Bí ẩn Các-xtơ

ß∏y cÒa tÔng vµ ∏ng th≠Íng Ư≠Óc bao phÒ bÎi nh˜ng rπn san h´ hay nh˜ng loµirong bi”n tuy÷t Ưêp.. Nh≠ng v◊ sao trong hang lπi c„ c∏t, s·i Æ≠≠ÓÓcc bbii’’tt ÆÆ’’nn nnhh≠≠ llµµ mmÈÈtt vv≠≠¨¨

B› »n

PhÀn bπc

nh≠ v´i

{C∏c-xt¨} lµ t™n cÒa mÈt cao nguy™n Æ∏ v´i nÊi ti’ng Î

n≠Ìc Nam T≠ cÚ Tı cuËi th’ k˚ 17, n„ Æ∑ trÎ thµnh t™n g‰i chung cho nh˜ng vÔng nÛi Æ∏ v´i tr™n th’ giÌi.

{ßfia h◊nh c∏c-xt¨}, c∏i t™n thoπt ti™n gÓi c∂m gi∏c xa lπ

vµ mÌi mŒ ÆËi vÌi nhi“u ng≠Íi trong chÛng ta nh≠ng k˙ th˘c lπi r†t g«n gÚi ß„ c„ th” lµ nh˜ng ng‰n nÛi Æ∏ g gh“, hi”m trÎ vÔng T©y Bæc, hµng ngµn Æ∂o Æ∏ qu«n tÙ tr™n Vfinh Hπ Long, cÚng c„ th” lµ c∏c hang ÆÈng vÌi dflng s´ng ng«m ch∂y xuy™n qua lflng nÛi Æ∏ tπi Phong Nha - KŒ Bµng hay d∂i nÛi Æ∏ v´i Æ≠Óc bao phÒ bÎi c∏nh rıng nguy™n sinh trÔng Æi÷p CÛc Ph≠¨ng VÀy Æfia h◊nh c∏c-xt¨ lµ g◊? N„ h◊nh thµnh ra sao vµ Î Æ„ c„ g◊ Æ∆c bi÷t? Rıng Xanh sË 24 sœ giÛp c∏c em t◊m c©u tr∂ lÍi cho nh˜ng thæc mæc nµy vµ kh∏m ph∏ th™m nh˜ng Æi“u b› »n, l˝ thÛ v“ Æfia h◊nh c∏c-xt¨ nhä

L‰ ‰c c n n≠ ≠Ì Ìc c b bª ªn ng g c c© ©y y tth hÒ Òy y ttrrÛ Ûc c

ß«u th∏ng 6/2006, ba bπn Nguy‘n Tuy’t Trinh, Nguy‘n V®n Thfinh vµ Nguy‘nß®ng PhÛc Long, lÌp 12 chuy™n sinh, Tr≠Íng ßπi h‰c Khoa h‰c t˘ nhi™n (Hµ NÈi)Æ∑ Æoπt gi∂i nh†t cuÈc thi "C∂i thi÷n vi÷c sˆ dÙng vµ b∂o v÷ nguÂn n≠Ìc" (l«n th¯ba) do B∏o Khoa h‰c vµ ßÍi sËng ph∏t ÆÈng M´ h◊nh d˘ thi cÒa c∏c bπn lµ dÔngc©y thÒy trÛc vµ mÈt loπi ho∏ ch†t Æ” n©ng cao ch†t l≠Óng n≠Ìc sinh hoπt Bangi∏m kh∂o cho bi’t, n’u m´ h◊nh nµy ti’p tÙc Æ≠Óc ph∏t tri”n sœ c„ th” ∏p dÙngÆ” cung c†p n≠Ìc sπch cho Hµ NÈi vµ vÔng ven s´ng HÂng

Theo trang Web cÒa BÈ Tµi nguy™n vµ M´i tr≠Íng, ngµy 06/06/2006

ÆÂ Â ll≠ ≠u u n nii÷ ÷m m

Loµi voi Î n≠Ìc ta Æang c„ nguy c¨ bfi tuy÷t

chÒng VÀy mµ g«n Æ©y, Î tÿnh ßæk Læk xu†t

hi÷n loπi hµng "ÆÈc nh†t v´ nhfi": hµng l≠u

ni÷m lµm tı l´ng Æu´i voi MÁi ngµy c„ Æ’n

hµng tr®m sÓi l´ng Æu´i voi bfi b∏n cho

kh∏ch du lfich ThÀm ch› b‰n trÈm cfln län

lÛt t◊m c∏ch ch∆t Æu´i voi Æ” ki’m ti“n

Theo Ti“n Phong, sË 91, ngµy 8/5/2006

D

D¨ ¨ii n ng g˘ ˘a a s sæ æp p b bfifi ttu uy y÷ ÷tt c ch hÒ Òn ng g

Hai loµi d¨i ng˘a lÌn vµ d¨i ng˘a Th∏i Lan cÒa n≠Ìc ta nay chÿ cfln duy nh†t tπikhu v˘c chÔa D¨i, tÿnh S„c Tr®ng SË l≠Óng hai loµi nµy Æang gi∂m sÛt nghi™mtr‰ng Loµi d¨i ng˘a lÌn thÀm ch› chÿ cfln kho∂ng 20 c∏ th” ChÛng bfi ng≠Íi d©nÆfia ph≠¨ng s®n bæt Æ” b∏n cho c∏c nhµ hµng Æ∆c s∂n

Theo trang Web cÒa BÈ Tµi nguy™n vµ M´i tr≠Íng, ngµy 10/5/2006

Tin t¯c! Tin t¯c

C∏c-xt¨ lµ mÈt dπng Æfia h◊nhc˘c k˙ ÆÈc Æ∏o, Æ≠Óc h◊nh thµnh tr™nn“n c∏c loπi Æ∏ d‘ bfi n≠Ìc m≠a ®n mfln, Æ∆cbi÷t lµ Æ∏ v´i ß∆c Æi”m nÊi bÀt nh†t cÒa Æfiah◊nh c∏c-xt¨ lµ nh˜ng h÷ thËng hang ÆÈng

vµ s´ng suËi ng«m r†t Æa dπng vµ

phong phÛ

NÛi Æ∏ v´i xu†t hi÷n

Trong qu∏ tr◊nh vÀn ÆÈng cÒa

tr∏i Ɔt, c∏c m∂ng v· tr∏i Ɔt

va vµo nhau khi’n c∏c lÌp Æ∏

v´i d≠Ìi Æ∏y bi”n Æ≠Óc n©ng

l™n b“ m∆t, cuÈn lπi vµ vÏ ra

Nh˜ng khËi nÛi Æ∏ v´i h◊nh

thµnh vµ th≠Íng mang tr™n

m◊nh v´ sË v’t n¯t

S≠ h◊nh thµnh

Æfia h◊nh c∏c-xt¨

Tı c∏c khe n¯t, n≠Ìc m≠a len

l·i vµ ®n s©u vµo lflng nÛi tπo

c∏c sinh vÀt bi”n nh≠ san h´,

sfl, Ëc khi ch’t Æi Æ∑ Æ” lπi

x∏c, v· vµ x≠¨ng d≠Ìi Æ∏y

bi”n tπo n™n mÈt lÌp bÔn

giµu can-xi LÌp bÔn nµy t›ch

tÙ ngµy cµng dµy vµ d«n bi’n

thµnh Æ∏ v´i

C∏c k˚ lÙc:

* Hang Ph¨-lin M®m-mËt Î M¸ dµi tÌi 560 c©y sË, lµ hang dµi nh†t tr™n th’ giÌi

* Hang s©u nh†t th’ giÌi lµ hang R™-x´ Gi®ng Bäc-na cÒa Ph∏p Tı cˆa hang ph∂i Æi s©u xuËng h¨n 1.600 m mÌi tÌi Æ∏y hang K˚ lÙc nµy Î Vi÷t Nam lµ hang CËng N≠Ìc Î tÿnh Lai Ch©u, vÌi chi“u s©u lµ 602 m.

s´´nngg,, ssuuËËii nngg««mm CChhÛÛnngg llaann tt··aa rrÈÈnngg kkhhææpp vvµµ

llii™™nn kk’’tt vvÌÌii nnhhaauu tthhµµnnhh mmÈÈtt mmππnngg ll≠≠ÌÌii CC∏∏cc eemm

Tı Æ©y, dflng n≠Ìc bætÆ«u cuÈc chu du vµo lflng

nÛi Æ∏

V´ sË dflng ch∂y nh· tπo thµnhmÈt con s´ng lÌn, s©u d≠Ìi m∆t Ɔt ß„ lµ s´ng ng«m C∏c dflngs´ng ng«m c„ th” hoµ vµo nh˜ng dflng s´ng kh∏c ho∆c ÆÈt ngÈt hi÷n

ra Î mÈt c∏nh ÆÂng hay thung lÚng nµo Æ„

Qua c∏c khe n¯t

vµ lÁ hÛt, n≠Ìc "g∆m nh†m" khËi Æ∏ v´i tı b™n

trong tπo n™n hang ÆÈng ß∏ v´i bfi n≠Ìc hfla tan khi

g∆p Æi“u ki÷n thuÀn lÓi læng Ɖng lπi thµnh c∏c nhÚ Æ∏

NhÚ Æ∏ rÒ tı tr«n hang xuËng vµ m‰c tı n“n

hang l™n, khi g∆p nhau h◊nh thµnhcÈt Æ∏

TT R O N G LL í N G N N@II ß ßÉ

Phong c∂nh c∏c-xt¨ Î Vi÷t Nam kh∏

Æa dπng N¨i nµy lµ nh˜ng c∏nh ÆÂngÆ∏ nh†p nh´, n¨i kh∏c lπi lµ nh˜ngvÔng Æ∏ tai mÃo lÎm chÎm, sæc nh‰n.ß„ cÚng c„ th” lµ nh˜ng d∑y nÛi trÔngÆi÷p bao phÒ bÎi rıng xanh bπt ngµnhay mÈt vÔng Æ∂o Æ∏ tr™n m∆t n≠Ìcm™nh m´ng

MÁi phong c∂nh c∏c-xt¨ Æ“u mangmÈt vŒ Æãp ri™ng vµ trÎ thµnh nh˜ngthæng c∂nh nÊi ti’ng h†p d…n kh∏ch

du lfich xa g«n

Î Vi÷t Nam

mi“n Trung ßfia h◊nh nµy cÚng

xu†t hi÷n Î mi“n Nam nh≠ng

kh´ng Æ∏ng k”

Hµ NÈi

TP HÂ Ch› Minh

V fifi n h H π L o n g

-"ThuÎ xa x≠a læm rÂi, khi ng≠Íi Vi÷t mÌi lÀp n≠Ìc Æ∑ ph∂i chfiu nπn x©m l®ng Ng‰c

Hoµng sai RÂng Mã mang theo Ƶn con xuËng hπ giÌi

giÛp ng≠Íi Vi÷t Æ∏nh gi∆c

C©u chuy÷ntruy“n thuy’t tr™n Æ∑giÛp cho chÛng ta hi”u th™mv“ s˘ t›ch cÒa Vfinh Hπ Long Ngµynay, vÌi g«n hai ngh◊n Æ∂o Æ∏, HπLong lµ mÈt trong nh˜ng vÔng nÛi Æ∏ v´itr™n bi”n rÈng nh†t th’ giÌi C∏c Æ∂o Æ∏ v´ivÌi ÆÒ h◊nh thÔ k˙ thÛ nh≠ hfln Gµ Ch‰i, hflnTrËng M∏i, hfln L≠ H≠¨ng nh´ cao tr™n m∆t bi”nxanh bi’c, tπo n™n mÈt t∏c ph»m Æi™u khæc hÔng v‹cÒa thi™n nhi™n

VŒ Æãp vµ gi∏ trfi Æfia ch†t vµ Æfia mπo cÒa Vfinh Hπ Long Æ∑ hail«n Æ≠Óc TÊ ch¯c Gi∏o dÙc, Khoa h‰c vµ V®n ho∏ Li™n hÓp quËc(UNESCO) c´ng nhÀn lµ Di s∂n Thi™n nhi™n Th’ giÌi

K˙ quan ß∏ vµ N≠Ìc

Khi thuy“n gi∆c tı ngoµi bi”n µo πt ti’n vµo bÍ th◊ Ƶn RÂng cÚng tı tı hπ giÌi ßµn

RÂng lÀp t¯c phun ra v´ sË ch©u ng‰c, nh˜ng ch©ung‰c †y thoæt bi’n thµnh mu´n ngµn Æ∂o Æ∏tr™n bi”n, sıng s˜ng nh≠ b¯c t≠Íng thµnhv˜ng ch∑i ng®n b≠Ìc ti’n cÒa qu©n thÔ "

LLfificch h ssˆ ˆ v vÔ Ôn ng g Æ Æ∂∂oo Æ Æ∏∏

KhËi Æ∏ v´i Î Hπ Long

VÔ Ôn ng g Æ ÆÂÂn ng g bbªªn ng g ccÊÊ

ß∏y bi”n Î vfinh Hπ Longkh∏ bªng phºng Tr™nÆ„, ng≠Íi ta t◊m th†yd†u v’t cÒa mÈt h÷

thËng s´ng cÊ dµy Æ∆cÆ∑ tıng tÂn tπi trongthÍi k˙ b®ng hµ ßi“unµy ch¯ng t· n¨i Æ©y Æ∑

c„ thÍi gian dµi lµ ÆÂngbªng C∏c nhµ khoa h‰ccho rªng n’u ng≠Ócdflng thÍi gian v“ 11ngh◊n n®m tr≠Ìc, chÛng

ta hoµn toµn c„ th” Æi

bÈ tr™n vfinh

N

Nh h˜ ˜n ng g h haan ng g h hµµm m ’’cch h

Tr™n Vfinh Hπ Long c„r†t nhi“u hang h◊nhhµm ’ch ß„ lµ k’t qu∂cÒa hµng ngh◊n n®ms„ng bi”n x´ vµo ch©nnÛi vµ ®n mfln Æ∏ tπon™n NhÍ nghi™n c¯u vfitr› vµ h◊nh dπng cÒanh˜ng hang nµy, c∏cnhµ khoa h‰c c„ th” bi’tÆ≠Óc m˘c n≠Ìc bi”n vµ

ÆÈ lÌn thÒy tri“u c∏chÆ©y hµng ngh◊n n®m.B∂o tµng

thi™n nhi™n

TÔng vµ ∏ng Ư“u t≠¨ng

ƯỊi k›n n™n ›t s„ng, n≠Ìc

trong Ư’n m¯c nhi“u khi c„

th” nh◊n xuỊng tĂn Ư∏y ß∏y

cÒa tÔng vµ ∏ng th≠Íng Ư≠Óc bao

phÒ bÎi nh˜ng rπn san h´ hay nh˜ng loµirong bi”n tuy÷t Ưêp Qua c∏c cˆa th´ngho∆c mπch ng«m, nhi“u sinh vĂt bi”n "langthang" Ư’n Ư©y vµ thĂm ch› Ư∑ Î lπi lu´n.C∏c nhµ khoa h‰c cho bi’t trong c∏ctÔng, ∏ng cfln c„ nhi“u loµi qu˝ hi’m

nh≠ trai ng‰c, Ịc ƯÙn haycon sÛt V◊ th’, ngoµi

phong c∂nh Ưêp,tÔng vµ ∏ng cfln

lµ nh˜ng "phflngth› nghi÷m t˘nhi™n" Ư” c∏c nhµkhoa h‰c nghi™nc¯u Ửi sỊng sinhvĂt bi”n

HĐ

tr™n bi”n

NN’’uu cc„„ ddfifipp ƯƯ’’nn vvÔÔnngg cc∏c xxtt¨¨ HHππ LLoonngg CC∏∏tt BBµµ,, cc∏∏cc eemmƯ

Ưıınngg bb·· qquuaa cc¨¨ hhỈỈii tthh®®mm cc∏c ttÔÔnngg,, ∏∏nngg nnhh˜˜nngg hh÷÷ ssiinnhhtthh∏∏ii ƯƯ∆∆cc bbii÷÷tt ccÒÒaa vvÔÔnngg nnµµyy nnhhôô CChhưưcc cchhưưnn cchhÛÛnngg ttaa ssœœtt◊◊mm tthh††yy nnhhii““uu ƯƯii““uu tthhÛÛ vvfifi vvµµ bbÍÍ ››cchh ÎÎ ƯƯ„„

tÔng do nhi“u hfln Ư∂o

qu©y lπi mµ thµnh TÔng

vµ ∏ng th´ng ra bi”n qua

nh˜ng Ư≠Íng ng«m

ho∆c c∏c cˆa

nh˜ng b∑i Æ∏ s·i ho∆c bÍ c∏t træng

mfin Nh≠ng v◊ sao trong hang lπi c„ c∏t, s·i

Æ≠≠ÓÓcc bbii’’tt ÆÆ’’nn nnhh≠≠ llµµ mmÈÈtt vv≠≠¨¨nngg qquuËËcc cc˘c kk˙˙p

phhoonngg pphhÛÛ vv““ hhaanngg ÆÆÈÈnngg vvµµ ss´´nngg ssuuËËiin

ngg««mm TTıı xx≠≠aa,, ccoonn nngg≠≠ÍÍii ÆÆ∑∑ pphh∏∏tt hhii÷÷nn rraa vvŒŒÆ

Æããpp ttii““mm »»nn ccÒÒaa nn¨¨ii nnµµyy vvµµ gghhii cchhääpp llππiittrroonngg cc∏∏cc tthh≠≠ ttfificchh ccÊÊ,, nnhh≠≠nngg mm∑∑ii ttÌÌii gg««nn ÆÆ©©yyn

nhh˜˜nngg kkhh∏∏mm pphh∏∏ ss©©uu mmÌÌii ÆÆ≠≠ÓÓcc cc´´nngg bbËË

V≠¨ng quËc hang s´ng

SÎ d‹ c„ t™n g‰i hang s´ng bÎi h«u h’thang ÆÈng cÒa Phong Nha- KŒ Bµng Æ“uc„ c∏c dflng s´ng, suËi ng«m ch∂y qua.Gæn vÌi h÷ thËng gÂm hµng tr®m hangÆÈng lÌn nh·, c∏c dflng s´ng ng«m Æ∑k’t thµnh mÈt mπng l≠Ìi dflng ch∂yng«m rÈng khæp trong lflng nÛi Æ∏

S´ng SonS´ng Son lµ mÈt dflng s´ng lÌncÒa vÔng Phong Nha - KŒ Bµng.ß©y lµ n¨i nhÀn n≠Ìc tı c∏cs´ng, suËi ng«m ch∂y ra,cÚng lµ con Æ≠Íng duynh†t Æ≠a du kh∏ch vµoth®m quan ÆÈng Æãpnh†t - ÆÈng PhongNha

phflng nËi li“n nhau Trong

nhi“u gian phflng cfln trang tr›

c∂ mµnh rÃm, cÈt trÙ vµ mu´n

vπn h◊nh thÔ bªng nhÚ Æ∏ H∑y soi

ÆuËc lπi g«n, c∏c em sœ th†y chÛng

l„ng l∏nh r†t Æãp

B› mÀt cfln Î ph›a tr≠Ìc

¶Ìc t›nhtÊng ÆÈdµi c∏changs´ng cÒaPhongNha - KŒBµng Æ∑Æ≠Óc kh∏mph∏ cho Æ’n

nay lµkho∂ng 85 ki-l´-mät Nh≠ngth˘c t’, h÷thËng hang s´ng

Î vÔng nµy cfln lÌnh¨n th’ nhi“u, bÎingay c∂ cuÈc th∏mhi”m lÌn nh†t cÚng mÌichÿ tÌi Æ≠Óc nh˜ng ph«nhang b™n ngoµi Cfln bi’t baohang ÆÈng nªm s©u trong lflngƆt v…n ch≠a Æ≠Óc ai bi’t Æ’n, ngayc∂ ÆËi vÌi c∏c nhµ khoa h‰c Chæc hºn lµchÛng »n ch¯a r†t nhi“u Æi“u h†p d…n

Hang s´ng cÊ

ßa sË hang s´ng trongvÔng nÛi Æ∏ Phong Nha

- KŒ Bµng Æ“u v…nÆang hoπt ÆÈng Tuy nhi™n, mÈt sË

›t Æ∑ k’t thÛcqu∏ tr◊nh nµy.N≠Ìc kh´ngcfln ch∂y n˜akhi’n chÛngtrÎ thµnhnh˜nghang kh´

hµi hoµ cÒa tπo

ho∏ Khi chi’c

thuy“n nan nhà nhã

ti’n vµo cˆa hang, †n

t≠Óng Æ«u ti™n Æ’n vÌi ta lµ c„ hµng vπn ng‰n n’n lung linh Æ„n chµo Nh˜ng ng‰nn’n †y Æ≠Óc thæp bÎi ∏nh s∏ng t˘ nhi™n nhÍ m∆t n≠Ìc "Æ›nh" l™n tr«n hang ßi s©uvµo trong, nh˜ng "c©y n’n" d«n bi’n m†t nh≠Íng chÁ cho nguÂn s∏ng duy nh†t,

†y lµ ng‰n ÆuËc tr™n tay ta Mµn tËi bao phÒ cÚng lµ lÛc ng≠Íi ta bæt Æ«u tfl mflt˘ h·i: Ti’p theo sœ lµ g◊ nhÿ? Vµ thÀt b†t ngÍ, gi˜a kh´ng gian rÈng lÌn †y hi÷n ramÈt t†m th∂m mfin ƒy lµ mÈt tri“n c∏t phºng mÎ ra mÈt nh∏nh hang kh´ Nhãb≠Ìc qua tri“n c∏t, chÛng ta b≠Ìc vµo mÈt th’ giÌi thπch nhÚ vÌi ÆÒ h◊nh thÔ k˙

lπ ß©y th˘c s˘ lµ lÛc ta c„ th” th·a s¯c th∂ tr› t≠Îng t≠Óng bay bÊng cÒa m◊nh

Hang dµi "k˚ lÙc"

Cho Æ’n nay, hang Vflm Æ≠Óc coi lµ mÈt trong nh˜nghang dµi nh†t n≠Ìc ta Hang dµi tÌi 15 km vµ mangmÈt d∏ng v„c k˙ v‹ vÌi nh˜ng vflm Æ∏ lÌn vµ con s´ngng«m mÎ rÈng Ngay c∂ nh˜ng nhÚ Æ∏ trong hangcÚng cao lÌn Æ’n m¯c c„ th” ghi vµo "k˚ lÙc" C„nh˜ng khËi nhÚ Æ∏ lÌn bªng c∂ mÈt tfla nhµ c¨ Ɔy.R†t may mæn lµ hang Vflm nªm s©u trong rıng giµn™n Æ’n nay h«u nh≠ v…n cfln gi˜ nguy™n nät hoangs¨ vËn c„

N≠≠ÌnnhÌch≠c ttπ≠ lluu´πii c´nn kc∏c vkhhavÔanÔnn hnghii’g Æ’mÆ∏m v∏ vv´vµ´ii tthµ ccππnh≠≠Ín kÍnkii÷ng÷ttg pphh©©nn bbËË kkhh´´nngg ÆÆ““uu BB““ mm∆∆tt nnÛÛii ÆÆ∏∏ hh««uu

vÔÔnngg nnÛÛii ÆÆ∏∏

ô vÔng Phong Nha - KŒ Bµng, n≠Ìc ng«m tı nÛi Æ∏

th≠Íng ÆÊ ra c∏c dflng s´ng lÌn nh≠ s´ng Son, s´ng

Chµy Nh˜ng con s´ng nµy "nu´i d≠Ïng" cuÈc sËng cÒa

hµng chÙc ngh◊n ng≠Íi d©n n¨i Æ©y ß∆c bi÷t, khi mÔa

kh´ tÌi, n≠Ìc m≠a h«u nh≠ kh´ng c„ th◊ n≠Ìc tı c∏c s´ng

suËi ng«m cµng trÎ n™n qu˝ gi∏

M∆c dÔ n≠Ìc ng«m r†t quan tr‰ng ÆËi vÌi cuÈc sËng cÒanh˜ng ng≠Íi d©n quanh vÔng c∏c-xt¨ nh≠ng nguÂn n≠Ìcnµy r†t d‘ bfi ´ nhi‘m Do kh´ng c„ lÌp Ɔt chæn l‰c n™nn≠Ìc m≠a qua h÷ thËng c∏c khe n¯t, lÁ hÛt c„ th” cuËntheo Ɔt c∏t, Æ∏ s·i, x∏c ÆÈng th˘c vÀt vµ c∂ r∏c do conng≠Íi th∂i ra xuËng c∏c mπch ng«m Nh˜ng ch†t g©y ´nhi‘m theo dflng n≠Ìc sœ ph∏t t∏n sang c∂ nh˜ng dflngs´ng, suËi kh∏c

N≠Ìc ng«m

vµ cuÈc sËng cÒa con ng≠Íi

"ng´i nhµ t˘ nhi™n" cÒa m◊nh Ư” tr∏nh thÍi ti’t khưc nghi÷t vµ thÛ d˜ Nh˜ng

"ng´i nhµ" nµy th≠Íng rỈng r∑i, tho∏ng Ư∑ng, g«n s´ng suỊi vµ c„ nguĐn th¯c

®n t˘ nhi™n dĐi dµo

Ng≠Íi Vi÷t cÍ Î CÛc Ph≠¨ng sỊng thµnh thfi tỈc, t≠¨ng Ư≠¨ng vÌi lµng ngµy nay.ß„ lµ nh„m ng≠Íi c„ cÔng huy’t thỊng, sỊng qu©y qu«n trong hang Ư∏ H‰ sinhhoπt tĂp th” quanh nh˜ng b’p cÒi lÌn, Ư’n nay v…n cfln Ư” lπi d†u t›ch trong c∏chang, ƯỈng lµ nh˜ng cÙm tro than, nh˜ng m∂nh x≠¨ng thÛ, m∂nh cµng cua bfi ƯỊt

dÎ hay nh˜ng t∂ng Ư∏ v´i ∏m kh„i Ưen

SuỊt hµng ngµn n®m, con ng≠Íi sỊng chÒ y’u nhÍ c∏c hoπt ƯỈng s®n bưt thÛ, h∏il≠Óm qu∂, cÒ vµ thu l≠Óm c∏c loπi trai, Ịc (hi÷n v…n cfln d†u t›ch trong ƯỈng

Ng≠Íi X≠a) C´ng cÙ lao ƯỈng cÒa h‰ lµ nh˜ng r◊u Ư∏, chµy Ư∏, bµnnghi“n Ư∏ Ư≠Óc ghÊ, mµi th´ s¨ tı nh˜ng hfln cuỈi l†y tıs´ng, suỊi v“

MỈ t∏ngTrong ƯỈng Ng≠Íi X≠a vµhang Con Moong, c∏c nhµkhoa h‰c cfln t◊m th†y mỈt∏ng cÒa ng≠Íi nguy™nthÒy D≠Íng nh≠ ngay tıgiai Ưoπn sÌm nµy, conng≠Íi Ư∑ c„ ˝ ni÷m thi™ngli™ng v“ c∏i ch’t H‰ ch´nng≠Íi ch’t cÔng c´ng cÙlao ƯỈng ngay trong hang,g«n n¨i sinh hoπt cÒa cỈngƯĐng Ng≠Íi ch’t Ư≠Óc Ư∆tnªm nghi™ng, co m◊nh lπir†t giỊng t≠ th’ cÒa mỈt

em bô sưp ra Ửi

S˘ ra Ưi cÒa ng≠Íi nguy™n thÒySau nµy, khi nh˜ng c≠ d©nCÛc Ph≠¨ng ph∏t hi÷n ravÔng ƯĐng bªng ThanhH„a ph◊ nhi™u, n¨i l˝t≠Îng Ư” ph∏t tri”n vi÷ctrĐng c†y, h‰ rÛt d«n kh·ivÔng nÛi Ư∏ hoang s¨ v“ƯĐng bªng sinh sỊng MỈtn“n v®n ho∏ mÌi bưt Ư«u,v®n h„a ßa BÛt

SS≠ ≠ÍÍn n n nÛ Ûii dËc vµ c„ nhi“u m·m Æ∏, h‚m Æ∏ nËi ti’p

nhau LÌp Ɔt tuy Æ∑ h◊nh thµnh nh≠ng cfln kh∏m·ng n™n gi˜ n≠Ìc kh´ng Æ∏ng k” V◊ vÀy,rıng Î vÔng s≠Ín nÛi m∆c dÔ Æ∑ rÀm rπph¨n nh≠ng c©y cËi th≠Íng kh´ng cao lÌn.H«u h’t chÛng v…n ph∂i gi˜ Æ∆c t›nhth›ch nghi: chËng ch‰i vÌi kh´ hπn C∏cloµi si, Æa b∏m chæc r‘ vµo c∏c khe,

v∏ch nÛi Æ∏, v≠¨n ra xa Æ” t◊mnguÂn n≠Ìc C©y kim giao c„phi’n l∏ dµy cfln thu h∂iÆ≠Íng lπi c„ th©n m‰ng Æ”tr˜ n≠Ìc

ß

ßÿÿn nh h n nÛ Ûii Æ Æ∏∏ v v´´ii th≠Íng ph∂i ÆËi m∆t nhi“u nh†t vÌi gi„ b∑o vµ bfi n≠Ìc

m≠a rˆa tr´i ô Æ„ h«u nh≠ kh´ng c„ Ɔt bao phÒ mµ chÿ c„ ›t mÔn s„t

lπi trong c∏c hËc Æ∏ NgÚ gia b◊ ch©n chim lµ loµi c©y th≠Íngg∆p Î n¨i nµy Th©n cÒa chÛng th†p vµ m“m dŒo, cfln bÈ r‘lπi r†t chæc khoŒ len l·i vµ b∏m ch∆t vµo c∏c m·m Æ∏, v∏chÆ∏ ChÛng c„ kh∂ n®ng ti’t ra mÈt ch†t Æ∆c bi÷t ph∏ hu˚lÌp m∆t cÒa Æ∏ v´i Æ” tπo thµnh Ɔt mÔn cho c∏c loµi th˘cvÀt kh∏c ph∏t tri”n

C©y cËi vÔng nÛi

H Haan ng g Æ ÆÈÈn ng g:: Trong lflng

hang ÆÈng hoµn toµn t®m tËi, h«unh≠ chºng c„ loµi th˘c vÀt nµo tÂn tπi Æ≠Óc

Î Æ„ Nh˜ng n¨i trong hang c„ ∏nh s∏ng r‰i tÌimÌi c„ mÈt vµi c©y chfiu b„ng sinh sËng, chºnghπn nh≠ d≠¨ng xÿ hay c©y han ô cˆa hang, n¨ilÌp Ɔt dµy vµ c„ nhi“u ∏nh s∏ng th◊ mÈt sË loµith˘c vÀt kh∏ ph∏t tri”n, c©y cao vµ t∏n rÈng.C©y b´ng mÈc hay quao n≠Ìc Î vÔng

Hπ Long c„ th” cao tı 6-8m

CCh h©©n n n nÛ Ûii v vµµ tth hu un ng g llÚ Ún ng g lµ n¨i t›ch t٠Ɔt chÒ y’u cÒa vÔng nÛi Æ∏ v´i V◊ th’ th∂m

th˘c vÀt Î Æ©y r†t ph∏t tri”n, chia thµnh nhi“u t«ng,

t∏n vµ li™n k’t vÌi nhau bÎi mπng l≠Ìi c∏c loµi

d©y leo chªng chfit Nhi“u loµi th˘c vÀt c„

*ß” c„ mÈt lÌp Ɔt dµy 1m Î vÔng

nÛi Æ∏ v´i ph∂i m†t thÍi gian r†t dµi,kho∂ng 800.000 n®m Tuy nhi™n, lÌpƆt nµy lπi r†t d‘ bfi rˆa tr´i

2//33 ddii÷÷nn tt››cchh nnÛÛii ÆÆ∏∏ vv´´ii ÎÎ nn≠≠ÌÌcc ttaa llµµ nnÛÛii ttrr‰‰cch

hoo∆∆cc cchhÿÿ cc„„ ll¨¨ tthh¨¨ cc©y bbÙÙii

H≠¨u xπH≠¨u xπ kh´ng c„ sıng nh≠ nhi“u loµi

h≠¨u, nai kh∏c ChÛng sËng ƨnÆÈc, ®n c∏c loπi c·, l∏ vµ m«mc©y tr™n nÛi Æ∏ v´i ß’n chÀptËi chÛng mÌi Æi ki’m ®n,cfln ban ngµy trÛ trongc∏c khe, hËc Æ∏ vµ d≠Ìi gËcc©y H≠¨u xπ Æ˘c c„ mÈttuy’n ti’t mÔi h≠¨ng Æ” Æ∏nhd†u chÒ quy“n l∑nh thÊ vµ Æ” h†p

Æ«u vµng "cai qu∂n" Æ∂o C∏t

Bµ, vo‰c g∏y træng Î mi“n

Trung, cfln vo‰c Æen m∏

Tưc kÊChÛng c„ ti’ng k™u Ư∆c bi÷t "Tưc kÊ tưc kÊ" kh´ng

th” l…n vÌi loµi nµo kh∏c Tưc kÊ kh´ng lµm tÍ

mµ Î lu´n trong c∏c hỊc c©y, kœ Ư∏ ChÛngsỊng theo c∆p ho∆c thµnh nh˜ng "giaƯ◊nh nh·" Tưc kÊ mê ƯŒ tr¯ng vµomÔa hÊ vµ th≠Íng kh´ng †p tr¯ng

sỊ loµi c∂ Ửi sỊng »n m◊nh trongb„ng tỊi mµ chºng h“ bi’t tÌi ∏nhs∏ng m∆t trÍi ChÛng th≠Íng c„ mµus∏ng, th©n h◊nh m∂nh dŒ, nh˜ng Ư´ich©n dµi qu“u quµo vµ r†t y’u Ìt

C∏ ni’t hang

C∏ ni’t hang CÛc Ph≠¨ng dµnh ph«n

lÌn cuỈc Ửi trong c∏c dflng s´ng,

suỊi ng«m t®m tỊi Mưt cÒa chÛng

ti™u gi∂m cfln lπi r†t nh· Nh≠ng bÔ

lπi, c∏ ni’t hang c„ tÌi ba Ư´i r©u

Nh˜ng Ư´i r©u nµy giÛp chÛng Ưfinh

h≠Ìng trong khi b¨i vµ t◊m bưt mĐi

S

Siin nh h v vĂĂtt ccÍÍ ƯƯππii

S˘ sỊng cÒa c∏c loµi ƯỈng vĂt tπi vÔng Ư∏

v´i c„ lœ Ư∑ kôo dµi r†t l©u ô CÛcPh≠¨ng, c∏c nhµ khoa h‰c Ư∑ t◊m th†yx≠¨ng ho∏ thπch cÒa loµi bfl s∏t r®ng

phi’n Loµi ƯỈng vĂt nµy Ư≠Óc ph·ng Ưo∏n

Ư∑ tıng tĐn tπi c∏ch Ư©y tÌi 120 tri÷u n®m, khi CÛc

D ¨¨ ii

»n s‹ trong hang Æ∏

ô mÈt sË n¨i, ng≠Íi d©n Æfia ph≠¨ngtÀn dÙng ph©n d¨i Æ” b„n c©y trÂng Tuynhi™n, trong qu∏ tr◊nh khai th∏c ph©n d¨i,nhi“u ng≠Íi do thi’u ˝ th¯c Æ∑ ph∏ vÏ cuÈc

nhh˜˜nngg nn¨¨ii ttËËii vvµµ yy™™nn tt‹‹nnhh

Mang Æ´i c∏nh rÈng nh≠ng d¨i kh´ng ph∂i lµ chim mµ lπi lµ thÛ, loµi thÛ duynh†t bi’t bay ChÛng th≠Íng sËng trong hang, ÆÈng vµ ®n c∏c loπi c´n trÔng,qu∂ c©y Tuy mæt kh´ng tËt læm nh≠ng chÛng v…n lµ nh˜ng "thi÷n xπ" bæt mÂitrong b„ng tËi V◊ sao vÀy nhÿ?

Th˘c ra, mÚi cÒa d¨i c„ th” ph∏t ra nh˜ng lµn s„ng si™u ©m, cÔng lÛc Æ„ Æ´itai to vµ th›nh d·ng l™n Æ” thu s„ng si™u ©m v‰ng lπi tı con mÂi NhÍ vÀy,chÛng c„ th” x∏c Æfinh r†t ch›nh x∏c vfi tr› con mÂi, ngay c∂ trong Æ™m tËi.D¨i sËng tÀp trung thµnh Ƶn lÌn, c„ nh˜ng Ƶn Æ´ng tÌi m¯c khi chÛngÆÂng loπt s∂i c∏nh bay ra kh·i hang c„ th” che k›n c∂ mÈt vÔng trÍi

ChÛng hoπt ÆÈng v“ Æ™m cfln ban ngµy th◊ treo m◊nh ngÒ tr™n tr«n hang.V◊ vÀy, n’u tham quan c∏c hang ÆÈng em c„ th” dÔng ÆÃn pin r‰i l™n tr«nhang Æ” quan s∏t c∏c chÛ d¨i ngÒ Tuy nhi™n, nhÌ Æıng g©y Ân lµm chÛngth¯c gi†c vµ ho∂ng sÓ nhä

C®n c¯ ÆfiaNhi“u nhµ l∑nh Æπo kh∏ng chi’n Æ∑ ch‰n hangÆÈng lµm c®n c¯ Æfia kh∏ng chi’n Vµo Æ«u th’ k˚

15, trong cuÈc kh∏ng chi’n chËng gi∆c Minh x©ml≠Óc, L™ LÓi Æ∑ tıng Æ„ng qu©n tπi nh˜ng hangÆÈng Î Lam S¨n (Thanh

Ho∏) Cfln tπi hang PæcB„ (Cao Bªng), B∏c HÂÆ∑ l∑nh Æπo thµnh c´ngC∏ch mπng Th∏ng T∏mn®m 1945

N¨i trÛ »n

an toµnTrong cuÈc kh∏ng chi’nchËng M¸, cÙm hang PhongNha - KŒ Bµng (Qu∂ng B◊nh) Æ∑ che chÎ cho bÈ ÆÈi vµ

nh©n d©n Æfia ph≠¨ng tr≠Ìc hµng ngµn l≠Ót r∂i bom

cÒa gi∆c M¸ Kh´ng nh˜ng th’, hang ÆÈng Î Æ©y cfln

trÎ thµnh nh˜ng b÷nh vi÷n thÍi chi’n

H a n trong chi’n tranh g Æ È n g

R†t nhi“u hang ÆÈng Æ≠Óc sˆ dÙng lµm kho

ch¯a vÚ kh› vµ l≠¨ng th˘c trong thÍi k˙

chi’n tranh, Æi”n h◊nh lµ cÙm hang Î HÂng

Phong vµ LÚng U†t (Lπng S¨n) ô mÈt sË

n¨i, qu©n d©n ta cfln bi’n hang ÆÈng

thµnh c∏c c´ng x≠Îng ch’ tπo vÚ kh›