Mỹ thuật chùa khmer ở nam bộ tt

Ở khu vực Nam bộ có hơn 1 triệu người dân Khmer sinh sống, nhưng có khoảng 600 ngôi chùa lớn nhỏ được xây dựng, trong đó có những ngôi chùa cổ với phong cách kiến trúc, điêu khắc độc đáo

Huỳnh Thanh Trang

MỸ THUẬT CHÙA KHMER Ở NAM BỘ

Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật

Mã số: 9210101

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT

Hà Nội – 2020

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Xuân Tiên

Số 32, phố Hào Nam, phường Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa, Hà Nội

Vào hồi , ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam;

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngôi chùa Khmer ở Nam bộ được đồng bào xem là điểm sinh hoạt tôn giáo, văn hóa cộng đồng và đại diện cho bộ mặt cuộc sống của người dân địa phương Đồng bào Khmer luôn đặt niềm tin vào Đức Phật, người che chở và ban phước lành cho người dân…, vì thế trong các phum, sóc, họ tự nguyện đóng góp tiền của để xây dựng ngôi chùa riêng cho địa phương mình Ở khu vực Nam bộ có hơn 1 triệu người dân Khmer sinh sống, nhưng có khoảng 600 ngôi chùa lớn nhỏ được xây dựng, trong đó có những ngôi chùa cổ với phong cách kiến trúc, điêu khắc độc đáo đã được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia như: chùa Kh’leang tỉnh Sóc Trăng, chùa Ăngko-Reach Bô-Rfiy (Âng) tỉnh Trà Vinh, chùa Xà Tón tỉnh

An Giang, chùa Komphisako Prekchru (Xiêm Cán) tỉnh Bạc Liêu… Hiện nay, tại Nam bộ c ng như trong phạm vi cả nước, đã có không ít các công trình nghiên cứu khoa học của các tác giả trong và ngoài nước về lịch s văn hóa nghệ thuật của người Khmer ở Nam

bộ Trong đó có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến vùng đất mới Nam bộ nói chung từ đ u thế k XVII đến giữa thế k XX Tuy nhiên những công trình này chủ yếu chỉ nghiên cứu những vấn

đề về hình thành cộng đồng người Khmer Nam bộ, tổ chức xã hội, hôn nhân và gia đình của người Khmer dưới các gốc độ lịch s , dân tộc học Bên cạnh đó c ng có những công trình nghiên cứu về về văn hóa, nghệ thuật như sân khấu, âm nhạc… Trong đó có đề cập đến lịch s hình thành các ngôi chùa Khmer Nhưng nhìn chung, cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về m thuật chùa Khmer Nam bộ trong khi đó ngôi chùa chiếm một vị trí đặc biệt trong đời sống tinh th n, tín ngư ng của dân tộc Khmer vùng Nam

bộ Chùa Khmer ngoài chức năng đáp ứng nhu c u sinh hoạt tôn giáo, còn là trung tâm sinh hoạt văn hoá - xã hội của từng cộng đồng phum, sóc Khmer, là nơi lưu giữ nhiều kiểu thức hoa văn trang trí độc đáo thể hiện đậm đà bản sắc dân tộc Khmer

Khu vực Nam bộ có nhiều dân tộc khác nhau cùng sinh sống, trong đó người Kinh - Khmer - Hoa chiếm số lượng đông Người Khmer là một trong những bộ phận cư dân sinh sống lâu đời nhất ở nơi đây Sau đó người Việt và người Hoa mới đến đây định cư, ba tộc người này đã cùng chung sống để tạo nên vùng đất Đồng b ng sông C u Long đa dân tộc, đa tín ngư ng như ngày nay Trong quá trình cộng cư như thế, sự đan xen giao lưu văn hóa là tất yếu hiển nhiên Điều này làm cho Văn hóa Khmer nơi đây mang một bản sắc riêng khác với các địa phương trong khu vực, có một quá trình phát triển lâu dài và rực r trong đó m thuật được thể hiện qua các ngôi chùa, thông qua nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, trang trí nội ngoại thất

Do đó, nghiên cứu về những giá trị văn hóa th m m của tộc người Khmer là hết sức c n thiết đặc biệt là mối quan hệ giữa văn hóa - tôn giáo và m thuật bởi lẽ nghiên cứu mối quan hệ này c ng là nghiên cứu một trong những n t đặc trưng nhất về đời sống vật chất, đời sống tinh th n và đời sống th m m của tộc người Khmer, là cơ

sở cho các hoạch định chính sách kinh tế - văn hóa - xã hội của nơi đây Đồng thời còn giúp cho chính quyền c ng như người dân nơi đây thấy r t m quan trọng của ngôi chùa để có thức giữ gìn và phát huy đúng hướng những giá trị văn hóa và nghệ thuật đặc thù của tộc người này

Xuất phát từ những vấn đề có tính khoa học thực ti n nêu trên, tác giả đã chọn đề tài M thuật chùa Khmer ở Nam bộ làm Luận án

Tiến s của mình bởi đây là việc làm c n thiết để bổ sung cho những đánh giá toàn diện và đ y đủ về kho tàng văn hóa nghệ thuật phong phú đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Đứng từ góc độ m thuật, đề tài nghiên cứu M thuật chùa Khmer ở Nam bộ, để nhận diện r yếu tố cấu thành nên m thuật chùa Khmer ở Nam bộ, qua đó, nêu bật những đặc trưng và giá trị nghệ thuật của chùa Khmer vùng Nam bộ nh m giúp cho chính quyền c ng như người dân nơi đây nâng cao thức giữ gìn và phát huy đúng hướng những giá trị nghệ thuật đặc thù của dân tộc

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ m c đính nghiên cứu tổng thể trên, luận án sẽ thực hiện nghiên cứu từng nhiệm v c thể sau:

- Đưa ra một số khái niệm, l luận, l thuyết, nghiên cứu về vùng đất và lịch s hình thành chùa Khmer ở vùng Nam bộ làm cơ

sở nền tảng cho việc nghiên cứu các các vấn đề của đề tài luận án

- Nghiên cứu các thành tố m thuật chùa Khmer ở Nam bộ, phân tích về thực trạng, đặc trưng của m thuật chùa Khmer vùng Nam bộ, thông qua các ngôn ngữ kiến trúc, trang trí, điêu khắc…

- Phân tích, đánh giá đặc trưng và giá trị m thuật chùa Khmer

ở Nam bộ

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 ối tư ng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là m thuật chùa Khmer ở Nam bộ Trên nền tảng kiến trúc ngôi chính điện vì đây là công trình tập trung đ y đủ các tinh hoa m thuật của người Khmer, luận án đi sâu nghiên cứu nghệ thuật kiến trúc, trang trí nội ngoại thất, điêu

khắc thông qua khảo sát một số ngôi chùa Khmer tiêu biểu của Nam

bộ được công nhận là di tích kiến trúc, nghệ thuật cấp quốc gia

3.2 h m vi nghiên cứu

- Phạm vi thời gian: luận án nghiên cứu từ thế k 18 khi mà đạo Phật Nam Tông trở thành ch dựa tinh th n chủ yếu của cộng đồng người Khmer và xã hội của người Khmer Nam bộ được tổ chức theo quy mô của đạo Phật Nam Tông cho đến nay Thế k 18 c ng là thời gian muộn nhất h u hết các ngôi chùa Khmer được xây dựng ổn định, tồn tại cho đến ngày nay Sau thời điểm này, rất ít ngôi chùa Khmer được xây dựng thêm

- Phạm vi không gian: M thuật chùa Khmer ở Nam bộ sẽ được nghiên cứu toàn diện, trong đó NCS tập trung nghiên cứu khảo sát dùng d n liệu minh họa chủ yếu từ bốn ngôi chùa Khmer tiêu biểu đã được nhà nước công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tại bốn tỉnh có đông đồng bào Khmer cư trú là chùa Kh’leang tỉnh Sóc Trăng, chùa Ăngko-Reach Bô-Rfiy (Âng) tỉnh Trà Vinh, chùa

Xà Tón tỉnh An Giang, chùa Komphisako Prekchru (Xiêm Cán) tỉnh Bạc Liêu

- Phạm vi nội dung: nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, trang trí ở 4 ngôi chùa nêu trên

4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Bốn ngôi chùa Khmer là một mô hình tổng hợp của nhiều ngôi chùa tiêu biểu trong khu vực từ đó phác họa, đánh giá những yếu tố trong m thuật chùa Khmer Nam bộ như: kiến trúc, trang trí, điêu khắc…, nh m nêu lên mối quan hệ và giá trị của của các yếu tố này trong ngôi chùa

4.1 Câu hỏi nghiên cứu:

Các câu hỏi NCS đưa ra để d n dắt, hình thành giả thuyết

nghiên cứu là:

Những thành tố m thuật chùa Khmer ở Nam bộ là gì?

Chùa Khmer ở Nam bộ có những đặc trưng và giá trị m thuật gì?

C n làm gì để phát huy những đặc trưng và giá trị m thuật chùa Khmer ở Nam bộ?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu:

Giả thuyết 1: Trả lời cho câu hỏi nghiên cứu những thành tố m thuật chùa Khmer ở Nam bộ thể hiện như thế nào? Từ việc tìm hiểu hiện tượng: m thuật chùa Khmer Nam bộ thể hiện theo phong cách nào Luận án c ng xác định mức độ, dạng hình trong từng khía cạnh kiến trúc, trang trí, điêu khắc Từ đó xác định, chỉ ra những yếu tố của m thuật chùa Khmer Nam bộ là quan trọng nhất Kết quả nghiên cứu là cơ sở để tạo dựng nên những kết hợp từ sự tương tác của những khái niệm như chúng vốn có Ở đó, chúng tương tác và xây dựng làm nên những đặc trưng riêng biệt của m thuật chùa Khmer Nam bộ

Giả thuyết 2: Trả lời cho câu hỏi chùa Khmer Nam bộ có những đặc trưng và giá trị m thuật gì? Từ việc nghiên cứu c thể về nghệ thuật kiến trúc, nghệ thuật trang trí, nghệ thuât điêu khắc…, ở một số chùa Khmer tiêu biểu của Nam bộ, NCS không chỉ tìm ra n t đặc trưng riêng về mặt nghệ thuật tạo hình mà còn có cơ sở khoa học, học thuật khẳng định được những đặc trưng và giá trị m thuật của

nó trong bối cảnh tương tác với các nền văn hóa khác của người Việt, người Hoa cùng chung sống trên mảnh đất Nam bộ

Giả thuyết 3: Trả lời cho câu hỏi thực trạng m thuật chùa Khmer hiện nay Trên cơ sở phân tích thực trạng, những nguy cơ làm mất đặc trưng, giá trị văn hóa, nghệ thuật, luận án đề ra những giải

pháp và kiến nghị nh m phát huy giá trị m thuật chùa Khmer ở vùng Nam bộ

5 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

C ch tiế cận: Việc chọn l thuyết và phương pháp nghiên

cứu phù hợp giúp ích cho việc tiếp cận và giải quyết các giả thuyết của vấn đề nghiên cứu một cách khoa học NCS s d ng cách tiếp cận liên ngành trong đó lấy m thuật học là chính

Tiếp cận nghiên cứu theo hướng Xã hội học

Xã hội học là khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội chung, và đặc thù của sự phát triển và vận hành của hệ thống xã hội xác định về mặt lịch s Chính bối cảnh và sự vận động xã hội hẹp của một vùng miền trong khoảng thời gian nhất định đã sinh ra những phong cách trang trí, kiến trúc mang tính đặc trưng riêng của thời đại Giai đoạn lịch s 300 năm hình thành và phát triển của mảnh đất Tây Nam Bộ đã cho ra đời những ngôi chùa Nam Tông có đặc điểm riêng mà trước và sau thời kỳ này không có Đó c ng chính

là l do để nghiên cứu và bảo tồn những giá trị của nó

Tiếp cận nghiên cứu theo hướng M thuật học

Là hệ thống l luận và kiến thức về các l nh vực m thuật, M thuật học sẽ là hướng tiếp cận nghiên cứu, phân tích những yếu tố và nguyên l sáng tạo trong từng l nh vực kiến trúc, trang trí, điêu khắc của các ngôi chùa Khmer Nam bộ Người nghệ nhân đã lựa chọn các phương pháp tạo hình, trang trí rất đa dạng d n tới những kết quả phong phú Đây là cơ hội để vận d ng và chứng minh những l luận thông qua thực ti n

Tiếp cận nghiên cứu theo hướng Nhân học nghệ thuật

Nhân học nghệ thuật nghiên cứu quá trình sáng tạo và thưởng thức, m c đích hiểu biết tính dân tộc, những cộng đồng đã sản sinh,

nuôi dư ng, là môi trường hoạt động của các nền nghệ thuật, đã nhấn mạnh “trong nhân học nghệ thuật, nghiên cứu nghệ thuật là phương tiện đối với m c đích nghiên cứu nhân học”

Các tộc người khác nhau là người Việt - Hoa - Khmer đã cùng cộng cư trong quá trình lâu dài d n đến sự giao thoa điều này đã làm cho các tác ph m nghệ thuật Phật giáo Khmer vừa mang đặc điểm và nhân sinh quan của cả ba tộc người vừa đem đến những cái chung trong sự hài hòa thống nhất đó chính là những ngôi chùa Khmer nơi đây

hư ng h nghiên cứu

Phương pháp tiếp cận liên ngành

“Nghiên cứu liên ngành là nghiên cứu liên khoa học, là sự kết hợp các môn học, các ngành học với nhau” Đó là sự tổng hợp tri thức của nhiều l nh vực và nhiều ngành học, là quá trình liên kết, thiết lập các mối quan hệ qua lại, quy định và ảnh hưởng l n nhau giữa những phương pháp và quy trình của nhiều chuyên gia khác nhau Bởi vậy, nghiên cứu liên ngành khác với tiếp cận chuyên ngành là s d ng các phương pháp và quy trình của nhiều chuyên ngành một cách riêng biệt, độc lập

Từ góc độ tâm lí học, PGS.TS Nguy n Hữu Th thì định ngh a tiếp cận liên ngành trong khoa học là cách thức tổ chức, tiến hành nghiên cứu có s d ng quan điểm, tri thức và phương pháp nghiên cứu của một nhóm chuyên gia thuộc các chuyên ngành khác nhau để giải quyết vấn đề một cách toàn diện, khách quan và hiệu quả nhất Trong luận án NCS s d ng phương pháp tiếp cận liên ngành: lịch s học, tôn giáo học, m thuật học, xã hội học, nhân học nghệ thuật…, để phân tích các loại hình m thuật: kiến trúc, trang trí, điêu khắc trong một số ngôi chùa của người Khmer ở Nam bộ nh m làm

r đặc trưng và giá trị của nó về mặt tâm linh, văn hóa, m thuật

- Phương pháp so sánh khi so sánh các yếu tố tạo hình của chùa Khmer tại bốn tỉnh Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu và An Giang để

từ đó rút ra những n t tương đồng và khác biệt trong phong cách tạo hình của từng vùng c ng như làm nổi r giá trị văn hóa nghệ thuật của các yếu tố này trong chùa Khmer ở Nam bộ

- Phương pháp phân tích tổng hợp tài liệu thứ cấp, phân tích, so sánh đối chiếu, điền dã thực địa, phỏng vấn chuyên gia phỏng vấn trực tiếp các sư sãi, người dân bản địa, nghiên cứu thực tế tại các ngôi chùa, vẽ k họa ghi ch p vốn cổ, vector hóa vốn cổ, đo đạc,

ch p ảnh, in dập, trên các công trình kiến trúc NCS đã đến các chùa

là chùa Kh’leang tỉnh Sóc Trăng, chùa Ăngko-Reach Bô-Rfiy (Âng) tỉnh Trà Vinh, chùa Xà Tón tỉnh An Giang, chùa Komphisako Prekchru (Xiêm Cán) tỉnh Bạc Liêu trong thời gian 2 tháng để bổ sung và làm sáng tỏ vấn đề

6 Kết quả và đóng góp của luận án

Đóng góp về mặt l luận

Thông qua việc nghiên cứu các kiểu thức trang trí kiến trúc, trang trí, điêu khắc trong chùa Khmer vùng Nam bộ, luận án khi hoàn thành sẽ đóng góp một ph n nhỏ vào việc nghiên cứu các công trình văn hoá vật thể và phi vật thể ở nước ta nói chung, ở vùng Nam

bộ nói riêng

Đóng góp về mặt thực ti n

Luận án sẽ nghiên cứu, phân tích và đưa ra những đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc, trang trí, điêu khắc…, của những ngôi chùa Khmer ở Nam bộ để kế thừa và phát huy

Luận án c ng tập hợp đ y đủ, hệ thống tư liệu về quá trình du nhập, phát triển của Phật giáo Nam Tông và nghệ thuật tạo hình

trong các ngôi chùa Nam bộ, đây sẽ là một tài liệu tham khảo có giá trị cho công tác trùng tu, tôn tạo các ngôi chùa Khmer sau này Luận án đề ra một số giải pháp về phát huy những giá trị văn hóa, nghệ thuật tạo hình ngôi chùa Khmer ở Nam bộ trong giai đoạn hiện nay

7 Bố cục của luận án

Ngoài ph n Mở đ u (8 trang), kết luận (5 trang), danh m c tài liệu tham khảo (20 trang), ph l c (94 trang), nội dung luận án gồm

03 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở l luận và thực ti n (45 trang)

Chương 2: Các thành tố m thuật chùa Khmer ở Nam bộ (46 trang)

Chương 3: Đặc trưng và giá trị m thuật chùa Khmer ở Nam bộ (36 trang)

Nhóm c c c ng t nh nghiên cứu v m thuật ch a Khmer

Những tác giả nghiên cứu về những khía cạnh của nghệ trang trí hay kiến trúc của ngôi chùa Khmer trên các tạp chí chuyên ngành như: Lê Bá Thanh 153,154 , Lê Du M c 114 , Châu Thành Thơ

167 … Trong cuốn “Tìm hiểu vốn văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ”

125 có bài viết “Văn hóa Khmer trong quá trình giao lưu và phát triển ở Nam Bộ” của Đinh Văn Liên và “Tìm hiểu nghệ thuật tạo hình chùa Khmer ở Nam Bộ” của Lê Tất Thắng có những g n với hướng nghiên cứu của luận án nhưng chỉ mang tính khái quát, chưa nghiên cứu sâu

1.2 Cơ sở lý luận và lý thuyết

1.2.1.Các khái niệm:

Khmer, người Khmer

“Khmer” là từ được viết theo phiên âm tiếng Anh, thường thấy trong từ điển tiếng Anh Thuật ngữ “Khmer” hay Kh’mer được nhiều tài liệu của các tác giả người Việt Nam s d ng rộng rãi và phổ biến

Người Khmer còn có các tên gọi Khmer Krom, Khmer Crộm, Khmer Hạ, Khmer Dưới, Cao Miên, Cul, Cur, Người Việt gốc Miên Theo Chỉ thị số 117-CT/TƯ ngày 29-9-1981 của Ban bí thư trung ương Đảng cộng sản Việt Nam và Chỉ thị số 122-CT ngày 12-5-1982 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Việt Nam về Công tác đối với đồng bào Khmer quy định thống nhất dùng tên gọi dân tộc Khmer

“M thuật” (Anh :Fine arts; Pháp : Beaux arts) Từ dùng chỉ

những ngành nghệ thuật “cấp cao” bất v lợi, trái với những nghệ thuật trang trí hay ứng d ng (APPLIED ARTS, DECORATIVE ARTS) Trong cách dùng thông thường, từ này bao hàm hội họa, điêu khắc và kiến trúc (cho dù rõ ràng là một nghệ thuật “có ích

lợi”), nhưng nó thường được dùng theo ngh a rộng để chỉ cả thi ca và

âm nhạc Từ này chưa được dùng trước thế kỉ 18, vì tới năm 1746 thì

mới xuất hiện tác ph m chủ chốt của Charles Batteux (1713-80) nhan

đề Les Beaux Arts réduits à un même principe (những ngành m thuật quy về một nguyên lý chung) Batteaux chia các nghệ thuật ra nghệ thuật có ích, nghệ thuật có tính đẹp (điêu khắc, hội họa, âm

nhạc, thi ca), và những nghệ thuật phối hợp cái đẹp và sự ích d ng (kiến trúc, thuật hùng biện) Sau đó ít lâu, trong Bách khoa toàn thư

của Diderot, nhà triết học D’Alembert (1717-83) liệt kê các ngành

m thuật: hội họa, điêu khắc, kiến trúc, thi ca và âm nhạc Bảng kê

n y được xác lập và ở Anh từ “five arts” (năm nghệ thuật) đôi khi được dùng như đồng ngh a với m thuật Xem thêm LIBERAL ARTTS [105, tr.395]

1.2.2 Các quan điểm và lý thuyết nghiên cứu

Lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa

Lý thuyết về giao lưu và tiếp biến văn hóa trong nghiên cứu văn hóa Nam bộ là nghiên cứu quy luật chung của văn hóa vào một trường hợp c thể Luận án vận d ng lý thuyết giao lưu và tiếp biến

văn hóa để làm sáng tỏ một số vấn đề: Quá trình định cư, sinh sống tách biệt lâu dài với người Khmer vùng Biển Hồ (Khmer vùng L c Chân Lạp trước đây) đã tạo nên những đặc điểm về cư trú, quản lý xã hội, sản xuất kinh tế và đặc trưng văn hóa của người Khmer vùng Nam bộ Từ cuối thế k XVII, đ u thế k XVIII cùng với quá trình cộng cư với người Việt, người Hoa và người Chăm di n ra liên t c càng làm tăng sự khác biệt giữa cộng đồng người Khmer Nam bộ và người Khmer ở Campuchia Do đó sự sáng tạo trong l nh vực m thuật chùa Khmer nói riêng và các l nh vực nghệ thuật khác có nhiều điểm tương đồng và khác biệt

Lý thuyết Hình thái học của nghệ thuật của M Cagan