing Qua bai tha, ngudi dgc cam nhan dugc tinh yeu cua Basho danh cho Edo, manh dat da cuu mang, che chd cho dng sudt nhiing thang nam luu lac Tit bai tha hien len hinh anh mdt con ngudi cd tdm hdn nhay cam, thuy chung vdi nhiing mien que minh
da di qua, gdn bd thiet tha vdi nhirng nai minh da sdng
Sudt thdi trai tre (1666- 1672), Basho sdng d Kyoto (Kinh dd cii cua Nhat Ban) Sau dd, dng chuyen len sdng d Edo Hai muoi nam sau, khi trd lai Kyoto, nghe chim
dd quyen hdt, dng cam xiic viet:
Chim dd quyen hot
o Kinh dd
md nhd Kinh dd
(Doan Le Giang djch)
Dd quyen la loai chim thudng hdt vao nhiing dem miia ha Theo dien tich, vua Thuc
vi mat nudc ma hoa thanh chim dd quyen Tieng chim keu trong dem he nghe rdi khdc khoai Trong van hgc phuong Ddng, tieng chim dd quyen tugng trung cho ndi nhd nudc, hoai vgng ve mdt trieu dai vang son da qua:
Nhd nudc dau long con aide cuoc '•
(Ba Huyen Thanh Quan) Tai sao, nha tho dang d Kinh dd, nghe tieng chim keu lai nhd Kinh dd? Diing la Basho dang d Kyoto Nhung Kyoto hien tai khdng phai la Kyoto cua hai muai nam ve
Trang 7Nghien cicu khoa hoc
trudc Hai muoi nam xa each, cd dd da cd
biei bao ddi thay Nhin canh trudc mdt nha
tho khdng khdi chanh ldng trudc nhirng bien
cai nuong dau bai be eiia cude ddi Tieng
chim dd quyen cua thuc tai ggi tam tri nhd
tho nhd tdi tieng chim dd quyen ma dng da
nghe hai muoi nam ve trudc Cai cdn trudc
mdt khien ngudi ta ngam ngiii nhd tdi cai da
mai Tieng chim dd quyen trong tho Basho
tuong ddng vdi nhiing ang "may trdng bay
gid cdn bay" trong tha Thdi Hieu, vdi nhung
bdng "hoa dao nam ngoai cdn cudi gid
ddng"
Tinh yeu que huong, dat nudc bdc Id trong
tho haiku that dung dj va ham siic Chi bdng
mot vai tir ngii, hinh anh nhung nha tha da
md ra cd mdt trdi yeu thuang trong trai tim
minh
Tinh yeu thuong ciia Basho cdn danh cho
nhirng con ngudi bai hanh Tren dudng hanh
huang, Basho di qua mdt khu rirng Trong
tieng gid miia thu, nha tha nghe vang vang
mot am thanh nao ne khdng rd dd la tieng
vugn hii hay tieng tre con bj bd roi dang than
khdc Xdt xa, nha tho viet:
Tieng vuon hu ndo ne
hay tieng tre bi bd roi than khdc?
gid mua thu tdi te
(Doan Le Giang djch) Bai tho cua Basho dua ngudi dgc trd ve
mpt thdi xa xua d Nhat Ban each nay hon ba
the ky Ngudi ndng dan Nhat Ban sdng cude
sdng CO han Vao nhiing nam mat miia, cude
sdng ddi kem, nhung gia dinh sinh nhieu
khdng nudi ndi dan con Hg phai bd bdt
nhung diia tre yeu dt han vao rirng de cd com
gao nudi nhiing dii:a khoe hon khdn Idn, ggi
la "tia" Gid mua thu d Nhat vd'n rat lanh
Cai lanh cua can gid cang khien tinh canh
cua nhirng diia tre bj bd rai them khdn kho,
dang thuang Chi nghe mdt tieng vugn hii
nao ne, nha tho lien tudng tdi tieng khdc ciia nhirng diia tre bj bd roi Trai tim nhay cam ciia nha tho rdng md, ddn nhan nhung am thanh vang ddng ciia ddi Vd nhirng thanh
am vang len tir nhiing sd phan khd dau ay ddi vao tam hdn nha tho, de lai trong dd nhung du am xdt xa khdng cimg Gid miia thu tdi te hay chinh la ndi tai te trong Idng Basho?
True chi:
Khi so td Bd De Dat Ma vugt dai duong sang Trung Hoa thuc hien sir nghiep giao hod mang tinh phieu luu tdt ciing ciia minh, ngai da dem den mdnh dat nay mdt thdng diep hoan toan mdi me ve chan li giac ngd
cua Diic Thich Ca Mau Ni : "Bdt lap vdn tu , gido ngogi biet truyen, true chi nhdn tdm, kien tdnh thdnh Phdt" Nghia la "dgo truyen rieng ngodi kinh dien, true tiep, khdng thdng qua chu nghia, nhdm thdng vdo npi tdm, kien chieu vdo tu tdnh de thdnh Phdt"'"
Tiirc ra, quen hinh thiic la dac diem chung ciia tdn giao Khi chii trgng vai trd ciia gidi thodt tam linh, hinh thu'c trd nen thii yeu
Trang Tir chang bao: " Ldi Id cdi dechica
y, hieu y thi quen ldi Tdi tim ddu dupe ngudi quen ldi thi ndi vdi hp"'^K Chirng ngd Phat
tinh Chan Nhu la ciiii cdnh tdi thugng ciia Thien tdng Tuy rdng Phat tinh ai cung cd nhung chimg nghiem la cdng viec ciia mdi
ca nhan, khdng ai cd the giac ngd thay Dd la kho tang rieng ma mdi ngudi phai tu thuc hien hanh trinh kham pha Kinh sach chi cd vai trd nhu la ban vach dudng cho ngudi hgc dao Ngudi hgc dao neu mdc phai can benh
"" Qiimyo Horioka , Siewart W Holmes : Thien trong hpi
hoa Nxb T6ng hop thanh pho Ho Chi Minh, 2004 tr 172
'"' Trang Tu : Nam Hoa Kinh - (Nhuang Tong dich), Nxb
VanhocH, 2001.tr 281
NGHIEN Cdru DdNG B^C fl, sd 2(108) 2-2010 75
Trang 8Nghien cicu khoa hgc
"me chap van t u " se gid'ng nhu mdt con
vugn ngd nghech vdt bdng trang dudi day
nudc, nham tudng bdng trang la vang trang
that sir Hoac gidng nhu ke "chap chi vong
nguyet" - chap chudc ngdn tay chi trang ma
quen mat vdng trang Phai vugt qua he luy
hinh thuc de nhdm thdng tdi ndi tam, kien
chieu vao tu tinh thi mdi chiing ngd vang
trang thuc vdng vac trong tam: Phat tinh
Chan Nhu
Cac thi sT haiku ciing ludn ludn canh giac
trudc con me chap van tu Vdi hg, ddi sdng
va ngdn tir mieu td ddi sdng ay khdng ddng
nhai vdi nhau, cung nhu net biit ve hoa
khdng phdi la hoa, hinh tugng thd tugng
khdng la mdt vdi thanh than:
Buiirm oi!
Net bilt chdng phdi Id hoa
Chi Id bdng ddng ciia chiing md thdi
Soseki - (Thanh Chau djch) Thdn linh di vdng
Hinh tuong ndm tro
Ld khd ddn ddng trudc cong den
Basho -(Thanh Chau djch)
Tiep tuc the hien triei li tren, Basho viei:
Bien gdm thet!
Ben tren ddo Sado
Ddi Ngdn Hd vdt ngang trdi
Basho - (Thanh Chau djch)
Hai hinh anh ddi lap nhau: bien ca gam
thet, da ngdn - dai Ngan Ha lung linh lang le
dugc dat canh nhau tu nd da ndi len tat ca
Van de true chi ciia Thien tdng cung anh
hudng sau sdc den mdt li tudng tham mi cua
tho haiku la sabi Sabi cd nghia la tjch Cu
the hon, "sabi ddi hdi su dung dj, sir tu
nhien, sir khdng udc che, sir tinh te, su tu
do" Tha haiku thudng the hien tdi da chat
sabi thdng qua nghe thuat am thj Cac nha
thg thudng diing rat it chir de diln ta tinh
cam Ngdn tir trong tha haiku - thudng dung
dj den miic bi an, khd hieu - ddng vai trd nhu mdt cdng an Thiln - cd tac dung ggi y, kich thich manh liet sir kham pha cua ddc gia, tir
dd giiip hg dat tdi trang thai dieu ngd gid'ng nhu trang thai ddn ngd Phat tinh trong khoanh khdc ciia Thien Rinzai
Khodnh khdc thuc tgi:
Thien tdng danh gia cao vai trd ciia trang thai tap trung vd thiic trong khoanh khdc ddi vdi nhan thiic va mgi mat hoat ddng cua hanh gia nhat la ddi vdi viec toa thien Khi ta boat ddng ma khdng bj chi phdi bdi nhirng hoai niem ve qua vang, hay nhirng suy tu ve tuang lai, chiing ta se thuc su hien hiiii vdi toan bd nang lire sdng cua minh Khi do nhan thu'c ciia ta trd nen sdc ben Thuc ra con ngudi chi cd the sdng trong khoanh khdc hien tai Nhung chiing ta, vdi tri tudng tugng rieng cd, thudng hay xay dung mdt thii thdi gian do rdi ggi la qua khii va tuong lai, rdi sa
da vao thii thdi gian tri xao dd - san pham ciia tri tudng tugng cua chinh ta Do dd ta phai tra gia bdng khoanh khdc hien cd: bj xao lang, bj phan tam Thien tdng nhdc nhd
ta rdng "hien ten Id thit tdi sdn qui gid nhdt,
Id su sdng thuc su noi mdi con ngudi" Hay
sdng vdi khoanh khdc thuc tai, chung ta mdi thuc sir sdng va hoa nhap vao ddng sinh hoa trien mien cua vu tru bdng toan bd sinh luc cua minh Hay nhu dng lao danh ca, khdng chiit lo dang, thuc sir sdng toan tam toan y vdi khoanh khdc hien tai :
Ong Ida ddnh cd Chii tdm bdt dpng Trong Idn mua dem
Basho - (Thanh Chau djch)
Hay sdng trgn ven vdi phiit giay thuc tai
de tue giac tiem dn trong ca the chiing ta co
CO hdi hien Id mdt each trgn ven Nguyen li Thien nay cho chiing ta mot bai hoc vd ciing quan trgng ve nghe thuat cam
Trang 9Nghien cicu khoa hoc
nghiem tha haiku Linh hdi tha haiku, cung
gid'ng nhu tham cdng an (Koan)'^' Thien, ddc
gia phai nhap vao canh gidi hgp nhat trong
khoanh khdc hien tai NghTa la phai sdng
toan tam toan y vdi bai tha, thiic mgi giac
quan nhay cam, phai nhu hanh gid khi tham
cdng an "dem het ba ngdn sdu trdm khdp
xuong, tdm vgn bdn ngdn Id chdn long diic
thdnh khdi nghi tinh" cdng pha vao bai tho
dl dat tdi trang thai dieu ngd - giay phiit loe
sang cua nhan thiic trong viing tri kien md
tdi ciia con ngudi
2 Nghe thuat tho haiku mang ddu dn
cua Thien tdng
Tho haiku la the tha ed dung lugng nhd
nhai trong van hgc the gidi Mdi bai chi cd
17 am tiei (thi thoang cd bai 19 am) ngdt
thanh 3 doan: 5-7-5, cd khi viei thanh mdt
hang, cd khi xudng hang, thudng cii hai ddng
bdt van chan vdi nhau
Saru wo kiku hito
sutego ni aki no
kaze ikani
Ngudi nghe tieng vuon keu
tieng tre bi bd roi
gid mua thu
M.Ba-so (Dodn Le Giang dich)
Mdt dac diem noi bat ciia tho haiku la kei
ca'u hu khdng Tranh thuy mac ciia Trung
Qud'c, tranh mac hdi (sumye) ciia Nhat Bdn
'" C6ng an (Koan) la m6t cau noi, cau hoi, tiJc m6t de an
nhieu khi chi la mdt x\i kho hie'u, ma ho, tham chi nhieu
khi ngd ngan, khdng co cau tra ldi ro rang Chang han
c6ng an "Vo" liing danh ciia thien su Trung Quoc Trieu
Chau Tung Tham (778-897) M6i de an la mot ngu6n kich
ddng ngudi hpc dao tap trung cao dd (tiic dat tai trang thai
dai nghi hay nghi tinh) dd dat ngd Phat tinh Nd dupe su
dung nhu mdt hinh thilc ca ban de' ren luyen tam cho dat
t6i giac ngd (satori) trong mdt khoanh khdc ba't ngd Phai
Thi6n Lam te' (Rinzai Zen) do Eisai (1141 - 1215) sang
lap chii trucmg dung Koan de giac ngd Phai Thien Tao
Ddng (Soto Zen) do Dogen (1200 - 1253) lap ra lai chu
tnrang di dan de'n giac ngd bang toa thien (Zazen)
thudng rat dan so vdi mdt vai dudng net giau siic ggi Cdn lai la khodng trdng khdng gian Ggi la khoang trdng bdi trong khoang khdng gian dd ta khdng nhan thay bat cii hinh the hay sdc tudng nao Tuy nhien cd dang tin cay khdng cai thay trong pham vi tri giac cua con ngudi? Bdi vi khoang khdng gian ay khdng phai la chan khdng trdng rdng tuyet ddi nhu ciia td giay trdng hay phdng nen trdng tinh
Ma dd la viing khdng gian ciia nhiing hoat ddng giao cam va chiem nghiem, bao ham
vd so tiem nang va sdc thai ndm ngoai cac khudn mau nhan thiic ddi thudng cua chiing
ta Nd tuong ddng vdi khdi niem "hu khdng" ciia Phat giao Thien tdng Hu khdng la canh gidi tjch lang trong tam hdnh gia liic nhap dinh (chiing ngd Phat tinh), khdng phdi la rdng rang vd tri vd giac Dd la trang thdi cua cai tam trd ve vdi bdn tinh ban so trong sudt, chua khdi y tham lam, san han, si me Nd cd the dugc vi nhu tam guang trong sang vd ngdn, nhu cdi tam con tre chua phii chiit bui bam, tiem tang kha nang phan chieu, thu nhan van vat
Tham nhap vao tho haiku, khai niem hu khdng dugc cac nha tho sir dung de kien tao nen mdt nghe thuat dac trung, chu yeu ciia
the tho nay.' ket cdu hu khdng
Trong tho hai ku, thdng qua vdn ven 17
am tiet, thi thoang cd bai 19 am tiet phan bd thanh ba ddng 5-7-5 (5-9-5) vdi khdng qua
10 tir, cac nha tha thudng chi cd the phae hoa hay ggi ten mdt each khach quan mdt hoac mdt vai hinh anh hay am thanh, chii khdng the diln giai, li luan ddng dai Nhimg net cham pha trong tho haiku rat giau tinh tugng trung Cdn lai la nhimg khoang trdng, nhiing khoang hu khdng Ngdn tir cue tieu da tao nen khodng trdng tdi da ben ngoai bai tho Khdng nhiing the, ngay giira nhutig hinh anh, tu ngii trong bai cung thudng cd khoang
Trang 10Nghien cicu khoa hgc
•i
trdng budc ngudi dgc phai tudng tugng tim
sgi day ket ndi chiing lai
Chdng han : Kaire elda /ni
(5) Tren canh khd
Kalralsu I no I tolmairi I keiri
(9) Canh qua dau
A/ki /no /ku/re
(5) Chilu thu
Basho- (Nhat Chieu djch)
Do dd tho haiku thudng mdi ggi su tri am,
ddng sang tac cua ddc gia Ngudi dgc phai
hoa than, "lan sau vao Idng su vat" di kham
pha dilu bi an giau d dd Phuang phap cam
nghiem tho haiku nay tuang ddng vdi
phuang phdp the nghiem cua Thien tdng:
"ti'Uc chi nhdn tdm, kien tdnh thdnh Phdt"
nghia la nhdm thdng vao ndi tam, kien chieu
vao tu tanh de thanh Phat Khi dd chii the va
ddi tugng se ddng nhat, dat den trang thai
hieu biet vien man: trgng thdi nhdt tdm^'*\ Tir
nhirng khoang hu khdng trong tha, ngudi dgc
cd the tha hdn lien tudng den nhiing tang y
nghia sau thdm, rdng Idn
Giiia khoang trdng hu ao ciia mdt bai
haiku, nha tha bao gid cung phae hoa mdt,
hoac mdt vai hinh anh hoac am thanh Hinh
dnh hay am thanh trong tha haiku thudng rai
don so, gian dj tdi mirc ngudi ddi thudng d l
lang quen Chiing dugc cac thi sT cha'm pha
bdng mdt vai dudng net du siic ggi len than
thai Chiing rat giau tinh tugng trung Tha
haiku cd ly tudng tham my rieng rat tinh te
Nd di cao cai tjch lang (sabi), dan sa (wabi)
u huyen (yugen); mem mai (shiori), khinh
'•" Xuat phat tCr quan niem ve sir dong nhai atman (linh hdn
ca Xhi) vdi brahman (linh hdn vu tru) cua Hindu giao nen
tren phuang dien nhan thuc luan, cac tdn giao P^ Dd
thudng de cao hieu biet vien mdn - chii thd nhan thiic
ddng nhai vdi ddi tuong nhan thiic hon la hieu biet tri thuc
- chu the nhan thiic phan biet vdi dd'i tuong nhan thiic
thanh (karumi), do dd, tha haiku de lai trong long ngudi dgc du ba nhe nhang, sau ldng
T A I L I E U THAM KHAO
1, Basho, Ldi len mien Oku, VTnh Sinh djch,
Nxb The gidi, 1999
2, Chimyo Horioka, Siewart W Holmes, 1
Thien trong hpi hog Nxb Tong hgp thanh phd
Ho Chi Minh, 2004
3, Daisetz Teitaro Suzuki Thien ludn, quyen
Ha - Nxb Thanh phd H6 Chi Minh, 2001
4, Trang Tir, Nam Hoa Kinh, Nxb Van hpc
2001