Trong quá trình tố tụng để giải quyết vụ án hình sự. Chúng ta cần phải trải qua các giai đoạn tố tụng để tìm ra sự thật vụ án. Do đó các cơ quan tiến hành tố tụng phải áp dụng các biện pháp điều tra, các biện pháp tâm lý để đấu tranh và khai thác ra nội dung vụ án. Mỗi một giai đoạn tố tụng việc hiểu rõ đặc điểm tâm lý hành vi của bị can bị cáo là vô cùng quan trọng. Bởi qua việc hiểu rõ đặc điểm tâm lý đó sẽ giúp cán bộ điều tra, kiểm sát viện, thẩm phán nắm được bị cán, bị cáo nghĩ gì suy nghĩ ra sao, họ đang lo sợ hay đang nói dối... vì vậy việc nghiên cứu đặc điểm tâm lý của bị can và bị cáo là vô cùng quan trọng. Để thực hiện bài tập nhóm môn: “ Tâm lý tư pháp ” nhóm 3 lớp K2B chúng em đã nghiên cứu chủ đề: “So sánh đặc điểm tâm lý và hành vi của bị can trong giai đoạn điều tra và bị cáo tại phiên tòa? Và rút ra kết luận.” Để qua đó có thể làm rõ hơn đặc điểm của bị can và bị cáo trong các giai đoạn này.
Trang 1BÀI TẬP NHÓM MÔN TÂM LÝ TƯ PHÁP- NHÓM 3 LỚP K2B
ĐỀ BÀI: So sánh đặc điểm tâm lý và hành vi của bị can trong giai đoạn điều tra
và bị cáo tại phiên tòa? Và rút ra kết luận.
Trang 2I MỞ ĐẦU
Trong quá trình tố tụng để giải quyết vụ án hình sự Chúng ta cần phải trải qua các giai đoạn tố tụng để tìm ra sự thật vụ án Do đó các cơ quan tiến hành tố tụng phải áp dụng các biện pháp điều tra, các biện pháp tâm lý để đấu tranh và khai thác ra nội dung vụ án Mỗi một giai đoạn tố tụng việc hiểu rõ đặc điểm tâm lý hành vi của bị can bị cáo là vô cùng quan trọng Bởi qua việc hiểu rõ đặc điểm tâm
lý đó sẽ giúp cán bộ điều tra, kiểm sát viện, thẩm phán nắm được bị cán, bị cáo nghĩ gì suy nghĩ ra sao, họ đang lo sợ hay đang nói dối vì vậy việc nghiên cứu đặc điểm tâm lý của bị can và bị cáo là vô cùng quan trọng Để thực hiện bài tập nhóm môn: “ Tâm lý tư pháp ” nhóm 3 lớp K2B chúng em đã nghiên cứu chủ đề:
“So sánh đặc điểm tâm lý và hành vi của bị can trong giai đoạn điều tra và bị cáo tại phiên tòa? Và rút ra kết luận.” Để qua đó có thể làm rõ hơn đặc điểm của bị can
và bị cáo trong các giai đoạn này
Trang 3II ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ VÀ HÀNH VI CỦA BỊ CAN TRONG GIAN ĐOẠN ĐIỀU TRA
Theo khoản 1 Điều 60 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 : “ Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự” Là người bị cơ quan có thẩm quyền khởi tố và áp
dụng các biện pháp để tiến hành điều tra theo những trình tự, thủ tục tố tụng Do
đó, trong giai đoạn này bị can thường có trạng thái tâm lí căng thẳng và phức tạp
do bị chi phối bởi nhiều yếu tố khác nhau:
Thứ nhất, tính chất hành vi phạm tội của bị can Hành vi phạm tội của bị can thường là những hành vi có lí trí, ý chí và chuẩn bị đầy đủ, do đó sau khi thực hiện hành vi phạm tội bao giờ cũng để lại những hậu quả tâm lí nhất định cho bị can Những hậu quả tâm lí này khác nhau đối với từng bị can, nhóm tội phạm khác nhau
Đối với những bị can phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh;
bị rủ rê, lôi kéo ép buộc… hoặc là kém hiểu biết về pháp luật thường sẽ rơi vào trạng thái đau khổ, ân hận, thất vọng, lo lắng Nên bị cáo thường sẽ thành khẩn khai báo mong nhận được sự khoan hồng từ nhà nước Còn đối với những bị cáo phạm những tội về cướp tài sản, trộm cắp tài sản… thường họ đã có những sự chuẩn bị sẵn về trạng thái tâm lí nếu bị phát hiện, cho nên khi bị bắt thường có tâm
lí bình tĩnh, khai báo quanh co, nhỏ giọt thậm chí còn có những thái độ khiêu khích, chống đối cơ quan điều tra
Thứ hai, tình huống bị bắt và giam giữ bị can Bị can bị bắt giữ trong những tình huống khác nhau: đang thực hiện tội phạm hay đã thực hiện xong, bị bắt ở đâu, địa bàn nào, thời gian vào ban ngày hay ban đêm…đều có tác động mạnh đến tâm lí của bị can Trong trường hợp bị can bị bắt quả tang, bất ngờ bị bắt với những chứng cứ, tội trạng rõ ràng thì họ thường có trạng thái tâm lí lo sợ, đau khổ, chán
Trang 4nản, bất cần bời vì trong trường hợp này họ biết không thể che giấu được những tội lỗi mà mình đã gây ra Trong trường hợp bị can bị bắt theo lệnh truy nã, họ thường
có trạng thái tâm lí bình tĩnh, lì lợm, ngoan cố vì họ đã có sự chuẩn bị về tâm thế,
có dự kiến trước về tình huống mình sẽ bị bắt Còn trong những trường hợp khác thì lúc đầu, bị can thường hoang mang, lo sợ tuy nhiên sau đó họ thường sẽ quanh
co, gian dối bởi vì họ vẫn còn niềm tin là trốn tránh hay giảm nhẹ tội nhờ vào những thế lực bên ngoài
Thứ ba, các chỗ dựa bên ngoài của bị can Đây là một trong những nhân tố có ảnh hưởng trực tiếp, lớn đến đặc điểm tâm lí và thái độ của bị can Với những bị can có chỗ dựa, có mối quan hệ với những người có chức có quyền…thường có biểu hiện ngang bướng không khai báo hoặc khai báo nhỏ giọt, quanh co để chờ đợi sự giúp
đỡ từ những mối quan hệ đó Tâm lí này thường biểu hiện trong nhóm tội phạm về kinh tế như : tham nhũng, buôn lậu,…
Thứ tư, những chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội của bị can mà cơ quan điều tra thu thập được Đa số bị can thường có tâm lí mong muốn tìm hiểu về tiến trình điều tra, sự hiểu biết của điều tra viên về vụ án để từ đó xác định thái độ của mình Nếu như quá trình điều tra đang gặp khó khăn, bế tắc, chưa có chứng cứ đầy đủ về hành vi phạm tội của mình thì họ thường có tâm lí bình tĩnh, lì lợm, thách thức và thái độ khai báo quanh co hoặc không khai báo Ngược lại, nếu quá trình điều tra diễn ra thuận lợi, đã tìm thấy những chứng cứ xác thực về hành vi phạm tội của mình thì họ thường có tâm lí lưỡng lự, khai báo thành khẩn hơn, tiếp cận với sự thật của vụ án
Thứ năm, đặc điểm nhân cách của bị can Đây cũng là nhân tố quyết định thái độ tâm lí của bị can khi bị phát hiện Mỗi cá nhân có một đặc điểm nhân cách khác nhau tuy nhiên có thể chia thành 2 nhóm Nhóm bị can có khí chất ưu tư thường có tâm trạng lo sợ, đau khổ, bi quan, chán nản thậm chí còn trở nên mệt mỏi và trầm
Trang 5uất Nhóm bị can có khí chất bình thản thường trở nên bình tĩnh hơn, có thái độ lì lợm, thách thức, không muốn tiếp xúc với điều tra viên, có tâm thế cảnh giác, đề phòng, đối phó với CQĐT
Thứ sáu, kinh nghiệm tiếp xúc với cơ quan điều tra của bị can Bất kì một việc nào khi đã có kinh nghiệm thì cũng trở nên bình tĩnh hơn Đối với những bị can đã có tiền án tiền sự, nhiều lần tiếp xúc với CQĐT thì họ sẽ có trạng thái tâm lí bình tĩnh
và tự tin hơn những bị can phạm tội lần đầu
Thứ bảy, thái độ, phong cách, năng lực hỏi cung của điều tra viên Thái độ tâm lí của bị can chịu sự ảnh hưởng từ thái độ, phong cách hỏi cung của điều tra viên Những điều tra viên có phong cách hỏi cung đàng hoàng, chững chạc, chín chắn, tự tin, có thái độ đúng đắn, biết lập luận và giải thích một cách lôgic, biết đưa ra những câu hỏi cần thiết, phù hợp với trình độ hiểu biết của bị can…thì thường sẽ thuyết phục, cảm hóa được bị can Ngược lại, nếu điều tra viên có thái độ và phong cách không đàng hoàng, có hành vi thô bạo, có những lời nói xúc phạm, năng lực hỏi cung thấp, không đủ hiểu biết để giải thích, lí giải, thuyết phục, tranh luận với
bị can thì bị can thường có thái độ lì lợm, thách thức, chống đối lại CQĐT và không khai báo hoặc khai báo qua loa, nhận bừa gây khó khăn cho quá trình điều tra
Thông qua việc phân tích một số yếu tố tác động trạng thái tâm lí của bị can ở trên,
có thể rút ra được một số đặc điểm tâm lí của bị can trong giai đoạn điều tra như sau:
1 Bị can lúc đầu thường có tâm trạng hoang mang , lo lắng , đau khổ, ân hận với những hành vi của mình và mong muốn được sửa chữa, khắc phục hậu quả Sau khi bị bắt, họ thường bi quan, chán nản, thất vọng, bất cần, phó mặc cho số phận vì
Trang 6cho rằng cuộc đời đã hết, không còn tương lai, hi vọng sụp đổ, sự trừng phạt của pháp luật là không thể tránh khỏi
• Ví dụ: Do bất đồng quan điểm trong đã chuyện tình cảm nên A đã vô tình xô ngã chị B dẫn tới chị B bị chấn thương sọ não và chết, sau khi biết chị B đã chết, A hoang mang tột độ, đau khổ và mau chóng đưa chị B tới bệnh viện với hi vọng cứu được B Những trường hợp này đa phần các người phạm tội thường tự thú để mong muốn chuộc lại lỗi lầm của mình
• Ví dụ: Khi bị bắt vô trại tạm giam, bị can Đào Ngọc Dần trong vụ án giết người, cướp tài sản ở Hưng Yên đã có những biểu hiện gần như rơi vào trạng thái trầm uất, thường câm lặng ngồi bó gối, chẳng thiết ăn uống, ngủ nghỉ ( theo lời kể của giám thị trại giam )
• Ví dụ: Đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng vì biết mình mắc tội nặng không thể thoát án tử hình nên mặc kệ số phận, không khai báo
2 Bên cạnh đó, với những bị can đã có sự chuẩn bị từ trước biết rằng sẽ không thoát được tội hay có niềm tin vào sự giúp đỡ từ bên ngoài, chứng cứ mà CQĐT chưa thu thập đầy đủ, điều tra viên không có năng lực, năng lực thấp thì họ thường
có tâm lí bình tĩnh, lì lợm, khai báo gian dối, nhỏ giọt hoặc không khai báo thậm chí là thách thức, chống đối CQĐT
Ví dụ : Anh A phạm tội trộm cắp tài sản, biết rằng CQĐT chưa có đầy đủ những chứng cứ để buộc tội mình nên trong quá trình điều tra viên B lấy lời khai đã có những lời lẽ mang tính thách thức đối với điều tra viên B
3 Các bị can thông thường rất sợ sẽ bị trừng phạt và luôn mong muốn tìm cách trốn tránh hay giảm nhẹ TNHS Trong trường hợp biết không thể trốn tránh do đã
có đầy đủ chứng cứ thì thường lâm vào trạng thái chán nản, phó mặc cho số phận
Trang 7Ví dụ : Anh A phạm tội cướp tài sản và đã bị bắt quả tang nên có trạng thái chán nản, qua loa đại khái không quan tâm đến kết quả điều tra
4 Trong những vụ án có sự tham gia của đồng phạm thì bị can thường sẽ lo lắng cho mình sao cho càng nhẹ tội càng tốt, không lo cho đồng bọn, có tư tưởng “thân
ai người nấy lo” Tuy nhiên cũng có một số trường hợp các bị cáo có tình cảm gắn
bó với nhau thì họ thường có thái độ chủ động nhận tội về mình
Ví dụ 1: A và B cùng thực hiện hành vi hiếp dâm chị C, sau khi A bị bắt đã khai ra
B là chủ mưu Khi CQĐT bắt B thì B lại khai A là chủ mưu
Ví dụ 2 C và D là 2 vợ chồng cùng thực hiện hành vi buôn bán trẻ em Khi bị bắt,
C và D chủ động nhận tội về mình và khai báo rằng người còn lại không liên quan đến hành vi phạm tội này
• Ví dụ 3: Trong vụ thảm sát kinh hoàng giết 6 người ở Bình Phước, sau khi bị bắt
2 bị can Dương và Tiến đã không khai báo thành thật mà đổ tội cho nhau nhằm giảm nhẹ hình phạt cho mình đồng thời chúng khai báo gian dối khiến cơ quan điều tra vô cùng vất vả trong quá trình lấy lời khai của 2 bị can
5 M ong muốn tìm hiểu xem điều tra viên và cơ quan điều tra hình sự đã biết những gì về họ
• Ví dụ: Đối với những đối tượng không phải lần đầu phạm tội, và các tình tiết vụ
án đối tượng này gây lên vẫn chưa rõ ràng Để mong có thể giảm nhẹ tội, hắn luôn hỏi dò hay tìm cách để tiếp cận thông tin của điều tra viên để khai cho phù hợp Trong thời hạn tạm giam để điều tra, tội phạm này luôn yêu cầu cần gặp người thân
để hỏi về tình hình bên ngoài để khai báo
Với những đặc điểm tâm lí cụ thể, bị can thường có những hành vi biểu hiện ra bên ngoài cụ thể là:
Trang 81 Mua chuộc điều tra viên, tìm cách nhờ sự giúp đỡ từ gia đình, bạn bè, người thân, những người có chức có quyền nhằm trốn tránh hoặc giảm nhẹ tội
Ví dụ: anh A là con của Chủ tịch tỉnh R, phạm tội hiếp dâm nên khi bị bắt anh A không có thái độ khai báo thành khẩn, luôn tìm mọi cách để liên hệ với gia đình nhằm “chạy tội” cho bản thân
2 Khai báo quanh co nhỏ giọt, không thành thật hoặc không khai báo Có những hành vi thách thức chống đối CQĐT
Ví dụ : chị B phạm tội trộm cắp tài sản đã có tiền án tiền sự Khi bị bắt chị B có thái độ lì lợm, không khai báo, thách thức cơ quan điều tra
3 Chủ động tiếp xúc, gặp gỡ với điều tra viên, tìm hiểu những thông tin mà CQĐT nắm giữ
Ví dụ: Bà B đánh anh C bị thương nặng và phải đi cấp cứu trong tình trạng hôn
mê Sau khi CQĐT tiến hành các hoạt động điều tra, bà B chủ động gặp gỡ và giúp
đỡ CQĐT trong việc khám nghiệm hiện trường qua đó nắm bắt các thông tin mà CQĐT đang nắm giữ
4 Trong một số trường hợp bị can thường tìm cách trốn tránh, lần tránh cơ quan chức năng
Ví dụ : Cô N phạm tội giết người, do lo sợ bị phát hiện nên đã bỏ trốn đi một nơi thật xa nhằm lẩn tránh cơ quan chức năng, nếu bị phát hiện có thể tẩu thoát dễ dàng
5 Quan sát, để ý thái độ biểu hiện của điều tra viên trong quá trình hỏi cung để phán đoán những thông tin mà CQĐT đang nắm giữ để đưa ra những lời khai có lợi cho bản thân
Trang 9Ví dụ : ông K phạm tội buôn bán ma túy, sau khi đã bị bắt và trong quá trình lấy lời khai, K khai báo nhỏ giọt, nhiều tình tiết sai sự thật, không rõ ràng, quan sát biến hóa trong thái độ của điều tra viên W để đưa ra những lời khai tiếp theo theo hướng có lợi nhất cho bản thân
6 Những bị can phạm tội nhiều lần, có tính chất chuyên nghiệp hoặc có sự chuẩn
bị đầy đủ thường tìm cách tạo chứng cứ giả nhằm có lợi cho mình và gây khó khăn cho quá trình điều tra của CQĐT
Ví dụ :Anh F vừa được ra tù lại tiếp tục phạm tội trộm cắp tài sản, để tránh cho CQĐT có thể phát hiện những tình tiết bất lợi cho bản thân, anh đã nhờ chị Z nói trong khoảng thời gian xảy ra hành vi phạm tội anh đang ở cùng với chị trong trường hợp có người hỏi Từ đó tạo bằng chứng ngoại phạm cho bản thân
Do tâm lí bị can có những đối lập trong nội tâm, một mặt bị can muốn tiếp xúc với điều tra viên để thăm dò, tìm hiểu quá trình điều tra, mặt khác, họ cố tình né tránh, lẩn tránh tiếp xúc với cơ quan điều tra để có thời gian chuẩn bị ứng phó với các tình huống bất lợi cho họ và tìm cách lấy thông tin từ điều tra viên Do vậy, điều tra viên cần phải có tâm lí vững vàng, khôn khéo và có trình độ nghiệp vụ giỏi
để có thể đấu tranh với các loại tội phạm trong quá trình điều tra nhằm thu thập được những bằng chứng sắc bén nhất, tìm ra tội phạm góp phần bảo vệ pháp luật, bảo vệ con người trong đời sống xã hội hiện nay
II ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ VÀ HÀNH VI CỦA BỊ CÁO TẠI PHIÊN TÒA
Theo khoản 1 điều 61 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 : “ Bị cáo là người hoặc pháp nhân đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử ” Cách xử sự của bị cáo tại phiên
tòa phần lớn phụ thuộc vào các yếu tố như phẩm chất tâm lý của bị cáo,thế giới quan của bị cáo,thái độ của bị cáo đối với việc buộc tội,sự đánh giá về hành vi phạm tội của bị cáo,kinh nghiệm tiếp xúc với cơ quan tiến hành tố tụng của bị cáo
Trang 10Một vụ án được đưa ra xét xử là những vụ án đã có những chứng cứ, tài liệu chứng minh tội phạm một cách rõ ràng, đầy đủ Bên cạnh đó, bị cáo được tiếp xúc nhiều với CQĐT, VKS, được giải thích về quyền và nghĩa vụ của mình cũng như được phân tích về những yếu tố sai trái trong hành vi của mình Nên khi hoạt động xét
xử diễn ra, bị cáo thường có những trạng thái tâm lí khác biệt so với quá trình điều tra Một số đặc điểm tâm lý của bị cáo tại phiên tòa như sau :
- Trong một số trường hợp tâm lí của bị cáo tại phiên tòa giống với trạng thái tâm lí trong quá trình điều tra như :
Bình tĩnh, lì lợm có thái độ chống đối khai báo quanh co( với những người phạm tội có tính chất chuyện nghiệp,có nhiều tiền án tiền sự,…)
Ân hận và mong muốn được sửa chữa, khắc phục hậu quả , khai báo thành khẩn nhằm nhận được sự khoan hồng của pháp luật ( với những người phạm tội do vô ý, hiểu biết pháp luật còn hạn chế, bị lôi kéo, rủ rê…)
- Do bị cáo đã làm quen được với những tài liệu, chứng cứ, biết được mình bị truy tố về tội gì, dự đoán được những sự kiện diễn ra trong quá trình xét xử nên bị cáo thường có tâm lí bình tĩnh, bình thản hơn so với trong quá trình điều tra
- Trong quá trình xét xử, bị cáo thường có tâm lí mâu thuẫn, lưỡng lự giữa việc khai báo gian dối, nhỏ giọt để chối tội, giảm nhẹ tội với việc khai bao thành khẩn để nhận được sự khoan hồng
- Thông thường, bị cáo sẽ xuất hiện trạng thái tâm lí căng thẳng, lo lắng
- Trong một số trường hợp tâm lí của bị cáo có sự thay đổi do ảnh hưởng từ cảm xúc mạnh mẽ của người bị hại, gia đình, thân nhân của người bị hại…
- Các bị cáo thường có tâm lí hi vọng nhận được sự cảm thông từ HĐXX, người bị hại, gia đình thân nhân người bị hại,…
- Bình thản, phó mặc cho số phận, không quá để ý đến việc mình sẽ phải chịu hình phạt như thế nào