(Luận văn thạc sĩ) đặc điểm văn xuôi y ban

luận văn nghiên cứu về sáng tác của chị nhưng lại là kết hợp nghiên cứu với sáng tác của các nhà văn nữ khác như Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo… Với số lượng t

đại học quốc gia Hà Nội Trường đại học khoa học x hội và nhân văn

đại học quốc gia Hà Nội Trường đại học khoa học x hội và nhân văn

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành nhất của mình, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu

sắc tới PGS.TS Nguyễn Bích Thu, người đã tận tình hướng dẫn và chỉ

bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thày cô giáo trong tổ bộ môn Văn

học Việt Nam hiện đại, các thày cô giáo trong khoa Văn học trường Đại

Học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ

tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn nhà văn Y Ban đã giúp đỡ tôi trong việc tìm

hiểu quá trình sáng tác, thu thập thông tin phục vụ cho việc hoàn thành

luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, những người thân trong gia

đình đã khuyến khích, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học

tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa học

Hà Nội tháng 8 năm 2009 Tác giả

Vũ Phương Thảo

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Sau năm 1975 đặc biệt là từ thời kỳ đổi mới nền văn học nước nhà có nhiều biến chuyển và khởi sắc Góp phần vào những chuyển biến và những khởi sắc ấy là sáng tác của đông đảo các cây bút nữ vừa trẻ về tuổi đời, vừa giàu nội lực sáng tạo Đây là thời kỳ mà người ta thường gọi là thời kỳ “văn học đang mang gương mặt nữ” Y Ban là một trong những gương mặt nổi bật ấy Cùng với Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo, Lý Lan, chị là người có nhiều đóng góp trong việc tạo nên những dấu ấn của đời sống văn học đương đại

1.2 Gương mặt của Y Ban được nhiều người biết đến trước hết bởi chị có

những tác phẩm được giải thưởng cao: Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một

người đàn bà - Giải nhất cuộc thi truyện ngắn của tạp chí Văn nghệ quân đội (1989-1990), tập truyện ngắn: Người đàn bà có ma lực - Giải nhì cuộc thi viết về

Hà Nội của Nhà xuất bản Hà Nội - 1993 Những bước khởi đầu khá suôn sẻ đó đã

giúp Y Ban tự tin hơn trên hành trình sáng tạo của mình

1.3 Sau những đăng quang kể trên chị không hề ngừng nghỉ mà vẫn liên tục sáng tác với nhiều tâm huyết và niềm đam mê Gắn bó với nghề văn đã gần hai mươi năm, đến nay Y Ban đã là tác giả của mười một tác phẩm thuộc các thể loại: truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết Nhiều cuốn sách của chị khi ra đời đã thu hút được sự quan tâm của độc giả và giới phê bình, kích thích được cảm hứng tranh luận trên văn đàn Đã có không ít những cuộc phỏng vấn, những bài viết trên các báo, tạp chí, không ít những cuộc trao đổi trên các diễn đàn bàn về tác phẩm của Y Ban, trong đó có cả những trang diễn đàn đăng tải trên mạng Internet của người Việt ở nước ngoài

1.4 Như đã nói ở trên, tác phẩm của Y Ban được bạn đọc và giới phê bình quan tâm, song sự quan tâm ấy mới chỉ nằm ở phạm vi những bài viết, những bài phỏng vấn nằm rải rác trên các báo hoặc các tạp chí Ngoài ra cũng đã có một số

luận văn nghiên cứu về sáng tác của chị nhưng lại là kết hợp nghiên cứu với sáng tác của các nhà văn nữ khác như Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo… Với số lượng tác phẩm đáng kể, với những giải thưởng đã được nhận, Y Ban trở thành một cây bút khá tiêu biểu đối với dòng văn học nữ nói riêng và với nền văn xuôi Việt Nam đương đại nói chung Vì vậy thiết nghĩ đã đến lúc cần phải có những khảo cứu riêng về toàn bộ sáng tác của Y Ban một cách hệ thống và đầy đủ

Đó là những lý do khiến chúng tôi chọn sáng tác của Y Ban làm đối tượng nghiên cứu của luận văn Theo đó, chúng tôi cũng hy vọng: thông qua việc tìm hiểu, nghiên cứu một gương mặt nữ khá ấn tượng của dòng văn học đương đại Việt Nam sẽ góp phần khám phá những dấu ấn cá nhân trong sáng tạo nghệ thuật đồng thời nhận diện sự phát triển của văn xuôi Việt Nam trong vài thập kỷ gần đây

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

2.1 Các bài viết về tác phẩm của Y Ban in trên các báo và các tạp chí.

Y Ban viết văn từ lúc còn đi học phổ thông nhưng mãi đến khi Bức thư gửi mẹ

Âu Cơ đ oạt giải cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ quân đội (1989-1990),

chị mới được bạn đọc chú ý và từ đó với những sáng tác tiếp theo, chị thực sự trở thành một gương mặt khá ấn tượng trong văn giới

Nhận định về sáng tác của Y Ban, nhà nghiên cứu phê bình văn học Bùi Việt

Thắng trong bài Một giọng nữ trầm trong văn chương, đã chỉ ra những cái được và

chưa được của truyện ngắn Y Ban Về lối viết của cây bút này, ông nhấn mạnh “Y Ban có lối viết riêng của mình, chị chú ý khai thác nhiều tâm trạng điển hình của nhân vật trong những tình huống tiêu biểu”, cũng trong bài viết này ông khái quát:

“Truyện của Y Ban có thể được xếp vào dạng truyện tâm tình - không đặc sắc về

cốt truyện và tình tiết song lại có khả năng lắng đọng trong người đọc bởi chiều sâu tâm lý của tính cách da diết của tình đời, tình người” [25] Vẫn là của tác giả

Bùi Việt Thắng, bài viết Khi người ta trẻ in trên báo Văn nghệ số 43/1993 là tản

mạn về truyện ngắn của nhiều cấy bút trẻ: Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng

Anh, Nguyễn Thị Ấm…, Y Ban cũng là một nhà văn nhận được nhiều lời ngợi khen từ tác giả: “Y Ban quan tâm đến yếu tố thời gian nghệ thuật nên truyện của chị đậm chất chiêm nghiệm, triết lý”

Báo Văn nghệ số 25/2003, đăng bài Y Ban và những thân phận đàn bà của

Xuân Cang Tác giả đã phân tích và lý giải về cách xây dựng nhân vật nữ của Y Ban Ông đánh giá: “Y Ban là một người phụ nữ viết văn đầy nhậy cảm và chị cảm nhận được những biến thái tinh vi trong tâm hồn con người”

Gần đây nhất là bài viết của Lê Thị Hương Thủy với tựa đề Đọc truyện ngắn

Y Ban, người viết đã có những khái quát cơ bản về đặc điểm trong những tác phẩm thuộc “thể loại nhỏ” của Y Ban trên nhiều khía cạnh: đó là “sự trở đi trở lại của những nhân vật nữ”, là “xu hướng khai thác những xung đột bên trong”, là những không gian sáng trong tác phẩm… Nhận định một cách chung nhất tác giả viết:

“Đọc truyện ngắn Y Ban người đọc như bị ám ảnh không dứt về những thân phận, những cuộc đời qua từng câu chuyện kể Những câu chuyện có lúc tưởng như không đầu không cuối nhưng lại có sức neo giữ trong tâm trí người đọc Tựa vào cảm giác, tâm trạng… ngòi bút của Y Ban đã khơi sâu vào mạch nguồn cảm xúc, vào thế giới tâm linh của con người để rồi lại đem đến cho người đọc những cảm nhận, những nỗi niềm trước từng cảnh ngộ” [33]

Báo cáo kết quả cuộc thi văn xuôi về đề tài Hà Nội, giám đốc nhà xuất bản Hoàng Ngọc Hà đánh giá cao tác phẩm của chị: “Y Ban (giải B) lại có một lối kể chuyện thật thản nhiên, không bình phẩm mà dẫn người đọc vào những suy tư và

tự xem lại cách sống của mình” [11]

Tại hội thảo khoa học Mười truyện ngắn hay báo Văn nghệ 1998 do trường

Đại học Hồng Đức tổ chức, truyện ngắn Sau chớp là dông bão của Y Ban được nhiều nhà giáo và sinh viên quan tâm đưa ra ý kiến đánh giá, trong đó giảng viên

Vũ Thị Oanh đã có những nhận định không chỉ dành riêng cho một tác phẩm mà là cái nhìn rộng hơn về sáng tác của Y Ban: “Sáng tác của Y Ban không đặt ra những vấn đề to tát, cũng không đại ngôn mà thường chỉ là những điều mắt nhìn và trái tim suy nghĩ nhưng thường để lại những ám ảnh có lúc xa xót như những nhát cứa,

có lúc bồi hồi dịu ngọt Đã gặp một lần - những người có trái tim nhạy cảm không

dễ mấy ai quên” [9]

Nhìn chung những bài viết về sáng tác của Y Ban in trên các báo và các tạp chí chưa thực sự phong phú về số lượng và chưa sâu về mức độ khảo sát Đa số các tác giả chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu một số tác phẩm tiêu biểu, nhận diện tác giả mà chưa

có những nghiên cứu cụ thể các bình diện của tác phẩm Cũng là những bài viết về sáng tác của Y Ban, nhưng chúng ta sẽ bắt gặp một không khí hoàn toàn khác - một không khí sôi nổi hơn, thẳng thắn hơn, tự do hơn khi trao đổi về những tập truyện của Y Ban, đó là những bài viết trên báo mạng, trên các trang diễn đàn văn nghệ

2.2 Các bài viết, trao đổi về tác phẩm của Y Ban trên các trang diễn đàn và báo mạng

Trong một cuộc trò chuyện với nhà văn Y Ban, chúng tôi rất đồng tình khi nghe chị bày tỏ ý kiến về khâu tiếp nhận: “Dù là theo dòng văn học nào, lãng mạn, hiện thực hay cách tân thì mục đích cuối cùng của nhà văn cũng là hướng đến bạn đọc Bạn đọc là người thông minh nhất, vì vậy tôi hoàn toàn tôn trọng ý kiến của độc giả” Quả thật như vậy, có độc giả dễ tính, nhưng cũng có độc giả khó tính, nên khi họ tiếp cận với một tác phẩm văn học nào, tác phẩm đó sẽ được đánh giá trên nhiều góc độ, nhiều bình diện Đó là lý do vì sao chúng tôi đưa mục này vào luận văn Các bài viết về tác phẩm của Y Ban trên mạng internet thể hiện quan điểm và cảm nhận của độc giả nhiều thế hệ, nhiều tầng lớp Số lượng rất phong phú nhưng dưới đây xin được hệ thống một số bài viết của các nhà báo và một số cuộc trao đổi của độc giả là thành viên của những diễn đàn có uy tín trên mạng

Cẩm cù là tác phẩm đa nghĩa đã được xuất bản từ năm 2001, nhưng gần đây

trên Vietimes mới có một bài viết về nó: Y Ban - hành trình đến tận cùng thế tục

Tác phẩm này có dung lượng tương đương với một truyện vừa, lại gần như không

có cốt truyện, vì vậy Hoàng Tố Mai - tác giả bài viết đã làm một việc cần thiết là

hệ thống lại những sự kiện đặc biệt của tác phẩm xoay quanh những ngôi nhà vệ sinh và những nhân vật khác thường Đan xen vào đó là một vài lời bình luận, nhận

xét: “Cẩm cù không chỉ dừng lại là một tác phẩm trào lộng thông thường Nó cho

thấy thế tục hỗn mang và khủng khiếp nhưng đâu đó vẫn còn lại những giá trị nhân bản không thể phủ nhận” Cuối bài viết, tác giả chiêm nghiệm cùng Y Ban: Trong

Cẩm cù “Cái thanh luôn bị cái tục lấn áp thậm chí đánh bạt Vấn đề ở đây chính là

cái nhìn trào lộng trước sự lấn áp của cái tục (…) Đọc Cẩm cù chúng ta buộc phải

ghi nhận tinh thần lạc quan và hướng thiện ẩn sau từng trang viết Có lẽ với Y Ban, khi ý thức được về sự phàm tục cũng là lúc con người đặt được một bước chân chắc nịch trên con đường chế ngự nó, ít ra là sự phàm tục của bản thân mình”[63] Trên trang www.phunucali.com một trang tạp chí của người Việt Nam ở nước

ngoài có đưa bài viết khá công phu về Tình dục và văn chương nữ giới trong nước

- Nguyễn Mạnh Trinh Bài viết thể hiện một cái nhìn khá cởi mở về vấn đề tình dục trong văn chương Nguyễn Mạnh Trinh đã tìm hiểu tương đối kỹ lưỡng về phản ứng của dư luận trong nước đối với một số tác phẩm mang yếu tố sex mà tác

giả là các nhà văn nữ: Bóng đè (Đỗ Hoàng Diệu), Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư), Tre rừng (Năm con Ngựa Trời), I am đàn bà (Y Ban) Mở đầu cho việc cảm nhận tác phẩm của Y Ban, ông giới thiệu: “Năm 2006 cuốn sách I am đàn bà

của Y Ban là một hiện tượng của văn học trong nước Truyện của Y Ban cũng đậm đặc dâm tính và chân dung của một người đàn bà được phác họa để mô tả bằng những nét đen tràn ứ cảm giác” Sau những đoạn phân tích về cuộc đời nhân vật, ông kết thúc bằng một nhận xét đầy sự chia sẻ: “Người đàn bà - nhân vật của Y

Ban, dù là Cái Tý, cái Thanh, Thị… của giới nghèo khổ cùng đinh, hay Tự của giới

có học đều giống nhau, đều có cái ham muốn tự nhiên của con người và lúc nào cũng lửng lơ, phân đôi giữa cái muốn và cái ngăn cấm Để rồi những chọn lựa chỉ

là bất đắc dĩ của một tâm trạng rất đàn bà…”

Trong bài viết Đọc sách I am đàn bà, tác giả Phạm Hồ Thu đã có một khái quát

cho toàn tập truyện: “… Mỗi truyện là một câu chuyện thú vị hoặc là nói về vẻ đẹp đàn bà, hoặc là nói về nỗi đau đớn đàn bà (…), làm nên cả một tứ lớn cho tập sách

Đó là bài ca bi lụy và ngạo nghễ về thế giới đàn bà trong nỗi khát vọng đi tìm một

xã hội hoàn hảo hơn để mỗi người đàn bà đều xứng đáng là người của phái đẹp”[65]

Không chỉ có những lời khen, tác phẩm của Y Ban cũng nhận được những phản hồi trái chiều rất mạnh mẽ từ phía bạn đọc Từng câu, từng dòng trong email anh Hoàng Thành Nam đã gửi cho ban biên tập website thơ trẻ - diễn đàn văn học

trẻ đã cho thấy thái độ vô cùng bàng hoàng và phẫn nộ của anh trước việc Nhà xuất

bản Phụ nữ cho phát hành cuốn I am đàn bà: “Tôi không thể nghĩ rằng hiện nay

các nhà xuất bản lại có thể cho xuất bản những cuốn sách có nội dung phản tác dụng như thế này…

1 Về góc độ ý nghĩa tích cực (…) những ý nghĩa tốt đẹp của các câu chuyện hay những bài học triết lý mà tác giả có thể mang lại cho người đọc cũng chỉ ở mức độ nông cạn thiếu sâu sắc và tầm thường

2 Về góc độ giải trí cuốn sách có thể mang lại cho người đọc sự giải trí, nhưng sự giải trí ở đây gắn liền với vấn đề nhục dục Nếu tách những vấn đề nhục dục ra khỏi nội dung câu chuyện thì vấn đề giải trí ở đây sẽ chẳng còn gì…

3 Về góc độ thương mại (…) cuốn sách dạng này hiện nay có nhiều và tương đối bán chạy, khách hàng của những cuốn sách dạng này là các cô, cậu học sinh đang ở độ tuổi tò mò còn những người trưởng thành thì rất ít mua vả lại họ có mua thì cũng ít ai đọc đến truyện thứ hai và chẳng ai khen…” [64]

Bình tĩnh hơn anh Hoàng Thành Nam, nhưng bài viết của độc giả Nguyên

Nguyên (trên Diễn đàn thơ trẻ 365) với chủ đề Nghĩ về văn hóa sex cũng nói về tác

phẩm của Y Ban bằng một giọng châm biếm: “Nếu gom hết những nhà văn nhà thơ Hoàng Diệu, Y Ban… đến một thế giới mà chỉ có họ với nhau, tôi nghĩ rằng họ

sẽ nude trong thế giới của họ cả ngày lẫn đêm bởi còn gì ngoài sự trần trụi được phô ra một cách tỉ mỉ chi tiết Nếu thế giới chúng ta đầy rẫy những văn chương

dung tục và có phần bẩn như họ thì thiết nghĩ… trong các bức vẽ khỏa thân không

phải kèm theo khăn voan làm gì cho phiền phức” [49]

Nếu như anh Hoàng Thành Nam phê phán tác phẩm trên phương diện nội dung coi đó là một sản phẩm “văn hóa thiếu lành mạnh”, phản tác dụng thì bạn đọc

Trần Hiếu - một thành viên của Diễn đàn văn hóa học (www.vanhoahoc.edu.vn )

lại đánh giá tác phẩm trên phương diện đề tài: “Tình dục trong văn học nói chung,

trong văn Y Ban nói riêng không có gì xấu”, nhưng anh kết luận: “Tôi có cảm giác rằng đây cũng chỉ là một phong trào giống như bao phong trào khác đang diễn ra trong xã hội Việt Nam chứ nó không phải là một hiện tượng mới (tự thân tác giả thấy nhu cầu, cảm hứng sáng tác), nói trắng ra là ăn theo” [50]

Cũng trên diễn đàn này, thống kê cho thấy có tới hơn hai mươi bài viết của

các thành viên trao đổi xung quanh chủ đề Yếu tố tình dục trong văn Y Ban từ góc

nhìn văn hóa Đa số các ý kiến đều đánh giá cao tác phẩm có chứa sex của Y Ban trong đó có nhiều bài viết sắc sảo, thú vị tỏ ra người viết là độc giả có trình độ Xin được trích dẫn một vài đoạn trong những bài đó để chứng minh:

Mỹ Linh: “Yếu tố tình dục, những câu chuyện tình dục như Y Ban miêu tả cũng

có thể hiện hữu trong mỗi người, chỉ có điều lâu nay phủ lên mình bộ mặt đạo đức giả nên cho rằng nó xấu, hoặc lâu nay không quen nói ra Cái lâu nay chỉ nói riêng thì nay

có người nói toang toang ra cho mọi người cùng nghe Cái lâu nay chỉ nói trong nhà thì nay có người nói giữa thanh thiên bạch nhật… có thể nói rằng không có ít người ngày ngày chờ post lên để vào xem đoạn tiếp theo, rồi vợ chồng cùng bàn tán với nhau, nhưng ngày hôm sau trước mặt bàn dân thiên hạ vẫn tỉnh queo mà chê bai, mà

“eo ôi khiếp” (…) Nếu không chứng minh được nó là xấu thì ta nên chứng minh nó

có giá trị như thế nào? … có giá trị là có văn hóa” [50]

Ngọc Diệp: “Nhân vật của Y Ban, văn của Y Ban vẫn rất Nữ tính và đằng sau

tất cả có lòng yêu thương con người, ao ước vươn tới những cảm xúc xứng đáng với con người” [50]

Đó là những nhận định chung về tập truyện I am đàn bà Còn nói riêng về tác

phẩm Tự trong tập truyện này cũng có những nhận định rất sắc sảo: “Tự đã tạo

được một cái nhìn trực diện vào chủ đề tình dục, đặc biệt hơn là tình dục với phụ

nữ… Tình dục ở Tự tuy có phần bản năng nhưng không phản cảm vì phần lớn tác giả đã chăm chút nó bằng những từ ngữ thanh hơn và quan trọng là bà đã không

tách rời nhu cầu tình dục của nhân vật với nhu cầu tình yêu, hướng suy nghĩ của độc giả đến phần người của nhân vật” “Riêng ở mảng văn viết về tình dục này…

Y Ban sôi nổi, mạnh mẽ theo lối hiện đại, trực tính mang dáng dấp tình dục phương Tây” (Ngô Diệu Lan) [50]

Có thể nói trong những sáng tác của Y Ban, I am đàn bà là tập truyện gây

nhiều chú ý nhất của dư luận Như đã thấy ở trên có rất nhiều bài viết, cách đánh giá nhưng không phải lúc nào cũng thống nhất, thuận chiều Tuy nhiên, xu hướng chiếm ưu thế hơn vẫn là xu hướng nhìn nhận và bình luận về tác phẩm của Y Ban một cách bình tĩnh, khách quan, tìm thấy ở đó nhiều tầng giá trị tốt đẹp Phần ít còn lại là những phê phán, xu hướng này khi phê phán về sự phản tác dụng, không lành mạnh của tác phẩm, họ cũng đưa ra lập luận và lý lẽ của riêng họ Nó không phải là không có chỗ xác đáng, song thay vì họ phải đặt nó trong hệ thống những

sự kiện, sự việc khác để thấy được toàn bộ những giá trị tác phẩm thì họ lại cô lập

và nâng cao nó lên Thành ra tác phẩm được hiểu một cách phiến diện, chủ quan ở khía cạnh dung tục tầm thường

Mới đây nhất khi Nhà xuất bản Phụ nữ cho phát hành tiểu thuyết Xuân Từ

Chiều (6/2008), trên báo mạng cũng liên tục có những bài viết về tác phẩm này Chưa có nhiều bài viết đi sâu mà chủ yếu là những tóm tắt về số phận của ba nhân vật và đều thống nhất ở những nhận định chung về nội dung cũng như lối viết của nhà văn

Trang www.evan.vnexpress.net có bài viết Xuân Từ Chiều của Thanh Huyền Tác giả nói về người đàn bà ẩn sau câu chuyện “Xuân Từ Chiều câu chuyện về ba

người đàn bà bị trêu ngươi Hình bóng thứ tư hoặc nhòe lẫn vào ba con người đó là dáng dấp của Y Ban - người viết có khuôn mặt cười nhưng đã không ít bận nuốt nước mắt vào trong những khi mải mốt đi tìm hạnh phúc” Cuối bài viết tác giả nhận định thêm về kết cấu của cuốn tiểu thuyết: “Truyện không có một cái cốt chặt chẽ mà như một ghi chép lộn xộn, ngẫu hứng những lời kể của người trần thuật Nhà văn dường như cũng chỉ kể một cách tự nhiên mà không quan tâm đến việc kiến tạo cho câu chuyện của mình một cấu trúc Lối kể đó phù hợp với những việc vặt vãnh trong nhà, ngoài phố, nhìn đến đâu kể đến đó Và vì thế mà tác phẩm cuốn hút”

Nguyễn Thị Thu Hà - K8 lại băn khoăn về những thân phận đàn bà của Y

Ban: “Nhà văn Y Ban viết nhiều về phụ nữ nhưng sao đến Xuân Từ Chiều vẫn còn

cái đau đáu khôn nguôi về những số kiếp con người Đến bao giờ họ mới thoát khỏi cái bể khổ ấy? Đến bao giờ mới không còn những tiếng kêu đau đớn của người phụ nữ” [56]

Xuân Từ Chiều - chua xót vì nỗi con người là tên bài viết của Trần Thanh Hà

được đẩy trên trang báo www.antd.vn, tác giả không đi sâu vào phân tích tác phẩm

mà có tính chất tóm tắt nội dung và nhận diện lối viết mới mẻ của Y Ban: “Nhà văn Y Ban vốn chuyên viết về đàn bà, lần này chọn một cách viết rất đàn bà, là lối

kể chuyện vô cùng ngồi lê đôi mách Chính bởi cách viết này, mà tất cả những câu chuyện to nhỏ trong đời sống của người đàn bà… đều được chuyển tải một cách tự nhiên, nhuần nhuyễn… Mới đọc tưởng đây chỉ là chuyện ngồi lê đôi mách của đàn

bà, nhưng càng đọc càng thấy chua xót vì nỗi đàn bà, nỗi con người trong thời đoạn chúng ta”

Cũng trên tinh thần của những bài viết trên, Nguyễn Đức Dương cũng bị lay động và day dứt bởi “những chuyện rất đời” của Xuân Từ Chiều “Cũng ám ảnh và

dữ dội không kém I am đàn bà , Xuân Từ Chiều là câu chuyện về cuộc đời của

những người phụ nữ mà chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp khuôn mẫu trong xã hội… hãy đọc tác phẩm để thấy được một phần của mình trong đó” [48]

Mở đầu cho bài phỏng vấn của mình với nhà văn Y Ban, nhà báo Hà Linh cũng có những cảm nhận riêng của mình về những tác phẩm: “Vẫn viết về phụ nữ, cuốn tiểu thuyết mới của Y Ban là câu chuyện về ba người đàn bà bị tạo hóa trêu

ngươi Tác phẩm mở ra không gian của một cái chợ đời, nơi nhân vật buôn chuyện

buồn số phận, những mong mua lấy chút nhân tình” [61]

Bài viết Xuân Từ Chiều - một lát cắt mới về cuộc sống người phụ nữ của

Minh Văn Chất cũng là lời giới thiệu về nội dung của cuốn sách kèm theo những

cảm nhận rất riêng: “Đọc Xuân Từ Chiều độc giả dường như nín thở, hồi hộp lo

lắng cho những nhân vật của tác phẩm, mạch tiểu thuyết diễn tiến nhanh, liên tục như cuốn hút độc giả từ trang đầu đến trang cuối của tác phẩm Với kết cấu liền

mạch (không chia đoạn) có vẻ như Y Ban đã lấy một hơi dài để kìm nén cảm xúc lòng mình, để viết và chỉ thở hắt ra khi đã tuôn trào hết Chính điều đó đã tạo nên

sự hụt hẫng, lắng đọng trong lòng độc giả khi đọc hết tác phẩm” [47]

Sau cùng các bài nhà văn Y Ban trả lời phỏng vấn của phóng viên các báo cũng là những gợi mở rất ý nghĩa cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài của mình Xin được liệt kê một số bài tiêu biểu:

Lê Hà -:dep.com.net: Đối thoại Y Ban - Nguyễn Khắc Phục

Lưu Hà - vnexpress.net: I am đàn bà của Y Ban bị rút giải thưởng ; Y Ban -

sex là giải trí và văn hóa

Xuân Anh - vietimes.vietnamnet.vn: Buồn ơi! Y Ban chào mi; Đàn bà xấu thì

không có quà; Nhà văn Y Ban - văn chương vẫn cần trời cho.

Anh Vân - vnexpress.net: Lý Lan muốn góp ý với Y Ban về I am đàn bà

Nguyễn Hằng - dantri.com.vn: Nhà văn Y Ban bị sốc khi I am đàn bà bị thu hồi

Vũ Quỳnh Trang - Văn Nghệ Công An số 63/2006: Nhà văn Y Ban: Nhà văn

sống được là nhờ vào những công việc khác.

Tú Cầu - giadinh.net.vn: Y Ban không thấy nhục cảm là phi đạo đức

Lan Anh - dep.com.vn: Nhà văn Y Ban - Tôi không nhẫn được

(…)

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Luận văn khảo sát toàn bộ tác phẩm của nhà văn Y Ban in trong tám tập truyện ngắn, hai tiểu thuyết và một truyện vừa đã được các nhà xuất bản ấn hành

5 Miếu hoang (NXB Thanh Niên - 2000)

6 Cẩm Cù (NXB Hà Nội - 2001)

7 Cưới chợ (NXB Thanh Niên - 2004)

8 I am đàn bà (NXB Phụ nữ - 2006)

* Một truyện vừa: Thần cây đa và tôi (NXB Hội nhà văn - 2005)

* Hai tiểu thuyết:

1 Đàn bà xấu thì không có quà (NXB Hội nhà văn - 2004)

2 Xuân Từ Chiều (NXB Phụ nữ - 2008)

4 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

Tìm hiểu những đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Y Ban trên cả phương diện nội dung và nghệ thuật

Bước đầu ghi nhận thành tựu và những đóng góp của nhà văn Y Ban đối với văn xuôi Việt Nam đương đại

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi thực hiện những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại:

Với một số lượng tác phẩm khá lớn phương pháp này sẽ giúp chúng tôi trong quá trình khảo sát, phân loại các đặc điểm nổi bật về nội dung, các kiểu dạng nhân vật, và một số phương thức biểu hiện nghệ thuật trong sáng tác Y Ban

5.2 Phương pháp so sánh đối chiếu:

Tiến hành so sánh tác phẩm của Y Ban với sáng tác của một số nhà văn khác

để thấy những điểm khác biệt và đặc trưng trong sáng tác của Y Ban

5.3 Phương pháp phân tích tổng hợp:

Phương pháp này sẽ giúp chúng tôi vừa đi sâu tìm hiểu nghiên cứu những đặc điểm trong văn xuôi Y Ban, vừa hệ thống, tổng hợp kết quả từ đó minh chứng cho các luận điểm chính của luận văn

6 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Phần mở đầu

Phần nội dung: Gồm 3 chương

Chương 1: Sáng tác của Y Ban trong dòng chảy chung của văn xuôi nữ thời

kỳ đổi mới

Chương 2: Những đặc điểm nổi bật về nội dung trong sáng tác của Y Ban Chương 3: Những đặc điểm nổi bật về nghệ thuật trong sáng tác của Y Ban Phần kết luận

Tài liệu tham khảo

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: SÁNG TÁC CỦA Y BAN TRONG DÒNG CHẢY CHUNG CỦA VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI

1.1 VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI

Đại hội VI năm 1986 là một sự kiện đánh dấu những thay đổi lớn lao trong đời sống xã hội của đất nước Từ đó đến nay đã hơn 20 năm, nhiều người trong số chúng ta đôi khi nhìn lại cũng không thể ngờ rằng một đất nước nhiều thương đau sau hàng mấy mươi năm chiến tranh lại có thể gượng dậy và lớn lên nhanh chóng đến vậy Văn học là một trong những hình thái ý thức xã hội bị cuốn vào cái quỹ đạo đang ngày một gia tăng về tốc độ kia Song điều khác biệt là văn học thay đổi trước hết là để làm tròn trách nhiệm của một cuốn nhật ký lớn đối với thời đại, nhưng văn học thay đổi cũng là để phản ánh sự đổi thay của chính nó

Mười năm đầu đổi mới, văn đàn đã chứng kiến sự được mùa của truyện ngắn sau một thời gian dài bị ngưng trệ Trong đó người ta nói nhiều đến sự đóng góp của những cây bút nữ, sự bứt lên của phái đẹp, tới một nền văn học “mang gương mặt nữ” Và trong mười năm tiếp theo, chúng ta lại có đủ thời gian để kiểm nghiệm sự sung sức và bền bỉ trong sáng tạo nghệ thuật của đội ngũ những cây bút

đã đem lại cho văn chương cái chất dịu dàng khoan hậu

Không phải ngẫu nhiên mà giai đoạn này có rất nhiều bài phỏng vấn, những

bài đánh giá, bình luận về các cây bút nữ (Văn xuôi phái đẹp - Bích Thu; Khi

người ta trẻ I, Khi người ta trẻ II - Bùi Việt Thắng; Các cây bút trẻ đối thoại cùng

trang viết - những cuộc đời không yên ả - Kỳ Phong; Suy nghĩ về đặc điểm của nữ

văn sỹ - Phương Lựu; Điểm qua sự vận động của truyện ngắn các cây bút nữ - Lê Thị Hương Thủy; Thành tựu và đội ngũ các nhà văn nữ Việt Nam - Nguyễn Thị Như Trang; Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm - Hoàng Thị Hồng Hà; Văn

chương nữ giới - một cách thể hiện ở đời - Huỳnh Như Phương…), đó là còn chưa

kể đến những bài viết riêng về một tác giả Sự sôi nổi trong địa hạt phê bình chứng

tỏ đang có một sự sắp xếp và cân đối lại lực lượng sáng tác trên văn đàn cũng như tính thẩm mỹ trong một tác phẩm nghệ thuật

Quả thật như vậy: Số lượng các nhà văn nữ tăng lên một cách đáng kể trong thời gian gần đây Và do đó, có sự gia tăng về số lượng của những tác phẩm văn chương giàu chất “nữ tính” Tất nhiên, “sự khởi sắc” của những cây bút nữ không hoàn toàn chỉ phụ thuộc vào số lượng những đầu sách mà quan trọng là nó đủ sức neo giữ và “găm” vào trí nhớ bạn đọc

Hòa bình trở lại, những nhà văn đã trưởng thành trong chiến tranh như Lê Minh, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Nguyễn Thị Như Trang, Nguyễn Thị Cẩm Thạch, Lê Minh Khuê… vẫn tiếp tục sáng tác Họ là những tên tuổi đã từng nổi danh nhưng những trải nghiệm cuộc đời và sự say mê với nghề cầm bút vẫn thôi thúc họ sáng

tạo Câu chuyện dười tán lá rợp, Những dấu chấm phía chân trời, Khoảng trời

phía sau nhà, Buổi chiều tỏa hương của Nguyễn Thị Ngọc Tú viết sau năm 1975 là bằng chứng về sự dẻo dai của một cây bút cống hiến hết mình Trở về với đời thường sau chiến tranh, Lê Minh Khuê lại tỏ ra là một nhà văn có khả năng hòa nhập nhanh với cuộc sống đương đại Năm 2005 chị vẫn viết và tiếp tục cho ra đời

tập truyện Màu xanh man trá Sinh ra và lớn lên trong thời buổi bom đạn, lớp nữ

nhà văn này đều được chứng kiến cuộc sống gian khổ, những đau thương mất mát của dân tộc, những tấm gương anh dũng kiên trung, những làng quê hậu phương tận tụy… Đó chính là những ám ảnh và cũng là những thế mạnh trên trang viết của các chị Cho đến nay, họ đã là những nhà văn già dặn cả về tuổi đời và tuổi nghề Các chị đã có những trang viết giàu sức thuyết phục về hiện thực chiến tranh, tuy nhiên bị chi phối bởi ý thức hệ, các chị đều có phần “kín đáo và dè dặt hơn khi bộc

lộ những khao khát bản năng cũng như khi tiếp cận với cái hiện thực đời thường đang diễn ra, đang biến đổi” [34]

Không chờ các nhà văn nữ lớp trước khép lại sự nghiệp sáng tác, thế hệ sau mới bắt đầu cầm bút mà họ phát lộ tài năng song song cùng những tên tuổi đàn chị

đã nổi danh Đó là một đội ngũ đông đảo, sung sức và dĩ nhiên họ trẻ (Đều trên dưới 30 vào thời điểm đầu những năm 90 của thế kỷ trước - thời điểm mà họ “lên

ngôi”), họ tự tin, đầy lòng nhiệt huyết và say mê với nghề Những Phạm Thị Minh Thư, Trầm Hương, Dạ Ngân, Võ Thị Hảo, Lý Lan, Phạm Thị Hoài; Những Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Ấm, Nguyễn Thị Châu Giang … và gần đây hơn là Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy đều là những gương mặt đã trở nên quen thuộc với bạn đọc Vừa là đội ngũ kế cận, vừa là đội ngũ bổ sung, họ đã làm cho thế hệ đàn chị của mình “yên tâm” hơn bằng sự sắc sảo, bằng khả năng sáng tạo của chính họ Điểm lại hơn hai thập kỷ đã qua thì ngôi vị quán

quân trong các cuộc thi truyện ngắn, tiểu thuyết do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức, đa số thuộc về các cây bút nữ 1989 - 1990: là Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu

Cơ và Chuyện một người đàn bà 1992 - 1994: là Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu

thiên đường và Mùa đông ấm áp 1995 - 1996: giải nhất thuộc về Trần Thanh Hà với chùm 3 truyện ngắn: Miền cỏ hoang, Bà Thỏm, Sông có dài 1998 - 1999: Kết thúc cuộc thi sáng tác văn học Hướng tới giao thừa thiên nhiên kỷ, tạp chí Văn

nghệ quân đội lại trao giải nhất cho nhà văn nữ Đỗ Bích Thúy với chùm truyện:

Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi, Sau những mùa trăng Gần đây hơn, tập Gió

mưa gửi lại của Thùy Linh cũng được nhận giải nhất cuộc thi truyện ngắn

2001-2002 của tạp chí Văn nghệ quân đội

Giải thưởng trong các cuộc thi truyện ngắn do các báo khác tổ chức cũng được trao cho không ít những gương mặt nữ: Nguyễn Thị Minh Dậu - Giải thưởng cuộc thi

Báo văn nghệ - 1991; Dương Nữ Khánh Thương, Viên Lan Anh, Đào Phong Lan

cũng đã đạt giải trong các cuộc thi truyện ngắn 1996-1997 của báo Văn nghệ trẻ Nguyễn Ngọc Tư giải nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 (lần II) do Nhà Xuất Bản Trẻ,

Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh và Báo Tuổi trẻ phối hợp tổ chức Gần đây,

2006 -2007 Báo Văn nghệ đã tổ chức cuộc thi truyện ngắn lần thứ 13 và giải nhất lại

được trao cho tác phẩm Thung Lam của tác giả nữ không chuyên Hồ Thị Ngọc Hoài Sau những giải thưởng, các chị vẫn viết - viết bởi ham thích được viết, viết như một nhu cầu cần phải viết Vì lẽ đó mà tên tuổi của các chị được biết đến không chỉ trong những lần xướng danh của lễ trao giải mà còn được khắc sâu hơn trong lòng người đọc bởi nhiều tác phẩm ra đời sau đó Kể cả những cây bút đã và chưa đăng quang, họ đều làm việc với một thái độ nghiêm túc Nhiều tác phẩm của

họ đã gây được chú ý của dư luận và tạo được dấu ấn trong đời sống văn học như:

Bi kịch nhỏ - Lê Minh Khuê; Con chó và vụ ly hôn - Dạ Ngân; Giấc ngủ nơi trần

thế - Nguyễn Thị Ấm; Kịch câm, Khi người ta trẻ - Phan Thị Vàng Anh; Người đàn bà đứng trước gương, Sau chớp là dông bão - Y Ban; Minu xinh đẹp - Nguyễn Thị Thu Huệ; Hạnh - Nguyễn Thị Minh Dậu; Cánh đồng bất tận - Nguyễn Ngọc

Tư… Đến đây, nếu ai theo sát bước đi của văn học nước ta đều dễ hiểu tại sao trên

văn đàn giai đoạn này lại xuất hiện nhiều nhận định như: Truyện ngắn nữ khởi sắc,

sự lên ngôi của các cây bút nữ, những gương mặt làm sáng giá “thể loại nhỏ”, văn học đang mang gương mặt nữ… Tuy nhiên, cũng cần nói thêm rằng: hầu hết các bài viết đều nói về truyện ngắn của các chị bởi đó là các thể loại sở trường phù hợp với sức “rướn” của họ, nhưng điều đó không có nghĩa là họ chỉ viết truyện ngắn

Họ cũng thử ngòi bút ở nhiều thể loại khác và cũng có những thành công nhất định Chúng ta biết đến tiểu thuyết: Ngụ cư - Thùy Dương; Tường Thành -Võ Thị

Xuân Hà; Giàn thiêu - Võ Thị Hảo; Xuân Từ Chiều - Y Ban và những truyện vừa

Hậu thiên đường - Nguyễn Thị Thu Huệ; Tiệm may Sài Gòn - Phạm Thị Hoài;

Cánh đồng bất tận - Nguyễn Ngọc Tư; Thần cây đa và tôi - Y Ban

Trước kia “khi phụ nữ chưa giành được được vai trò tương xứng trong xã hội

thì văn học đối với nhiều người cũng là chuyện kính nhi viễn chi” [22] Xin được

trích nguyên văn một đoạn nhà lý luận Huỳnh Như Phương lý giải cho nhận định trên: “Phạm vi hoạt động hạn hẹp của người phụ nữ chắc hẳn là một lý do khiến họ không thể chiếm lĩnh thế giới về mặt thẩm mỹ trong tất cả sự đa dạng và phức tạp của nó Ngay ở sự tự biểu hiện tâm hồn vốn là lĩnh vực mà người phụ nữ có năng lực tự nhiên hơn cả, thì chính họ cũng lại được trời phú cho khả năng kiềm chế việc phơi bày những nỗi riêng tây ra trước bàn dân thiên hạ và do đó không dám đi đến cùng những cảm xúc và khao khát của trái tim mình” [22] Vậy thì giờ đây họ xuất hiện trước công chúng độc giả với một tầm nhìn mới Cuộc sống rộng lớn đa chiều đã được họ nhận thức rõ ràng trên từng trang giấy; những vui buồn âu lo, những niềm tin hi vọng, những đớn đau tủi hờn của bản thân cũng như của đồng loại đều được trải ra dười ngòi bút của chính họ - âu cũng là một điều đặc biệt mới

mẻ song cũng thật đáng mừng “Dẫu là than vãn hay phẫn nộ họ cũng đều có lý do

đáng chú ý… từ lâu họ đã là đa số thầm lặng, cho nên khi họ cất tiếng nói tức là có những thôi thúc rất mạnh để vượt qua sự e dè” [22]

Sự kiện các nhà văn nữ lên ngôi tương đối phức tạp và được cắt nghĩa bởi hai

lý do: Thứ nhất là do cơ chế đổi mới của đất nước năm 1986 Đây là điều kiện sáng

tác thuận lợi cho tất cả các nhà văn nói chung trong cả nước và các nhà văn nữ nói riêng Sự cơi nới về đề tài và dỡ bỏ một số quan niệm áp đặt cho văn chương đã kích thích sự sáng tạo của nhà văn Họ có điều kiện để thâm nhập vào mọi ngõ ngách của đời sống xã hội cũng như đời sống tinh thần của con người, thậm chí những vùng đất cấm kị mà một thời văn học phải né tránh thì nay lại càng thu hút ngòi bút của họ Bối cảnh xã hội mới cũng mở rộng việc giao lưu với văn hóa thế giới thông qua một số lượng lớn sách dịch Tầm nhìn xa hơn, rộng hơn về văn hóa

các nước cũng thúc đẩy những tìm tòi nghệ thuật của nhà văn Nguyên nhân thứ

hai là do thiên hướng nghệ thuật của giới tính: “nhà tâm lý học thụy sĩ Karl Gustave Jung cho rằng: xét từ tố chất tâm lý thì nữ giới thuộc loại hình tình cảm… mang những đặc điểm rõ ràng hơn là tư duy”, “một số nhà giải phẫu học cũng đã chứng thực nữ giới thường tư duy thiên về bán cầu não trái tức là bộ phận nặng về tình cảm tưởng tượng, hồi tưởng… nhiều nhà tâm lý học khác khẳng định nữ giới rất nhạy cảm, dễ xúc động” [17], do đó họ có thể viết sâu về những vấn đề của giới mình, đi sâu vào thế giới tâm hồn bí ẩn của người phụ nữ Đối với việc sáng tác văn học, ngoài sự đa cảm - yếu tố được coi là mảnh đất tốt cho sự nảy mầm tài năng của chính họ, nữ giới còn có lợi thế ở tài quan sát tinh tế và năng lực ngôn ngữ Trên nền chung thì như thế, còn đi vào tình hình cụ thể của văn học nữ nước

ta những năm gần đây, nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn cũng có những nhận đinh rất sát sao: “Hình như do sự nhảy cảm riêng của mình, phụ nữ bắt mạch với thời đại nhanh hơn nam giới Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống Mặt khác với cái cực đoan sẵn có: tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen chấp nhặt, dữ dằn cũng không ai bằng - từng cây bút nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm” [8] Cũng cần nói thêm số lượng các tác giả nữ đông đảo và “tỏ ra khó chắc tay trong dàn chung” [19] lại chủ yếu là những cây bút viết nhiều và thành công hơn ở thể loại truyện ngắn Có lẽ “cảm xúc sáng tạo

truyện ngắn có chung tần số với cảm xúc nữ tính: sự lóe sáng, sự thất thường, tính thời khắc và sự dẫn dắt tuyệt diệu của mẫn cảm bản năng” [23]

“Cuộc sống luôn vỗ sóng vào văn học”, vì thế cũng như những sáng tác của

các nhà văn giai đoạn này, chảy trong sáng tác của các nhà văn nữ là những vang

hưởng của cuộc sống thời đại chúng ta Họ thẳng thắn bóc tách những mặt trái

của xã hội và cũng mạnh dạn bóc tách chính tâm hồn cuộc đời của mình

Cuộc sống đa chiều kích với những tranh đấu của con người để đạt tới cái chân - thiện - mỹ đều được các cây bút nữ chuyển tải một cách tự nhiên vào những trang viết Đó là sự tha hóa nhân cách con người, là những cái ác được dẫn dắt bởi

ma lực của đồng tiền (Đường về trần - Võ Thị Hảo, Đồng đô la vĩ đại - Lê Minh

Khuê), đó là những vật lộn để mưu sinh, để có được miếng cơm manh áo hàng

ngày (Nhà trọ - Nguyễn Thị Châu Giang, Ước mơ của chị bán hàng rong - Y Ban),

đó còn là lối sống pha tạp, lai căng trong thời đại mới, làm mờ đi những thuần

phong mĩ tục (Cuộc chiến tranh giữa các nền văn hóa - Y Ban, Công tử vườn - Lý Lan), lối sống thực dụng, cơ hội cũng thường xuyên được các chị phơi bày (Gió

mùa đi qua - Nguyễn Thị Phước, Bản lý lịch tự thuật - Y Ban)

Trên tất cả các mảng đề tài, hầu như các chị em đều tỏ rõ sự “bình đẳng” về chất lượng sáng tạo đối với các đồng nghiệp phái mày râu Họ cũng viết mạnh mẽ, bạo liệt và gai góc Nhưng dường như cái bản chất nữ tính đa cảm, đa sầu vẫn kéo

ngòi bút của họ đằm sâu hơn với những trang viết về tình yêu “Họ đã đem toàn

bộ đời sống hiện thực và tinh thần tập trung vào tình yêu và triển khai ra cũng thành tình yêu” (Dẫn theo Phương Lựu)- [17], cho nên tình yêu là một đề tài chiếm một vị trí khá lớn và làm nên đặc trưng trong sáng tác của những cây bút này

Chúng ta biết đến: Chiếc lá xanh hạnh phúc, Những kẻ ra đi - Nguyễn Thị Ấm,

Vĩnh biệt giấc mơ - Võ Thị Xuân Hà, Cát đợi, Tình yêu ơi ở đâu - Nguyễn Thị Thu Huệ, Và anh một phần ba cuộc đời, Thiên đường và địa ngục - Y Ban, Si tình -

Phan Thị Vàng Anh… Ái tình là lĩnh vực mãnh liệt nhất đối với con người Với người phụ nữ, tình yêu mang lại cho họ “vị đắng” nhiều hơn những ngọt ngào Vì thế họ luôn có dự cảm mong manh về hạnh phúc Họ viết nhiều về tình yêu, nhưng

cũng nhiều tình yêu dang dở, tan vỡ Đó là lý do vì sao “truyện ngắn nào cũng chan chứa hoài niệm và mơ ước về một tình yêu, một hạnh phúc đích thực, khó nắm giữ, mong manh dễ bị thời gian khỏa lấp” [26]

Một đặc điểm nữa cũng rất dễ nhận thấy trong sáng tác của những cây bút nữ,

đó là họ hay viết về kí ức, kể cả cách đây hơn hai chục năm, khi họ mới xuất hiện trên văn đàn - khi ấy họ còn trẻ nhưng những trang văn vẫn đầy ắp những kí ức

Đó là Chuyện buồn tuổi 18 - Nguyễn Thị Minh Hoa, là Chiếc bình đựng kí ức -

Dương Nữ Khánh Thương, là Cau non - Nguyễn Thị Phước, Những miền rừng - Trần Thanh Hà, là Vùng sáng kí ức - Y Ban… Ký ức của họ có kỉ niệm thời thơ ấu

với những trò nghịch dại, có khoảng trống nhớ nhung về những người thân yêu, và

có cả miền kí ức về một vùng đất quê hương gắn bó… Nhưng thẳm sâu và da diết nhất vẫn là kí ức của tình yêu Tình yêu đến mang theo những khoảnh khắc đẹp đẽ, rồi ra đi để lại những vết thương suốt cuộc đời không lành nổi Tất cả - cả hạnh phúc và đớn đau đều được “gói ghém” cẩn thận và cất vào một nơi bí mật nhất trong tâm hồn - đó là cách mà những người phụ nữ vẫn làm để có thể cân bằng cuộc sống của chính họ Khơi ra nguồn kí ức này, những nhà văn nữ của chúng ta không chỉ thể hiện những trải nghiệm và nghiền ngẫm về cuộc đời, họ còn thể hiện

sự dũng cảm khi đi vào hiện thực cao nhất của đời sống tinh thần - “cõi mông lung

vô hạn của tâm linh”

Nổi bật trong thế giới phong phú của văn xuôi các cây bút nữ là những người

phụ nữ với những thân phận và tính cách cá biệt nhưng lại có chung những miền khát vọng, ước mơ Có những người phụ nữ quyết liệt đầy bản lĩnh dám yêu

và dám đương đầu, dám lên tiếng để dành được sự bình quyền trong tình yêu (Vũ điệu địa ngục - Võ Thị Hảo, Cát đợi - Nguyễn Thị Thu Huệ), có những người phụ

nữ cả một đời chỉ sống trong cô đơn và nỗi niềm tiếc nuối quá khứ (Người đàn bà

có ma lực - Y Ban), cũng có những người phụ nữ thất thường, trộn hòa cả thật thà

với giả dối, thêm tý chút đỏng đảnh (Những đêm thắp sáng - Nguyễn Thị Thu Huệ,

Nàng ơi tôi yêu thị đấy - Y Ban)… và còn nhiều những người đàn bà khác: giàu có, nghèo có, dịu dàng nhân hậu có, mà ghê gớm cũng có, địa vị cao có, thấp có, cam chịu có và muốn bứt phá cũng có, nhún nhường có mà lạnh lùng kiêu hãnh cũng

có Nhưng đa số họ đều là những người đàn bà bất hạnh, phải gánh chịu nhiều

nỗi đau do số phận đặt bầy Vì thế, một tình yêu đích thực, một hạnh phúc giản

đơn luôn là niềm khát vọng và mong mỏi của họ Họ “đã hơn một lần là những người lữ hành đi tìm tình yêu, một tình yêu theo đúng nghĩa của nó nhưng khi

tưởng đến đích thì họ như bước lạc vào khoảng trống vô vọng” [31] (Người sót lại

của rừng cười Võ Thị Hảo, Mười ngày Phan Thị Vàng Anh, Tình yêu ơi ở đâu Nguyễn Thị Thu Huệ, Thiếu phụ và những đôi cò, Ôn lột tử - Y Ban) Mỗi tác giả

-với một lối viết riêng, một cách tiếp cận riêng, song đằng sau từng trang viết của các nữ nhà văn là những niềm thương yêu, sự trân trọng và cảm thông với số phận những người phụ nữ Các chị cũng đã tỏ ra khá chắc tay và phát huy được ưu thế giới tính của mình khi xây dựng những nhân vật nữ với đời sống nội tâm phong phú và phức tạp Thói quen tư duy hướng nội đã trở thành một phương tiện hữu ích cho nhà văn khai thác thế giới bí ẩn khuất lấp bên trong con người đang xáo trộn

bởi nhiều những cung bậc, những sắc thái cảm xúc, tâm trạng (Hậu thiên đường Nguyễn Thị Thu Huệ, Người đàn bà đứng trước gương - Y Ban, Biển cứu rỗi -Võ

-Thị Hảo)

Văn xuôi các cây bút nữ trong giai đoạn này khiến chúng ta phải thay đổi cách

nhìn về họ còn bởi lối viết phá cách “thoải mái, hồn nhiên” và giọng điệu nữ

tính đa dạng Cái “chất đời” trong tác phẩm của Nguyễn Thị Thu Huệ không chỉ

được thể hiện bởi giọng chao chát, từng trải trong Phù thủy hay Hậu thiên đường

mà còn bởi những lúc đằm thắm dịu nhẹ như Biển ấm Còn với Võ Thị Hảo những

tâm hồn đau đớn nhưng trong sáng thánh thiện trong sáng tác của chị lại rất hợp

khi được tạo nên bởi cái chất ngọt ngào và điệu đàng của Bàn tay lạnh, Hồn trinh

nữ, Tình yêu mây trắng. Riêng Y Ban cái neo giữ người đọc trong những trang viết thản nhiên nhưng giàu chiêm nghiệm là cái giọng đôi khi đay đả chất vấn, khi tâm

tình lắng đọng (Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Ước mơ của chị bán hàng rong), khi châm biếm mỉa mai, khi lại xót xa thấm thía (Thiên đường và Địa ngục, Làng Cò, Cưới

chợ… ) Trẻ hơn như Nguyễn Ngọc Tư lại làm thức tỉnh bao trái tim người đọc khi tạo ra những cú “hẫng” bất ngờ nhưng vẫn sâu lắng và mượt mà trong cái giọng điệu Nam Bộ thiết tha (Cải ơi, Cánh đồng bất tận…)

Tuy nhiên, điểm mạnh bao giờ cũng đi cùng những điểm yếu Bên cạnh những ưu thế nữ giới, họ có những hạn chế so với đòi hỏi của việc tạo ra những kiệt tác trong văn học “Phụ nữ đúng là giàu óc tưởng tượng hơn nam giới Nhưng theo các nhà tâm lý học thì giấc mơ của chị em thường là những câu chuyện thường nhật xảy ra trong cửa nhà… Mặt khác (…) văn học là câu chuyện tình cảm nhưng tình cảm sâu sắc thường phải kết hợp với trí tuệ, với lý trí đã chín muồi… chị em có ưu thế về tình cảm và ngôn ngữ nhưng chưa tìm được sự cân đối hài hòa với lý trí, trí tuệ” [17] Chính vì thế mà Lê Minh Khuê cũng có nhiều trăn trở khi nhìn nhận về sáng tác của giới mình “Nghĩ về những người viết cùng giới với mình tôi thường bị chi phối bởi cảm giác nước đôi Một mặt nhiều chị em bộc lộ một tài năng rõ rệt không lèm nhèm, không mờ nhạt Mặt khác sao vẫn cảm thấy đặt trong hoàn cảnh chung rồi thì mỗi người cũng đến thế thôi: Không bao giờ có sự gọi là

đồ sộ, vĩ đại ở những cây bút nữ này cả” [8] Nhìn lại những sáng tác các nữ nhà văn của chúng ta hôm nay, thì hạn chế có cả trên phương diện nội dung và trên phương diện hình thức Xin được mượn hai lời nhận định của hai nhà phê bình để nói rõ hơn về vấn đề này: “Đọc những cây bút nữ trẻ thấy thích nhưng vẫn thấy thiếu một cái gì đó thật căn cốt, thật dư ba - tác phẩm của họ vẫn chưa dâng hiến

những áng văn hay cho người đọc Dường như họ quan tâm đến chuyện nhiều hơn văn.”[26]; “Phụ nữ thường mạnh ở chỗ đưa tất cả cuộc đời và tâm hồn họ vào

trang sách hoặc nói như phương Tây họ tự ăn mình… đọc Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh khá hào hứng, tuy nhiên phải nói thật là ở mỗi người nguy cơ lặp lại mình, nguy cơ ấy đã khá rõ” [8]

Hạn chế trong bất kì trào lưu văn học nào cũng là điều khó tránh khỏi và văn học nước ta không nằm ngoài quy luật đó nhưng phải thấy được thập kỉ 90 của thế

kỉ XX, các cây bút nữ đã một lần khởi sắc Điều đó đã rõ ràng và “là một hiện tượng tốt đẹp, đánh dấu một phương diện phát triển của văn học” [17] Ghi nhận những nỗ lực, những thành công và vị trí của họ trên văn đàn, chúng ta tin tưởng rằng họ sẽ đi xa hơn và sẽ là lực lượng có nhiều đóng góp cho sự phát triển của văn học nước nhà

1.2 HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA Y BAN

1.2.1 Vài nét về tác giả

Nhà văn Y Ban tên thật là Phạm Thị Xuân Ban sinh 1/7/1961 tại Nam Định Hiện nay chị cùng gia đình đang sống ở Hà Nội Y Ban đến với văn chương không phải là chủ định ngay từ đầu vì trước khi là học viên của trường viết văn Nguyễn

Du, chị đã tốt nghiệp khoa Sinh trường Đại học Tổng hợp và từng là giảng viên của trường cao đẳng Y Nam Định Song song với việc viết văn chị còn làm báo Chị là

hội viên Hội nhà văn (1996) và hiện đang công tác tại báo Giáo dục và thời đại

Y Ban đã trải qua một tuổi thơ bom đạn dữ dội Bố đi bộ đội, mẹ là bác sĩ nên công việc thường xuyên bận rộn, một mình chị chăm lo cho ba đứa em nhỏ Y Ban vốn là một cô bé nghịch ngợm và ngang bướng nhưng lại học giỏi và ham mê đọc sách Rồi chị nhận ra mình cũng có khả năng viết “vào năm học lớp 8 (lớp 10 bây

giờ) tôi đóng một quyển sách rất đẹp, nắn nót viết vào trang đầu những mẩu

chuyện con tự viết” [2] Cũng vì đam mê văn chương và vì tiếng gọi của tình yêu với một nhà điêu khắc trẻ, chị đã bỏ nghề giáo về Hà Nội và theo học trường viết văn Nguyễn Du Chưa kịp tốt nghiệp đã lấy chồng rồi sinh con Chồng chị là người

có tài, anh đam mê điêu khắc tượng Yêu vợ, yêu con nhưng anh lại không thể nuôi sống vợ con Ra trường chưa xin được việc, kinh tế eo hẹp, Y Ban phải phụ mẹ chồng đi bán gà tần, làm bột sắn “Gia đình đã có lúc từ tôi vì cho là tôi làm điều thần kinh không chấp nhận được, đó là bỏ giảng đường lấy một chỗ ngồi nhếch nhác ngoài vỉa hè” [44] - chị giãi bày Cuộc sống khó khăn khiến vợ chồng chị đã

có lúc xô xát Y Ban tâm sự: “khi đêm xuống con ngủ rồi, tôi mới được sống với thế giới riêng của mình thương thân chỉ còn biết khóc Tôi giải tỏa bằng nước mắt

và luôn tin ngày mai mọi sự sẽ tốt đẹp hơn” Vốn là người nhạy cảm nên chị thường đẩy cảm xúc của mình đến tận cùng đau khổ, kể cả những chuyện nhỏ nhặt,

vớ vẩn Đó là khi còn trẻ, nhưng ngoài ba mươi tuổi chị nhìn đời sắc sảo hơn và

chấp nhận mọi thứ một cách tương đối Trước khi là biên tập của báo Giáo dục và

Thời đại, chị đã từng lăn lộn với đủ nghề để nuôi chồng nuôi con, “nuôi cả tượng của chồng” nhưng may sao chị vẫn không bị mất đi sự lãng mạn và những rung

động cần thiết cho tâm hồn Ngược lại, cuộc sống vất vả, từng trải đã cho chị thêm những kinh nghiệm và vốn sống - điều mà nhà văn nào cũng cần có

Tác phẩm đầu tay của chị là tác phẩm đã được giải nhất cuộc thi truyện ngắn do

tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức (1989 – 1990) - Bức thư gửi mẹ Âu Cơ Từ thời

điểm đó đến năm 2008, chị đã cho xuất bản một khối lượng tác phẩm tương đối lớn với tám tập truyện ngắn, một truyện vừa và hai tiểu thuyết Trong suốt thời gian gần hai mươi năm đó, có lúc người ta thấy chị vắng bóng trên văn đàn, bản thân chị vì nhiều lý

do đã có lúc “nghĩ đến việc gác bút dài dài” Nhưng như chị nói “chưa đủ gan” và quan trọng là khó có thể làm mất đi niềm say mê yêu thích đã nuôi dưỡng từ thuở nhỏ

1.2.2 Quan điểm sáng tác của Y Ban

Y Ban là một trong những nhà văn nữ luôn có ý thức bộc lộ một cách thẳng thắn những quan điểm sáng tác của mình

Là nhà văn ai cũng mong có được những tác phẩm nổi tiếng và lưu lại với thời gian Nhà văn Y Ban cũng vậy song để có được một tác phẩm hay, chị rất có ý thức về sự kiên trì, chuyên tâm của mình: “Tôi gieo chữ như cầm một nắm thóc trên tay rồi tung ra Quan điểm sáng tác của tôi là trăm bó đuốc bắt được một con ếch chứ không mơ con gà đẻ trứng vàng” [68] Thẳng thắn trong quan niệm sáng tác nên chị cũng rất mạnh mẽ khi bảo vệ những đứa con tinh thần của mình:

“Nhiều người phê văn tôi vụn vặt, yêu đương với dưa cà mắm muối chẳng có ý tưởng cao siêu gì, tôi nghĩ ý tưởng cao siêu bằng giời mà không ai muốn đọc thì trắng tay Tôi viết văn cho độc giả, không viết văn cho nhà phê bình, tôi không thích loại văn chương cầu kỳ hình thức” [68] Có lẽ đó là lý do mà văn chị rất dễ đọc, dễ nhớ và không kén độc giả song không vì thế mà dễ dãi đơn điệu, ngược lại

nó rất gần gũi, thân quen mà vẫn rất thấm thía và sâu sắc

Là phụ nữ, thế mạnh của Y Ban là viết về nỗi đau, thân phận của người đàn bà

và ký ức Nhưng viết về mảng nào, lĩnh vực nào, thì với chị điều quan trong nhất vẫn là sự nhân ái, tính nhân bản đọng lại sau mỗi tác phẩm: “Cách hành văn, các

chi tiết nhiều khi rất bạo liệt, nhưng cái đọng lại là sự nhân ái Tôi viết về cái xấu, cái ác là để người ta căm ghét nó và muốn sống đẹp hơn, viết về sự đổ vỡ là để gợi lại niềm tin yêu cuộc sống” [68]

Là nhà văn đồng thời là nhà báo, phải đi nhiều nên Y Ban hiểu giá trị của những lần đi ấy không chỉ là lấy tin viết bài mà nó còn có nhiều ý nghĩa đối với tác

phẩm của chị Chính vì thế, chị luôn nhấn mạnh là nhà văn cần chấp nhận dấn thân

để sáng tạo Dấn thân để có thực tế, để được tận mắt thấy “tôi cũng rúc vào những

quán vườn và mở to mắt ra để nhìn” [69] Dấn thân cũng có nghĩa là “đặt mình vào nhân vật và đẩy đến tận cùng những tình huống của nhân vật” [69] Không chỉ biết dấn thân mà còn phải biết chấp nhận Là nhà văn nữ thì sẽ phải chấp nhận nhiều hơn bình thưởng bởi lẽ “bên cạnh người phụ nữ là một gia đình mà văn chương thường đỏng đảnh như một ông chồng khó tính Nó đòi hỏi sự dâng hiến hết mình” [7] Nghĩa là đến với văn chương chị cũng phải chấp nhận đứng trên bờ chênh vênh giữa một bên là gia đình và một bên là đam mê nghệ thuật Khâu sáng tạo đã như thế, đến khi sản phẩm đến tay độc giả rồi thì lại phải biết chấp nhận mọi sự phán xét của độc giả dù đó là khen hay chê

Trong quá trình sáng tạo, Y Ban đề cao những yếu tố hư cấu Điều đó đánh giá phần “trời cho” nhà văn Tức là đánh giá độ tài năng của người viết Chị nói:

“Văn chương cũng cần phải thông tin nhưng cái hay của nhà văn chính là ở sự hư cấu” [69] Với những tác phẩm cần cái nhìn tỉnh táo khách quan, Y Ban hay kể ở ngôi thứ ba, còn những truyện ngắn có cốt truyện nghiêng về tâm lý, Y Ban thường hay kể ở ngôi thứ nhất để đặt mình vào vị trí của nhân vật, để có thể khai thác nội tâm nhân vật một cách triệt để và biểu hiện nó một cách sâu sắc: “Tôi thích những cốt truyện lozic, những hành động có thể lý giải được một cách biện chứng Chính

vì vậy tôi hay đặt mình vào nhân vật để dự đoán xem nhân vật sẽ suy nghĩ ra sao,

sẽ làm điều gì trong từng hoàn cảnh nhất định Bởi vậy các nhân vật của tôi được đánh giá là rất thực, có thể bắt gặp đâu đó trong cuộc sống” [53]

Viết về sex chị quan niệm: Đây là phương tiện giải trí và văn hóa “Văn chương cần tôn trọng sex ở khía cạnh đó” Viết sex cũng là cách gắn kết bạn đọc

với con chữ Nhưng viết sex không dễ Nó có tục hay không tục là do câu chữ “nếu mình viết trực tiếp, thẳng tuột về nó như một thứ nhu cầu bản năng kích động ở người đọc những ý nghĩ không lành mạnh, không trong sáng thì tác phẩm sẽ trở nên phản cảm Nhưng nếu tác giả khéo léo, thay thế những khái niệm về các bộ phận, các hành vi của con người bằng nhiều cách diễn đạt văn chương hơn, phủ lên

chi tiết tục những ý nghĩa rất Người, đưa trí tưởng tượng của độc giả đến các vấn

đề nhân văn thì người đọc sẽ không lăn tăn đến chuyện đề tài nữa [53] Không cần phải nói thêm, quan niệm này của Y Ban đã quá rõ ràng và thực tế sáng tác của chị

đã là những minh chứng đầy thuyết phục

1.2.3 Tác phẩm của Y Ban trong dòng văn xuôi nữ thời kỳ đổi mới

Từ tác phẩm đầu tiên được giải nhất cuộc thi truyện ngắn do tạp chí Văn nghệ

quân đội tổ chức (1990) là truyện ngắn Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Y Ban vẫn tiếp sáng tác và nhận thêm được giải thưởng nữa vào năm 1993 cho tập truyện Người đàn bà có ma lực Gần đây nhất (2006), ban giám khảo cuộc thi truyện ngắn Báo

Văn nghệ đ ã nhất trí cao để giải nhì cho truyện I am đàn bà của chị Giải thưởng đã

được công bố cuối tháng 6/2006 nhưng tại buổi lễ trao giải thì bất ngờ bị rút lại với

lý do phạm quy(Nhà văn Nguyễn Trí Huân hội đồng chung khảo giải thích: “… bạn đọc đã phát hiện

tác phẩm này đã vi phạm thể lệ cuộc thi… Thể lệ ghi rõ: Trong thời gian cuộc thi, tác phẩm dự thi không được gửi in sách, báo hay tạp chí nào khác Trong phiên họp bổ sung của ban chung khảo cuộc thi, I am đàn bà không còn nằm trong danh sách giải thưởng vì tác giả đã tập hợp in thành sách”) - (Xem thêm “I

nhưng lý do của sự việc này thuộc về thể lệ, hình thức cuộc thi, còn xét về mặt chất lượng tác phẩm đã được cả một hội đồng giám khảo có trình độ và uy tín đánh giá, nghĩa là nó đã xứng đáng được “giải nhì”

Nhiều tác phẩm của chị khi ra đời đã được bạn đọc đón nhận một cách nhiệt

thành Ngoài Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Người đàn bà có ma lực là những truyện

được giải thì Người đàn bà đứng trước gương, Đàn bà xấu thì không có quà, Chợ

rằm dưới gốc dâu cổ thụ, Ước mơ của chị bán hàng rong và gần đây nhất là tập

truyện ngắn I am đàn bà và tiểu thuyết Xuân Từ Chiều được sự chú ý cả bạn đọc

và giới phê bình, kích thích cảm hứng tranh luận trên văn đàn Riêng tập truyện I

am đàn bà là “đứa con” đã làm cho Y Ban khổ sở trong năm 2006, tập truyện này

đã bị Cục xuất bản đình chỉ xuất bản và thu hồi vào cuối năm 2006 Trước đó,

tháng 11/2006, I am đàn bà đã được Nhà xuất bản Công An nhân dân phát hành và bán hết 1500 bản in Sau đó Nhã Nam xin tái bản ở Nhà xuất bản Phụ Nữ, thực tế

là dùng lại bản scan cũ của Nhà xuất bản Công an nhân dân Tới lúc đó, nhà văn Y Ban vẫn chưa hề nhận được thông tin chính thức nào về I am đàn bà bị thu hồi

Việc không giải thích rõ ràng lý do thu hồi đã gây ra nhiều lời đồn thất thiệt và những nghi ngờ không đáng có rằng: “Y Ban gây Scandal để nổi tiếng”, “đánh bóng mình bằng chiêu sex”… Cho đến nay, dư luận đã tạm lắng xuống và theo những gì chúng tôi tìm và thu thập từ các bài báo, các trang diễn đàn trên mạng

internet thì những lời khen vẫn nhiều hơn tiếng chê Đó cũng là điều dễ hiểu vì I

am đàn bà có sex thật nhưng là thứ sex có văn hóa và thấm đậm chiều sâu nhân bản

Trở lại những sáng tác khác của Y Ban trong dòng chảy chung của văn xuôi

nữ đương đại So với những cây bút như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Ấm, Dạ Ngân, Lý Lan… thì Y Ban là nhà văn có lối viết rất riêng và tạo ra được phong cách cho mình - phong cách của một người đàn

bà từng trải, sống sâu sắc, mạnh bạo và dám thách thức Cho đến nay, đã gần hai mươi năm trong nghề cầm bút, Y Ban luôn được biết đến như một nhà văn giàu nội lực Nếu trong số những cây bút cùng thời với chị, đã có nhiều người gần như chững lại thì Y Ban vẫn dồi dào sức sáng tạo, vẫn liên tục cho ra đời những tác phẩm được nhiều độc giả lưu tâm

Viết nhiều truyện ngắn, nhưng Y Ban vẫn thử ngòi bút của mình trên nhiều

thể loại khác là truyện vừa, tiểu thuyết Truyện vừa Thần cây đa và tôi hay tiểu thuyết Đàn bà xấu thì không có quà hay Xuân Từ Chiều đều là những tác phẩm

đáng đọc Trong sáng tác của mình, Y Ban tỏ ra sắc sảo khi tiếp cận và khai thác

đề tài thế sự đời tư Nhưng không phải lúc nào cũng giản dị, đằm thắm như Trần Thùy Mai hay dịu dàng và trang trọng, trí thức như Võ Thị Hảo mà gần với Nguyễn Thị Thu Huệ hơn, Y Ban là nhà văn đa giọng điệu Ở giai đoạn nào trong

hành trình sáng tác của Y Ban, chị cũng có những tác phẩm đột phá nhưng nếu như những tác phẩm viết ở đầu thời kỳ sáng tác của chị thiên về bè trầm hơn thì giai đoạn sau, người đọc lại nhận thấy độ chín của chị ở những tác phẩm sôi nổi ồn ào hơn Với lợi thế của một người làm báo, nhiều trang viết của chị cũng nóng hổi những vấn đề thời sự, cũng bức xúc, châm chích, đả phá mạnh mẽ những ung nhọt

của xã hội (Thần cây đa và tôi, Xuân Từ Chiều) Nhưng cũng như nhiều nhà văn

nữ khác, thế mạnh của chị vẫn là viết về nỗi đau, về thân phận những người đàn bà trong cuộc sống hiện đại Dễ thấy một điều, hầu hết những người phụ nữ trong tác phẩm của chị đều là những người phụ nữ bất hạnh Họ không khổ về vật chất thì cũng khổ về tinh thần Không khổ trong tình yêu thì khổ trong gia đình Không khổ

vì những gã đàn ông thì khổ vì chính sự cầu toàn của bản thân Không chống chếnh chênh vênh bởi những sự lựa chọn, giữa trách nhiệm bổn phận và khao khát của bản thân thì lại chìm ngập trong những đớn đau mất mát thiệt thòi

Khi dịu dàng mà bén ngọt, ấy là lúc Y Ban đang nói về một tình yêu đẹp của người con gái; khi đồng cảm hay xót xa, lại là khi chị đang sẻ chia với những người đàn bà bất hạnh Nhưng những lúc riết róng đôi khi gay gắt bạo liệt, đó là lúc Y Ban đang lên tiếng để bảo vệ cho những nhân vật nữ của chị khỏi bất công Yêu thương những người phụ nữ, Y Ban luôn luôn muốn đòi quyền bình đẳng cho họ: “Người phụ nữ Việt Nam hôm nay vẫn bị giằng xé giữa cái tam tòng tứ đức và cái quyền con người, quyền của người phụ nữ hiện đại Vì vậy mà trong hoàn cảnh này nhân vật của tôi vin vào tam tòng tứ đức, trong hoàn cảnh khác lại vin vào cái quyền con người hiện đại, và tôi nghiêng về bên người phụ nữ phải được sống như cái quyền họ được sống” [40] Với Y Ban chân dung bóng dáng người phụ nữ phần

nào khắc họa ở những tên truyện: Người đàn bà sinh ra từ bóng đêm, Người đàn

bà đứng trước gương, Đàn bà xấu thì không có quà, Đứa con và người đàn bà tật nguyền, Người đàn bà có ma lực, Người đàn bà và những giấc mơ, I am đàn bà,

Ước mơ của chị bán hàng rong, Ước mơ của chị Tũn, Người đàn bà trên dòng

sông Đanuyp, Thiếu phụ và những đôi cò, Biển và người đàn bà, Thượng đế bảo rằng mỗi người đàn ông chỉ của riêng một người đàn bà, Con gái mang cuộc đời của mẹ, Mẹ không thể xin lỗi con… Cách đặt tên ấy đã trở thành motif quen thuộc

trong sáng tác của chị Viết bằng sự thấu hiếu, sự cảm thông của một nhà văn nữ,

Y Ban đã thể hiện những niềm khao khát khôn nguôi về bến bờ hạnh phúc, sự bình yên trong tâm hồn của người cùng giới Với niềm khát khao giản dị ấy, tác phẩm của chị đã tìm được vị trí trong lòng độc giả

Mỗi tuần một chân dung vui - Y Ban

Đích thị I am đàn bà

Qua bao vấn nạn sắp là… đàn ông

Cuộc đời nay bão mai dông

Đàn bà xấu (xí) thì không có quà

Miếu hoang dưới thần cây đa

Cẩm cù, Cưới chợ rõ là Y Ban

Vùng sáng ký ức chưa tan

Lên bờ xuống ruộng chẳng can cớ gì

Bức thư gửi mẹ Âu cơ

Bưu điện không chuyển nên giờ vẫn đây

Gầy gò mà cứ phây phây

Móc hàm bảy yến nới tay có thừa

(Phan Thị Thanh Nhàn)

CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NỔI BẬT VỀ NỘI DUNG

TRONG SÁNG TÁC CỦA Y BAN

2.1 NHỮNG MẢNG SÁNG TRONG CUỘC SỐNG ĐỜI THƯỜNG

Theo quy luật tình cảm của con người, những gì thuộc về phạm trù cái đẹp, cái cao cả, cái trác tuyệt đều đem đến cho con người cảm xúc tin yêu, trân trọng hoặc ngưỡng vọng tự hào Nghĩa là cái đẹp dù ở tầm vĩ mô hay vi mô, cái đẹp lồ lộ rực rỡ phi thường hay cái đẹp tiềm ẩn bình dị, là cái đẹp của tự nhiên hay cái đẹp của con người, cái đẹp thuộc về nội dung hay hình thức đều xứng đáng để con người đề cao hay ca ngợi Ở nước ta, thời kỳ mười năm đầu sau chiến tranh, dường như văn xuôi vẫn trượt theo “quán tính” của cách bao quát hiện thực trên diện rộng, của những cảm hứng sử thi và giọng điệu ngợi ca Chỉ từ 1986 trở lại đây, văn xuôi mới có sự thay đổi không chỉ ở phạm vi đề tài, chủ đề, tư duy nghệ thuật

mà còn ở cảm hứng sáng tạo Sở dĩ có sự chuyển đổi này là bởi hiện thực cuộc sống sau chiến tranh đã bộc lộ những khó khăn, khắc nghiệt của nó Con người trở lại với cuộc sống đời thường phải đối diện với tất cả những khó khăn bề bộn ấy Vất vả trong mưu sinh, trăn trở với những ám ảnh về một thời chiến tranh, nhưng con người hôm nay không phải đã mất hết niềm tin và nghị lực Vẻ đẹp vẫn tiềm tàng trong mỗi con người, mỗi cảnh đời Cũng như nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ hay Lý Lan, Võ Thị Hảo, Y Ban đã chắt chiu tìm kiếm để đưa lên trang viết của mình những mảng sáng của cuộc sống soi rọi những giá trị nhân bản đời thường

2.1.1 Vẻ đẹp mang thiên chức nữ

Nhân hậu thủy chung, giàu đức hy sinh và lòng vị tha vốn là vẻ đẹp gắn liền với người phụ nữ bao đời nay Từ hình ảnh “Cái cò lặn lội” trong ca dao đến hình ảnh người đàn bà ôm con ngóng chồng hóa đá, từ câu chuyện Người con gái Nam

Xương đến câu chuyện của Chị Dậu trong văn Ngô Tất Tố, những người phụ nữ

trở thành một điều gì đó thật đẹp, thật cao cả, lớn lao Một lần nữa những phẩm chất ấy lại được Y Ban khắc sâu hơn trong tác phẩm của mình

Truyện Chú Ngoẹo xây dựng cuộc đời một người mẹ điển hình cho cuộc đời

những người mẹ Việt Nam đảm đang tảo tần Người phụ nữ nông dân thuần chất trong truyện sinh được chín người con, nhưng đứa con út lại là một đứa trẻ tật nguyền Không có sự phân biệt, bà vẫn yêu thương Ngoẹo như các anh chị của chú vậy Tảo tần, bà nuôi chín người con khôn lớn Khi tất cả đã đủ lông đủ cánh và có thể tự lo cho cuộc sống riêng, thì bao nhiêu tình yêu, sự chăm bẵm bà dồn cả vào đứa con út thiệt thòi: “Mẹ vẫn sống như mặt trời cần mẫn chiếu rọi cho trái đất Mẹ không nuôi lợn cấy ruộng nữa nhưng mẹ vẫn dậy sớm nấu cơm cho chú Ngoẹo ăn” Vẫn bằng giọng văn giản dị, mộc mạc, Y Ban đã đưa ra một triết lý sống đơn

sơ mà cao cả ở người đàn bà này - và cũng là lẽ sống của tất cả những người đã

từng là mẹ: mẹ sống vì con đó thôi Năm mươi năm - thời gian ấy không dài cho

một cuộc đời bình thường nhưng với một đứa con tàn tật và một người mẹ phải thường xuyên ở bên để chăm bẵm từng miếng cơm giấc ngủ thì quả thật đó là quãng thời gian dường như vô tận Từng ngày, từng tháng dệt bằng những vất vả lo toan, bằng tình yêu và nghị lực, bằng sự hy sinh và sức chịu đựng phi thường Chỉ đến khi đứa con mái tóc “bạc trắng như tóc mẹ” nhưng “đôi mắt không có tuổi” kia không còn nữa thì mẹ mới yên tâm trút hơi thở cuối cùng

Người ta thường nói đến tình mẫu tử như là bản năng của người phụ nữ bởi lẽ đối với người phụ nữ nhiều thứ tình cảm khác có khi đơn giản chỉ là tình cảm đồng loại con người với con người, có khi là tình yêu đôi lứa, họ cũng biểu hiện những

mẫu tính vốn có của mình Trong I am đàn bà, một người phụ nữ nông dân nghèo

khó, nhưng trước một sinh mệnh nhỏ nhoi gần như không còn sự sống chị vẫn cố gắng ấp nó vào lòng, truyền cho nó hơi ấm và tất cả tình yêu thương có được từ một người mẹ “Nhìn thấy thằng bé tím ngắt bị kiến bu đầy người”, chị đã hét lên

sợ hãi, sau đó thì chị khóc “khóc vật vã, khóc kiệt cùng” Với bản năng làm mẹ của, chị cởi áo ngoài bọc thằng bé lại rồi đào huyệt Nhưng có một dấu hiện khiến chị nhận ra cái sinh linh kia còn sống, thế là “thị cởi nốt chiếc áo lót rồi ôm thằng

bé sát vào ngực thị Một cuộc luân hồi được nén trong ngực thị, thị cảm nhận được hơi ấm dần lên trên cơ thể thằng bé” Chị đã đem nó về nuôi mặc dù “nhà rách như

tổ đỉa” và bốn đứa con với vợ chồng chị thật sự đã là quá tải về kinh tế…

Người phụ nữ trong Ôn lột tử, Biển và người đàn bà xấu xí còn có biểu hiện

mẫu tính cả với người họ yêu Họ chăm sóc những người đàn ông như người đàn

bà chăm sóc những đứa con: “Với tấm lòng nhân hậu, nàng đan một cái nôi to và đặt anh lên đấy Đêm đến anh rúc vào nách nàng như trẻ nhỏ Nàng âu yếm vỗ về anh rồi kể những câu chuyện cổ tích cho anh nghe Trong hơi ấm của nàng anh lớn

dần lên” (Biển và người đàn bà xấu xí) Người đàn ông tìm đến với người phụ nữ

trong tình trạng là một kẻ ốm đau, thất bại, bị bỏ rơi Còn người phụ nữ họ cứ rộng lượng như biển cả vậy, luôn sẵn sàng dang tay ôm đón, vỗ về, chở che Họ yêu và sống vì những người đàn ông ấy Nhưng khi người đàn ông như con chim đủ lông

đủ cánh không cần đến sự chăm sóc của những “người mẹ” nữa và họ ra đi, thì người phụ nữ trong đau đớn, họ chết đi mang theo tình yêu hoặc gắng sống trong

cô đơn đợi chờ chỉ vì hy vọng một ngày nào đó người đàn ông sẽ trở về và cần đến

sự giúp đỡ của họ Có lẽ không phải tình yêu làm họ mù quáng mà sự yêu thương bản năng, sự hy sinh bản năng, lòng bao dung bản năng đã làm cho họ vượt lên trên cả sự phản bội và lãng quên của kẻ khác

Gần gụi hơn trong cuộc sống gia đình, Ước mơ của chị bán hàng rong lại là

câu chuyện kể về người phụ nữ hàng ngày quẩy trên vai gánh hàng rong đi khắp các phố phường để mong gánh nặng gia đình được giảm bớt Đau đớn, mệt mỏi sau những trận đòn của chồng, buồn bã chán nản sau những lần chứng kiến nỗi

“ấm ức, ậm ực” vì miếng ăn của bố đẻ và mẹ chồng… nhưng chị vẫn âm thầm chịu đựng Có khi chị khóc để vơi đi nỗi đau, cũng có lúc chị cay đắng không thể khóc được, song không bao giờ chị bỏ một buổi bán hàng, bởi là người lo toan tất cả, hơn ai hết trong gia đình chị hiểu nếu chị không đi làm, cả nhà không biết sẽ trông cậy vào cái gì và trên hết là vì những đứa con của chị, vì cuộc sống của chúng Hình ảnh người phụ nữ chịu thương chịu khó trong truyện làm ta liên tưởng đến

Cô hàng xén trong truyện ngắn cùng tên của Thạch Lam Những người phụ nữ ấy nhỏ bé mà can trường, giản dị đời thường mà cao cả vị tha

mà nhà văn Y Ban quan tâm và đồng cảm

Đó là người đàn bà góa chồng từ lúc tuổi còn xuân trong Một lần và mãi mãi Chị đã có con nhưng thực tế chị chưa một lần biết yêu và được yêu Có lẽ khát vọng yêu đương ấy, vì con mà suốt quãng đời tuổi trẻ của mình chị đã kìm nén lại Nhưng khi con đã qua tuổi bế ẵm thì chị lại thành thật với con người tự nhiên của mình “tôi đã cố quên thế nhưng không thể nào quên được Tôi đã biết tôi sẽ bị trừng phạt cả ở trên trời lẫn dưới địa ngục nhưng tôi bất chấp Tôi chưa bao giờ yêu và được yêu Bây giờ tôi mới biết thế nào là được yêu” Tình yêu của chị luôn luôn đi kèm với mặc cảm tội lỗi là bởi người chị yêu chính là gia sư của con gái chị - người đàn ông trẻ hơn chị nhiều tuổi Lời giãi bày của người đàn bà đồng thời cũng là một lời thú tội Chị hiểu cái giá mà mình phải trả cho bài học tình yêu là gì nhưng chị vẫn làm Điều đó chứng tỏ, tình yêu không chỉ là niềm mơ ước mong mỏi mà đã trở thành những cơn khát cháy bỏng trong người đàn bà ấy

Cũng vẫn là niềm khát khao được chở che, được nương tựa ở một người đàn

ông nhưng trong Đàn bà sinh ra từ bóng đêm, Y Ban đã nhìn nó từ cảm nhận của

một cô gái điếm: “Cả đời làm cái nghề ngủ với đàn ông mà lại đi thèm một bàn tay đàn ông đến vậy” Có ý kiến cho rằng, đây là cái khoảnh khắc lương thiện lóe sáng trong chuỗi ngày đen tối của cô gái Thực tế với những người đã phải làm cái nghề bán thân thì đa phần là bất đắc dĩ, vì thế cái cảm giác “thèm một bàn tay đàn ông”

có lẽ không phải là cái “khoảnh khắc lóe sáng” mà dường như nó thường trực, nó

là niềm ước vọng khôn nguôi Lời tự diễu của cô gái mang theo một cảm giác thật xót xa chua chát Đằng sau cái điều tưởng như nghịch lý lại là một khát vọng chân thành giản dị nhưng khó trở thành hiện thực

Thế mạnh của Y Ban là viết về phụ nữ nên hầu như tiếp cận đời sống trên phương diện nào ta đều thấy phụ nữ là nguồn mạch cảm hứng nổi bật của nhà văn Trong đó chị dành một sự sẻ chia lớn lao đối với những người phụ nữ, những cô

gái có những khiếm khuyết về ngoại hình Nấm trong Đàn bà xấu thì không có quà hay người phụ nữ trong Đứa con và người đàn bà tàn tật là những người như thế

Nấm là cô gái có đôi chân ngắn hơn bình thường nhưng bù lại cô thông minh và tràn đầy nghị lực sống Biết mình không đẹp, thậm chí còn là một cô gái dị hình, Nấm sống cần mẫn hơn, rồi cô cũng đi học đại học và đi làm Việc đi làm tưởng chừng đã có thể làm cho Nấm cảm thấy mình không còn là cái gì đó đặc biệt nữa

mà cũng bình thường như bao con người khác trong xã hội Nhưng cuộc sống vốn không giản đơn là có một công việc Những va chạm hàng ngàys đã làm Nấm thấy

sự thiếu hụt của mình so với những người đàn bà khác Ngoài một đôi chân ngắn, Nấm vẫn là một cô gái bình thường: “Ngực Nấm căng và tròn Hàng tháng những giọt máu sinh nở của đàn bà ra đủ ba ngày tươi rói” và Nấm cũng có một trái tim biết vui buồn, biết yêu thương và cũng biết khao khát Hằng đêm Nấm vẫn mơ về

“người đàn ông của nàng với một vòng tay ôm rất chặt Một cái nhìn thật nồng ấm Một nụ cười nhân hậu một nụ hôn cháy bỏng…” Nàng cũng mơ ước được nhận một bông hoa, được tặng một món quà nhưng Nấm luôn luôn ý thức được chân dung đích thực của mình nên Nấm chua xót nhận thấy “những khao khát kia là một

sự xa xỉ mà thôi” Nhưng cái ý thức đó không bắt được nàng dập tắt những khao khát mà ngược lại những khao khát còn ở một mức độ cao hơn: “Một tình yêu, một tình dục, một chồng vợ, một mái ấm gia đình và những đứa con” Gọi là cao hơn

so với những khát vọng trước đó của Nấm thôi, còn nó cũng rất đỗi bình thường như bao ước mơ của những người đàn bà bình thường trên thế gian này

Cũng như Y Ban, ám ảnh trong văn Nguyễn Thị Thu Huệ, hay Võ Thị Hảo là những cuộc săn tìm hạnh phúc của những người đàn bà Trong đó các chị cũng

quan tâm đến những đối tượng đặc biệt Đó là những người điên, những phụ nữ tật nguyền nhưng ẩn sau những ngang trái cuộc đời vẫn sáng lên những khát vọng khôn nguôi về tình yêu hạnh phúc Nhưng không giống với Hằng - cô gái tật

nguyền hứng những giọt mưa để kỳ vọng vào hạnh phúc trong Làn môi đồng trinh

của Võ Thị Hảo, hay như Tâm - cô gái có những khiếm khuyết về hình thể trong

Máu của lá - nuôi dưỡng niềm tin yêu cuộc sống bằng những lá thư của một người đàn ông; cũng không giống như nhân vật người phụ nữ tàn tật tìm kiếm hạnh phúc,

tình yêu trong những giấc mơ trong Người đi tìm giấc mơ của Nguyễn Thị Thu Huệ, nhân vật người đàn bà tàn tật trong Đứa con và người đàn bà tật nguyền của

Y Ban mạnh mẽ và táo bạo hơn nhiều, chị không hề thụ động khi trông chờ vào

một điều may mắn, một phép nhiệm màu nào của cuộc đời, cũng không hề ẩn náu trong cõi hư vô nào đó, mà niềm khao khát đã thúc đẩy chị chủ động kiếm tìm cho mình cái hạnh phúc được làm mẹ Người phụ nữ tật nguyền ấy không chấp nhận để cho số phận mãi trùm lên mình những nỗi bất hạnh: “Con người đã làm ra tất cả, thế tại sao lại không chống lại định mệnh để nó cướp đi niềm vui hạnh phúc của mình” Chị “hiểu và yêu cuộc sống”, “chị muốn trở thành một con người bình thường được cuộc đời ban cho những điều bình thường sẽ có ở một cuộc đời” Bởi vậy vượt lên trên mặc cảm của bản thân, chấp nhận dư luận của người đời, chị đã xin người đàn ông cho chị một đứa con Điều chị cầu xin đã được toại nguyện, dẫu hạnh phúc không trọn vẹn nhưng đứa con cũng là niềm an ủi lớn lao cho cuộc đời chị Được làm mẹ, làm vợ là những điều bình thường mà ai cũng dễ dàng có được, nhưng đối với những người phụ nữ tật nguyền như chị đó lại là mơ ước cả đời Chính vì vậy những nỗ lực để có được hạnh phúc bình dị kia thật đáng trân trọng

và nể phục

Cũng nói về khát vọng bản năng được làm mẹ của người phụ nữ, nhưng Y Ban đã đặt nhân vật của chị trong nhiều tình huống trớ trêu của cuộc đời để khắc sâu thêm về những điều đem lại ý nghĩa lớn lao đối với người phụ nữ: Xuân - một người vợ hiền đảm nhưng không có con, song đã có đến tám lần chị phải đưa Từ

một người bạn gắn bó như em gái- đi phá thai (Xuân Từ Chiều) Xuân đã nén lòng

dấu những giọt nước mắt, không biết bao nhiêu lần cô ao ước “làm sao cấy nó

được vào trong bụng chị nhỉ” Nghe cứ như chuyện đùa mà sao tê tái đến vậy Một cuộc sống giàu sang, thành đạt, một người chồng đẹp trai và yêu vợ tha thiết, những tưởng Xuân đã có tất cả Nhưng rốt cuộc, tất cả đều không thể bù đắp cho những khát khao mong mỏi một đứa con của Xuân

Ở một câu chuyện khác mang màu sắc thần thoại Những nghịch lý của thần

Airet, Y Ban cũng viết trên nền cảm hứng về khát vọng làm mẹ của người đàn bà Hai cô gái xinh đẹp: một Dịu Dàng, một Thông Minh nhưng họ chỉ có một đôi chân để đi Điều ấy có vẻ như không ảnh hưởng nhiều đến tính cách hiền lành, yêu động vật, thiên nhiên của cô Dịu Dàng và niềm ham mê đọc sách của cô Thông Minh Điều làm họ đau khổ và thấy mình không bình thường ấy là việc có chung một nơi sinh con: “Cô Thông Minh òa khóc: chị Dịu Dàng ơi khốn khổ thân chúng mình quá Mình không phải là người bình thường đâu Bây giờ làm thế nào? Em muốn sinh con đẻ cái… đây này sách họ viết một người đàn bà bình thường có một cái đầu, một đôi tay, một trái tim và một nơi sinh sôi thế mà chị em mình lại chung nhau một cái nơi sinh sôi, chị nhường cho em nhé”

Trở đi trở lại vẫn là những khát vọng gia đình, được yêu được làm mẹ của những người đàn bà Soi lại, lật đi, cũng vẫn là những người đàn bà với những khát khao được sinh con đẻ cái, được có một người đàn ông chở che nương tựa Tại sao vậy? Mỗi người đàn bà dù ở mỗi hoàn cảnh khác nhau, mỗi cuộc đời khác nhau nhưng cuối cùng rồi khát vọng của họ cũng vẫn quy về những mối quan hệ trong gia đình Tại sao cô gái có đôi chân ngắn lại không ước có một đôi chân dài hơn, tại sao người đàn bà tàn tật không mơ mình trở thành một người phụ nữ xinh đẹp, lành lặn và cả cặp sinh đôi Dịu Dàng và Thông Minh kia nữa, sao họ không ước được đi trên đôi chân của mình? Tất cả họ chỉ chung một mong ước, một khát vọng đó là tình yêu và những đứa con Phải chăng khát vọng ấy không phải là điều bình thường như chúng ta vẫn nghĩ Với người phụ nữ khiếm khuyết hay lành lặn, tình yêu hạnh phúc gia đình với những đứa con mới thực sự là những điều đặc biệt quan trọng trong cuộc đời họ, là lẽ sống của họ Y Ban thấu hiểu một cách sâu sắc mặt này ở người phụ nữ và lý do khiến chị khắc sâu hình ảnh họ với những khát vọng bản năng chính là để cho chúng ta hiểu về họ hơn, biết trân trọng họ hơn

2.1.3 Sex - khát vọng sống

Ai cũng biết tình dục xưa nay gần như là một lĩnh vực cấm kị trong văn chương truyền thống Việt Nam, thế nhưng gần đây con đê xây bởi những ảnh hưởng của Nho giáo đó đã dường như bị phá vỡ Năm 1986 đất nước tiến hành công cuộc đổi mới, đổi mới về kinh tế kèm theo đổi mới về văn hóa nghệ thuật

“Dân chủ hóa văn học” là một khái niệm bao quát toàn bộ đời sống văn học ở thời

kỳ này Các văn nghệ sĩ đã có sự thay đổi trong nhận thức và tư duy, “những mảnh đời thường được nhìn ngắm lại và trong cái nền văn học gọi là hiện thực chủ nghĩa

ấy, tình dục chằng còn là một vấn đề úy kỵ nữa mà nhiều khi cò trở thành một đề tài lôi cuốn sự chú ý của độc giả và những người phê bình văn học” [66]

Trong những tác phẩm: Ăn mày dĩ vãng - Chu Lai, Nỗi buồn chiến tranh - Bảo Ninh, Những mảnh đời đen trắng - Nguyễn Quang Lập, Bến không chồng - Dương

Hướng…đã có những xen ôm ấp làm tình táo bạo, những suy nghĩ điên đảo, những khát khao thể xác mạnh mẽ, cũng có cả những cuộc giao hoan rất ngọt ngào Nhưng tất cả đều được miêu tả theo kiểu bóng mờ; không quá lộ liễu Bảo Ninh

viết trong Nỗi buồn chiến tranh: “Suốt đêm trong nhịp tàu dồn dập lắc lư,… hai

người thoải mái ôm xiết lấy nhau mà ngủ, … thỉnh thoảng thức dậy càng ôm chặt nhau; thỏa sức hôn hít nhau sống gấp lên với nhau những cây số cuối cùng còn vương lại của tuổi thanh xuân chiến hào…”

Trong Ăn mày dĩ vãng có những trang viết rất gợi cảm, cuốn hút: “Tôi (…)

cồn cào ghì xiết em vào người, hối hả đỡ em nằm xuống và lấy băng đạn kê đầu cho em khỏi lấm tóc Em chỉ rên khẽ lên một tiếng sâu thẳm từ trong lồng ngực rồi duỗi chân, mắt nhắm lại… Hàng khuy áo được bong dần từng cái Chao ôi! (…) tôi hoàn toàn không thể ngờ ngực em lại đẹp thế! Nhỏ nhắn, no tròn và trắng đến lóa mắt… Tôi gục mặt vào đó nghẹt thở, yên bình trong ngào ngạt hương thơm cây trái và tan rã ”

Tuy nhiên sex không phải là yếu tố mà người ta hay đưa ra để phân tích, bình luận khi nhắc tới những tác phẩm kể trên Những “vở diễn” có sex gây ồn ào trong văn học Việt Nam lại chủ yếu là do phái nữ “dàn dựng” mà người đầu tiên có

những đóng góp đáng kể là Phạm Thị Hoài với một loạt truyện ngắn như: Năm

ngày, Thuế biển, Chín bỏ làm mười…Yếu tố sex trong văn của bà khoanh vùng

nhỏ gọn với tầm cỡ vừa phải “Lối viết gia giáo của Phạm Thị Hoài vẫn là một lối

tiếp cận từ xa, sex trong tinh thần chữ nghĩa nhiều hơn là ở những cảm giác trực tiếp” (Nguyễn Huy Thiệp - dẫn theo Sisan) [50] Chính vì thế mà những tác phẩm

ấy không có cơ hội gây ra những cơn sóng ầm ào, dữ dội Nhưng nó lại mang ý nghĩa mở đường Bởi vì Phạm Thị Hoài là một người phụ nữ Sau chị là sự tiếp nối của Vi Thùy Linh, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Nhóm Ngựa Trời và mới nhất là Y Ban Đây cũng là những tên tuổi gây ra nhiều cuộc tranh luận sôi nổi trong giới phê bình nói riêng và dư luận nói chung với nhiều ý kiến trái chiều Như một đặc điểm chung của giới nữ các tác giả này không chỉ nhạy cảm với những nỗi đau, những bi kịch, họ còn nhạy cảm và biểu hiện một cách mạnh mẽ với những khao khát, ham muốn của chính giới mình, kể cả đó là những đòi hỏi về tình dục - chuyện mà xưa nay vẫn được coi là chuyện kín nơi phòng the Những chuyện mà đa số phụ nữ chưa bao giờ là người ở tình thế chủ động

Trong số các tác giả nữ kể trên nếu như Vi Thùy Linh, Đỗ Hoàng Diệu hay Nguyễn Ngọc Tư là những nhà văn, nhà thơ trẻ được biết đến trong vài năm trở lại đây thì Y Ban lại là một nhà văn đã qua cái tuổi bốn mươi và được biết đến những năm đầu thập niên 90 của thế kỉ trước Đến nay sau hơn hai mươi năm cầm bút chị

đã là một nhà văn có “thương hiệu” và tập truyện I am đàn bà (2006) dù đã đem lại cho Y Ban một năm với “tình thế hình sin” thì nó cũng chỉ là một tập truyện củng

cố thêm cho “thương hiệu” của chị Tuy nhiên không phải theo kiểu như người ta vẫn nói là “đánh bóng mình bằng chiêu sex” Bởi lẽ đó là một thương hiệu đã được đảm bảo bằng những giải thưởng, bằng hai mươi năm chị nhào nặn những dang dở của tâm hồn mình, bằng cả những hay dở mà người đọc đã quá quen trong những sáng tác của chị, mà không cần phải dùng “chiêu sex” nữa Nhưng có lẽ “cái máu

ăn thua” trong người đàn bà “đã qua hai lần lửa” lại là lý do khiến cho nhà văn

“xắn tay” vào đề tài nhạy cảm này một cách bạo liệt như vậy Sẽ là hồ đồ nếu chưa đọc hết tác phẩm của Y Ban mà đã vội quy kết nó Nếu cứ theo thói quy chụp viết sex là “rẻ tiền” có lẽ đa số tác phẩm văn học đương đại Việt Nam sẽ khó thoát khỏi