Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử lớp 10 ở trung tâm GDTX đình xuyên, gia lâm, hà nội (vận dụng qua phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại chương trình chuẩn)

Tuy nhiên, trong thực tiễn để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh theo hướng tích cực, người dạy cần phải có sự lựa chọn phương pháp phù hợp và phương tiện hỗ trợ như tình huống có vấ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ AN

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN ĐÌNH XUYÊN, GIA LÂM, HÀ NỘI (VẬN DỤNG QUA PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI

CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI – CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH

SỬ

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Kim Đỉnh

HÀ NỘI - 2012

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

1.1 Biểu đồ mức độ sử dụng phiếu học tập của giáo viên trong giờ Lịch sử 2.1 Biểu đồ so sánh kết quả điểm kiểm tra giữa lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 10

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRUNG TÂM GDTX 10

1.1 Cơ sở lí luận 10

1.1.1 Quan niệm về phiếu học tập 10

1.1.2 Mục tiêu, đặc trưng của môn học Lịch sử 18

1.1.3 Đặc điểm quá trình nhận thức của học sinh THPT nói chung và học sinh THPT hệ GDTX nói riêng trong học tập môn Lịch sử 24

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử 30

1.2 Thực trạng dạy học lịch sử nói chung và việc thiết kế, sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử ở trung tâm GDTX Đình Xuyên 35

1.2.1.Mục đích khảo sát 35

1.2.2 Nội dung khảo sát 35

1.2.3 Kết quả khảo sát 36

1.2.4 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết 39

CHƯƠNG 2 41

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI (LỚP 10 – CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRUNG TÂM GDTX ĐÌNH XUYÊN 41

2.1 Vị trí, mục tiêu và nội dung của phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 41

2.1.1 Vị trí, mục tiêu phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 41

2.1.2 Nội dung của phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 44

2.2 Xác định nội dung sử dụng phiếu học tập trong dạy học phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 48

2.2.1 Yêu cầu khi xác định nội dung 48

2.2.2 Những nội dung sử dụng phiếu học tập 50

2.3 Một số yêu cầu khi thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 55

2.3.1 Yêu cầu khi thiết kế phiếu học tập 55

2.3.2 Yêu cầu khi sử dụng phiếu học tập 59

2.4 Quy trình thiết kế phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 62

2.4.1 Xác định mục đích sử dụng 63

2.4.2 Xác định mục tiêu học sinh cần đạt 64

2.4.3 Xây dựng nhiệm vụ người học phải thực hiện 65

2.4.4 Hoàn chỉnh phiếu và thử nghiệm 66

2.5 Một số biện pháp hướng dẫn học sinh sử dụng phiếu học tập 67

2.5.1 Sử dụng phiếu học tập khi chuẩn bị bài ở nhà 67

2.5.2 Sử dụng phiếu học tập kết hợp với các hoạt động học tập ở trên lớp 70

2.5.3 Sử dụng phiếu học tập trong tự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập 76

2.6 Thực nghiệm sư phạm 79

2.6.1 Mục đích, đối tượng thực nghiệm 79

2.6.2 Nội dung thực nghiệm 80

2.6.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 80

2.6.5 Kết quả thực nghiệm 81

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục đào tạo đang là vấn đề thách thức của toàn cầu Hiện nay, các quốc gia trên thế giới đang nỗ lực đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục và đào tạo với nhiều mô hình, biện pháp khác nhau nhằm mở rộng quy mô, nâng cao tính tích cực trong dạy học một cách toàn diện, dạy làm sao để giúp người học hướng tới việc học tập chủ động, chống lại những thói quen học tập thụ động Muốn vậy, cần phải nâng cao, cải tiến đồng bộ và toàn diện về mục tiêu dạy học, nội dung, phương pháp, phương tiện,…trong đó, phương pháp dạy học là một thành tố quan trọng và

có tính quyết định đến chất lượng của quá trình dạy học

Trong Luật Giáo dục sửa đổi ban hành năm 2010, điều 2.4, đã ghi “ Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[24, tr.27] Định hướng của việc đổi mới phương pháp dạy học nhấn mạnh đến vai trò tích cực, chủ động của học sinh trong việc tham gia các hoạt động học tập theo sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên Theo hướng tích cực hóa người học, người dạy sẽ đóng vai trò chủ đạo, còn người học đóng vai trò chủ động chiếm lĩnh tri thức.Chính vì vậy vai trò của người thầy là tổ chức, hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu những kiến thức mới Để làm được điều đó, người thầy nên có những công cụ hỗ trợ cho học sinh trong học tập để học sinh phát huy được năng lực của mình Ở đây, phiếu học tập có thể là một công cụ hỗ trợ hiệu quả trong dạy học

Thực tiễn dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng trong giai đoạn hiện nay đã và đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, đây mà nhiệm vụ trọng tâm của ngành giáo dục Trên thực tế, giáo viên THPT đã dần thay đổi quan niệm dạy học theo kiểu đọc – chép, giáo viên đã xác định được vai trò của mình trong hoạt động dạy – học

Tuy nhiên, trong thực tiễn để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh theo hướng tích cực, người dạy cần phải có sự lựa chọn phương pháp phù hợp và phương tiện hỗ trợ như tình huống có vấn đề, câu hỏi, bài tập, phiếu học tập… trong đó sử dụng phiếu học tập trong dạy học có nhiều ưu điểm lớn như: hiệu quả cao, dễ thiết

kế và sử dụng, sử dụng được trong nhiều khâu của quá trình dạy học Phiếu học tập không chỉ là phương tiện truyền tải kiến thức mà còn hướng dẫn cách tự học cho học sinh, đồng thời thông qua đó rèn luyện năng lực tư duy, sáng tạo, xử lí linh hoạt cho người học Phiếu học tập không chỉ tổ chức hoạt động theo cá nhân mà có thể tổ chức theo nhóm một cách có hiệu quả

Ngoài ra, trong chương trình Lịch sử ở bậc THPT, chương trình lớp 10 có nội dung phong phú, bao gồm phần lịch sử thế giới cổ, trung, cận đại và lịch sử Việt Nam trước năm 1858 Đặc biệt là phần lịch sử thế giới cổ, trung đại là một phần có nội dung tương đối khó, với nhiều mốc thời gian, khái niệm và vấn đề lịch sử quan trọng Chính vì vậy, để giúp học sinh tìm hiểu nội dung kiến thức này, giáo viên cần cung cấp những công cụ hướng dẫn học sinh học tập nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy ở trung tâm GDTX, nơi học sinh có trình độ năng lực nhận thức có nhiều điểm khác biệt so với học sinh THPT thì việc cung cấp những công cụ hỗ trợ học sinh trong học tập là hết sức cần thiết Vì vậy, chúng tôi

chọn vấn đề “ Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử lớp 10 ở

Trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm, Hà Nội (vận dụng qua phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại – chương trình chuẩn )” làm đề tài nghiên cứu luận văn

thạc sĩ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Xung quanh vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và thiết kế công

cụ hỗ trợ hướng dẫn cho học sinh học tập trong môn Lịch sử ở trường THPT nói riêng đã được rất nhiều nhà nghiên cứu khoa học quan tâm

2.1 Tài liệu khoa học giáo dục nói chung

Lý thuyết dạy học tích cực đã được rất nhiều nhà khoa học trên thế giới và

Việt Nam nghiên cứu: Dạy và học tích cực và sử dụng thiết bị dạy học ( tài liệu tập

huấn về dạy và học tích cực - Dự án Việt – Bỉ , Bộ Giáo dục và Đào tạo , Hà nội

tháng 5 – 2006) và tài liệu Một số phương pháp dạy học tích cực của PGS.TS Vũ

Hồng Tiến có đề cập đến 1 trong 4 đặc trưng của dạy học tích cực là dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của người học và nhấn mạnh tính tích cực hoạt động của người học Trong đó nhấn mạnh dạy học tích cực là “ dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học” Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động” Công trình nghiên cứu này đã đề cập đến vấn đề dạy học theo hướng hoạt động tích cực của học sinh dựa trên việc sử dụng thiết bị dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh nhưng chưa đề cập đến những thiết bị dạy học, công cụ

hỗ trợ trong dạy học cụ thể như phiếu học tập

John Dewey (1859 – 1952), người Mĩ cho rằng: “ Việc dạy học phải kích thích được hứng thú, phải để học sinh độc lập, tìm tòi, thầy giáo là người thiết kế, người cố vấn” [ 23, tr.6 ] Nhưng ông chưa đề cập đến “người thiết kế và người cố vấn” phải làm gì để học sinh có thể chủ động, tìm tòi được nguồn kiến thức mới.Ở đây, chúng tôi muốn nhấn mạnh đến vai trò của người thầy và những công cụ hỗ trợ học sinh trong học tập

Trong cuốn “Phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh như thế nào”, I.F.Khar-la-mốp (1979) cho rằng học tập là quá trình nhận thức tích cực

trong đó có bước ôn tập kiến thức đã học, đào sâu, hệ thống hoá kiến thức Việc học tập ở nhà của HS hay việc ôn tập bài cũ có ý nghĩa tích cực không chỉ với việc phát huy tính tích cực của HS mà còn giúp các em củng cố, nắm vững kiến thức

[17, tr.68] GV cần lựa chọn nội dung, tổ chức các hoạt động ôn tập sao cho HS biểu lộ tính sáng tạo, đi tới hiểu và nắm vững kiến thức, ví dụ như làm bài tập thực hành, trả lời câu hỏi, viết bài mô tả ngắn gọn về sự kiện lịch sử, dẫn ra các ví

dụ hoặc sự kiện để chứng minh một kết luận nào đó Ông cũng cho rằng HS phải

tự khám phá kiến thức cho bản thân dù chỉ là “khám phá lại” Sự khám phá này

phải thông qua việc sử dụng các bài tập chứ không phải là học thuộc lòng

Như vậy, từ các tài liệu giáo dục học và giáo dục lịch sử chúng tôi nhận thấy các tác g iả nước ngoài đã t ập trung nghiên cứu giải quyết những vấn đề chung về việc phát huy tính tích cực của học sinh thông qua những công cụ hỗ trợ học tập của giáo viên Tuy nhiên các công cụ hỗ trợ cho từng bài học, từng nội dung chương trình dạy học chưa được các tác giả đề cập đến, đây chính là gợi ý, định hướng giúp chúng tôi thực hiện đề tài luận văn của mình

2.2 Tài liệu về Phương pháp dạy học lịch sử

Các giáo trình về phương pháp dạy học lịch sử như: “Phương pháp dạy học lịch sử phần đại cương”, tập 2 của các tác giả Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị chủ biên (NXB Giáo dục 1992), Cuốn “ Đổi mới việc dạy học lịch sử lấy học sinh làm trung tâm” của Hội khoa học lịch sử Việt Nam do GS Phan Ngọc Liên chủ biên đã

đề cập đến phương hướng, biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay trong đó nhấn mạnh tới vấn đề phát huy năng lực tư duy của học sinh thông qua những công cụ hỗ trợ của giáo viên

Cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THCS” do GS Phan Ngọc Liên, PGS Trịnh Đình Tùng chủ biên đã đề cập đầy đủ

cơ sở lí luận , thực tiễn của việc phát huy tính tích cực học tập Đồng thời đề ra những biện pháp sư phạm cần thiết nhằm phát huy tính tích cực, khả năng tư duy

độc lập của học sinh THCS

“Phương pháp dạy học lịch sử - tập 1” của Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh

Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (2010) có đề cập đến những vấn đề lí luận chung về các công cụ hỗ trợ hoạt động học tập cho học sinh trong học môn Lịch sử Trong

đó, khi viết về các biện pháp chủ yếu để phát huy tính tích cực của học sinhtrong

dạy học lịch sử có đề cập đến vấn đề “tránh việc dạy học theo lối thầy đọc, trò chép Học sinh dưới sự hướng dẫn của thầy, phải biết ghi nhưng gì cảm thầy cần thiết, hiểu hoặc gợi lên những suy nghĩ về những vấn đề cần giải quyết”, nhưng các tác giả chưa nói rõ cụ thể để làm được điều này người thầy phải làm gì để giúp học sinh học tập hiệu quả Các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở quý báu về mặt lí luận giúp chúng tôi tìm được hướng giải quyết các nhiệm vụ của luận văn

2.3 Các bài báo, tạp chí khoa học giáo dục

Vấn đề thiết kế và sử dụng các công cụ hỗ trợ học tập cho học sinh còn được

đề cập rất nhiều trên các tạp chí khoa học chuyên ngành như: Tạp chí giáo dục, Tạp

chí dạy học ngày nay…Các bài viết như “Những vấn đề trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay” của GS Phan Ngọc Liên và Nguyễn Thị Côi , “Một vài suy nghĩ về đổi mới nội dung giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” của tác

giả Nghiêm Đình Vì và Trịnh Đình Tùng trên tạp chí nghiên cứu lịch sử số 5/1991,

“ Về biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử” của PGS Trịnh Đình Tùng đăng trên tạp chí nghiên cứu giáo dục số 5/1994, “ Hướng dẫn làm bài tập lịch sử”

của tác giả Nguyễn Thị Côi và Phan Thị Kim Anh trên tạp chí nghiên cứu giáo dục

số 6/1994…đã đi sâu vào các vấn đề khác nhau của phương pháp dạy học Lịch sử nói chung và vấn đề công cụ hỗ trợ trong dạy học lịch sử nói riêng Cụ thể hơn

trong bài viết “Phiếu học tập – phương pháp dạy học có sử dụng phiếu học tập”

của tác giả Nguyễn Thị Dung được đăng trên thông tin khoa học giáo dục số

45/1994; “Phương pháp sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lí lớp 10 nhằm phát huy tính tích cực và độc lập của học sinh” của tác giả Đậu Thị Hòa, Tạp chí

giáo dục số 195/2008, cho biết: Phiếu học tập là công cụ để giáo viên tổ chức hoạt động khai thác và lĩnh hội kiến thức theo hướng định trước của giáo viên Đây là các nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho đề tài

2.4 Các công trình khoa học khác

Đặc biệt trong luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục của tác giả Đỗ Thị Hồng

Hạnh với đề tài “Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong phương pháp thảo luận

nhóm môn giáo dục học tại trường THSP Thanh Hóa” tác giả đã nhấn mạnh: phiếu

học tập là một công cụ hỗ trợ đắc lực cho phương pháp dạy theo nhóm Tác giả chỉ

rõ phiếu học tập đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động dạy – học, nó được xem như một công cụ hỗ trợ hiệu quả đối với mỗi giáo viên và học sinh trong từng bài dạy học

Ngoài ra, nghiên cứu về các phương tiện hỗ trợ hoạt động học tập nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học lịch sử còn là đề tài nghiên cứu khoa học, đề tài khóa luận tốt nghiệp đại học của một số sinh viên, khoa Lịch sử trường Đại học Sư phạm Hà Nội và trường Đại học giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội

Tiêu biểu như: “Sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử ở trường THPT” của Nguyễn Tiến Trình (2008), “Xây dựng công cụ hướng dẫn học sinh tự kiểm tra đánh giá trong học tập môn Lịch sử ở trường THPT” của Nguyễn Xuân Mạnh (2009), “ Sử dụng phương tiện dạy học để nâng cao chất lượng giảng dạy ở lớp 10 THPT” của Phạm Minh Hiếu, Nguyễn Hoàng Long , Kỷ yếu Hội nghị khoa học

sinh viên lần thứ IX – Sinh viên trường Đại học Giáo Dục – Đại học Quốc gia với nghề dạy học, Hà Nội 2010 Trong những bài viết này, các tác giả đã đề cập đến việc xây dựng những công cụ hỗ trợ cho giáo viên và học sinh trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng

Tóm lại các công trình nghiên cứu kể trên đã đề cập đến yêu cầu cần có sự

hỗ trợ tích cực của các phương tiện, công cụ trong dạy học lịch sử để giờ học lịch

sử có hiệu quả hơn Tuy nhiên các công trình nghiên cứu đi trước mới chỉ dừng lại

ở việc khái quát những vấn đề lí luận, chưa vận dụng cụ thể vào chương trình lịch

sử lớp 10 và chưa gắn với đối tượng học sinh Giáo dục thường xuyên Tiếp thu các kết quả nghiên cứu trên, chúng tôi thực hiện đề tài của mình nhằm góp phần nâng cao hiệu quả trong dạy học Lịch sử nói chung và phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại nói riêng

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Qúa trình thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học phần Lịch sử thế giới cổ trung đại cho học sinh lớp 10 ở trung tâm GDTX Đình

Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội

Phạm vi nghiên cứu:

- Về nội dung: đề tài đề xuất cho giáo viên quy trình thiết kế và hướng dẫn học sinh

sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử

- Về chương trình: Vận dụng vào phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại – lớp 10

- Về hình thức tổ chức dạy học: các bài học lịch sử nội khóa trên lớp

- Về thực nghiệm sư phạm: tiến hành thực nghiệm trong dạy học lịch sử lớp 10 tại trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội

4 Mục đích nghiên cứu và nhiêm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là đề xuất quy trình thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học phần lịch sử thế giới cổ trung đại cho học sinh lớp 10 ở trung tâm GDTX, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT nói chung và trung tâm GDTX Đình Xuyên nói riêng

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và khảo sát thực tiễn liên quan đến vấn đề thiết kế và

sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử ở trường THPT nói chung và dạy học lịch sử ở trung tâm GDTX nói riêng

- Xác định vị trí, vai trò, mục tiêu, nội dung của phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại trong chương trình lịch sử lớp 10 THPT, từ đó xác định nội dung kiến thức có sử dụng phiếu học tập trong dạy học

- Đề xuất quy trình thiết kế và hướng dẫn học sinh sử dụng phiếu học tập trong dạy học nhằm nâng cao hiệu quả dạy học

- Thực nghiệm sư phạm, từ đó rút ra kết luận khoa học và khẳng định tính khả thi của đề tài

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí thuyết: đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu sách báo, tạp chí, internet… về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học LS; phân tích nội dung chương trình, SGK lớp 10

- Nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên, học sinh, điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử ở Trung tâm GDTX Đình Xuyên; Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra, đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn

6 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo viên thiết kế và sử dụng phiếu học tập theo yêu cầu mà đề tài đề xuất sẽ phát huy tính tích cực của học sinh trong học tâp môn Lịch sử nói chung và lịch sử thế giới cổ trung đại (lớp 10 – chương trình chuẩn) nói riêng, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT nói chung và trung tâm GDTX Đình Xuyên nói riêng

7 Những đóng góp mới của đề tài

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và điều tra thực trạng sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử lớp 10 ở trung tâm GDTX Đình Xuyên, đề tài đã đề xuất quy trình thiết kế và các biện pháp sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới

cổ đại và trung đại lớp 10 (chương trình chuẩn ) theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

8.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài góp phần làm phong phú thêm lý luận dạy học bộ môn, đặc biệt là về

sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử nói chung, dạy học lịch sử thế giới cổ trung đại nói riêng

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên sư phạm ngành Lịch sử, cho giáo viên ở trường THPT nói chung và ở trung tâm GDTX Đình Xuyên nói riêng và bản thân tác giả người đang trực tiếp giảng dạy môn Lịch sử tại trung tâm GDTX Đình Xuyên

9 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn được trình bày trong 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử ở trung tâm GDTX

Chương 2: Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại

và trung đại (lớp 10 –chương trình chuẩn) ở trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRUNG TÂM GDTX 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Quan niệm về phiếu học tập

1.1.1.1 Khái niệm phiếu học tập

Phiếu học tập đã trở thành một công cụ khá quen thuộc với người giáo viên Tuy nhiên, cho đến nay chúng ta vẫn chưa có một quan niệm thống nhất về nó Chính vì thế, chúng tôi muốn từ những khái niệm đã có để đưa ra một cách hiểu thống nhất, khả thi về phiếu học tập

Một số quan niệm về phiếu học tập:

Nhà nghiên cứu Đậu Thị Hòa cho rằng:

Phiếu học tập là những tờ giấy rời, có in sẵn những thông tin, số liệu, sự kiện cần thiết nhưng không có trong sách giáo khoa để yêu cầu học sinh phân tích, khai thác kiến thức phục vụ cho bài học hoặc có ghi sẵn những nhiệm vụ học tập dưới dạng các vấn đề, các câu hỏi, các bài tập để yêu cầu học sinh giải quyết

[12, tr.35] Theo như tác giả thì phiếu học tập được xem là những phiếu bổ sung thông tin ngoài sách giáo khoa hoặc giao nhiệm vụ cụ thể yêu cầu học sinh giải quyết

Thống nhất với ý kiến trên, tác giả Đỗ Thị Hồng Hạnh cũng quan niệm:

Phiếu học tập là những thông tin bằng giấy hoặc dạng giấy do giáo viên thiết kế, gồm một hoặc một số tờ có vai trò học liệu để bổ sung cho sách và tài liệu giáo khoa quy định, có chức năng hỗ trợ giảng dạy, vừa như là công cụ hoạt động, vừa tạo điều kiện cho hoạt động của người học và người dạy mà trước hết như một nguồn thông tin học tập [11, tr.22]

Nội dung phiếu học tập thể hiện bằng nhiều dạng ngôn ngữ khác nhau: chữ viết, chữ in thông thường, con số, biểu tượng logic, hàm số, biểu thức, phương trình

ma trận, sơ đồ , biểu mẫu thống kê, đồ họa, tranh ảnh và các loại ký hiệu, biểu tượng khác Mỗi phiếu học tập giao cho học sinh một vài nhiệm vụ nhận thức cụ thể nhằm dẫn dắt tới một kiến thức, tập dượt một kỹ năng, rèn luyện một thao tác tư duy hoặc thăm dò một thái độ của học sinh trước một vấn đề

Trong cuốn luận văn thạc sĩ của mình, tác giả Nguyễn Thùy Linh lại cho rằng: Phiếu học tập là những tờ giấy rời in sẵn những công tác độc lập, được phát cho từng học sinh, nhóm học sinh, tự lực hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học Cách quan niệm tương đối khái quát nhưng tác giả chỉ giới hạn phạm vi sử dụng của phiếu học tập là ở trên lớp học

Hai tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hà, Nguyễn Thị Nam lại nhìn nhận phiếu học tập như một công cụ được sử dụng khá linh hoạt trong mọi thời gian chứ không chỉ

ở phạm vi trong giờ học trên lớp: Phiếu học tập là những mảnh rời được giáo viên thiết kế sẵn các yêu cầu để học sinh trả lời bằng cách điền vào Thời điểm sử dụng rất linh hoạt, giáo viên có thể cho học sinh làm ở nhà hay làm tại lớp

Tác giả Phạm Đình Thực dùng cách gọi phiếu giao việc: Phiếu giao việc là một hệ thống những việc mà học sinh phải tiến hành để có thể tự mình chiếm lĩnh được kiến thức mới, tự mình hình thành những kĩ năng mới Những công việc này

đã được viết trên giấy có chừa sẵn chỗ trống để học sinh làm

Cách quan niệm của tác giả vừa khái quát, vừa cụ thể và phù hợp với cách giới thuyết cho việc sử dụng nó trong hoạt động dạy học Toán ở tiểu học

Đi sâu vào một loại phiếu cụ thể, tác giả Cao Thúy Oanh cũng góp một quan niệm phiếu bài tập phân vai (role sheets) là những bài tập trên mẩu giấy rời, do giáo viên thiết kế nhằm giúp học sinh đọc và khám phá tác phẩm (văn học) Tác giả cũng thống nhất trong việc khẳng định đặc điểm của phiếu học tập là : được thiết kế trên giấy, do giáo viên thiết kế

Tác giả Hoàng Thanh Tú cho rằng “Phiếu học tập là bản phác thảo những công việc của học sinh (có thể thực hiện ngay trên lớp hoặc ở nhà) làm việc cá nhân hoặc làm việc nhóm trong một khoảng thời gian nhất định nhằm đạt được mục tiêu bài học Hình thức của phiếu học tập rất đa dạng, có thể thiết kế một hoặc hai câu hỏi; bài tập; bảng biểu, sơ đồ, đề cương trống…để học sinh trả lời, trình bày, điền hoặc sắp xếp thông tin…nhằm hình thành kiến thức hoặc phát triển một kĩ năng nhất định” [22, tr.123]

Nhìn chung, các tác giả khá thống nhất với nhau trong việc xác định bản chất của phiếu học tập, gồm những đặc điểm chính: Là công cụ học tập và giảng dạy; được giáo viên thiết kế sẵn trên giấy; giúp học sinh độc lập chiếm lĩnh kiến thức và giáo viên thuận lợi trong giảng dạy

Tuy nhiên, các tác giả chưa thống nhất với nhau trong quan niệm về hai vấn đề:

- Nội dung kiến thức trong phiếu học tập: chỉ giới hạn trong sách giáo khoa hay chỉ lấy ngoài sách giáo khoa hay có thể kết hợp cả hai nguồn tài liệu?

- Thời gian sử dụng phiếu học tập: chỉ giới hạn trong giờ học trên lớp hay có thể

mở rộng ra ngoài giờ học?

Thực ra, theo chúng tôi phiếu học tập không chỉ sử dụng nhằm bổ sung thông tin ngoài sách giáo khoa cũng không chỉ giao nhiệm vụ cho người học sinh chỉ giới hạn thời gian trên lớp học Chính vì thế, từ những quan điểm trên, chúng tôi muốn đưa ra một quan niệm có ý nghĩa khái quát về phiếu học tập

Trong Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê định nghĩa:

Phiếu:

- Tờ giấy rời có cỡ nhất định, ghi chép những nội dung nhất định nhằm để phân loại, sắp xếp theo một hệ thống nào đó

- Tờ giấy ghi nhận một quyền lợi nào đó của người sử dụng

- Tờ giấy biểu thị ý kiến trong cuộc bầu cử hoặc biểu quyết do từng cá nhân trực tiếp bỏ vào hòm phiếu

Phiếu học tập là công cụ hỗ trợ do giáo viên thiết kế, gồm có một hoặc một

số tờ giấy có ghi sẵn những thông tin hoặc nhiệm vụ học tập cụ thể cho học sinh

Lưu ý:

- Thông tin trong phiếu học tập có thể gồm nguồn sách giáo khoa và ngoài sách giáo khoa nhưng nó phải được giáo viên gia công sư phạm cho phù hợp với nội dung và mục đích sử dụng

- Nhiệm vụ của học sinh có thể thực hiện trong giờ học chính khóa hoặc tự học ngoài giờ

1.1.1.2 Chức năng của phiếu học tập

a Cung cấp tư liệu để người học nhằm phục vụ cho quá trình khai thác nội dung bài học

Phiếu học tập là những phiếu thông tin, do đó trước hết nó cung cấp cho người học những thông tin cần thiết liên quan đến bài học, phục vụ thiết thực cho bài học Nó có thể là những nội dung trong bài học mà giáo viên muốn nhấn mạnh

để học sinh theo dõi một cách tập trung, nó cũng có thể là những hình ảnh trực quan nhằm minh họa nội dung bài học, nó cũng có thể là những thông tin ngoài bài học nhằm bổ sung thêm kiến thức cần thiết cho học sinh Tiếp xúc với phiếu học tập là học sinh được tiếp xúc với một một kênh thông tin khác do giáo viên tạo ra nhằm hướng học sinh đến những yêu cầu nhất định

Ví dụ: Một bài giới thiệu về nhân vật Tần Thủy Hoàng mà giáo viên tìm trong các nguồn tài liệu hay một số hình ảnh ngoài sách giáo khoa nói về thành tựu văn hóa cổ đại Hy Lạp và Rô Ma Giáo viên yêu cầu học sinh đọc những thông tin đã cho và hoàn thành yêu cầu : Em hãy trình bày một vài nét ngắn gọn về Tần Thủy Hoàng hoặc Trình bày những thành tựu văn hóa tiêu biểu của cư dân Hy Lạp và Rô

Ma thời cổ đại

b Công cụ để giáo viên và học sinh giao tiếp trong học tập

Hoạt động dạy học là hoạt động giao tiếp giữa giáo viên và học sinh Giáo viên và học sinh có thể sử dụng nhiều phương tiện để giao tiếp, trong đó phiếu học tập là một công cụ hữu hiệu Thông qua những tờ giấy rời phát đến tận tay từng học sinh thì giáo viên sẽ giao tiếp với học sinh, nắm bắt được tâm tư nguyện vọng cũng như khả năng của học trò Thông qua đó mà không khí lớp học sẽ sinh động hơn chứ không đơn điệu ở hình thức thầy đặt câu hỏi – trò nghe và trả lời Mặt khác, qua phiếu học tập với phương pháp học tập trao đổi và hợp tác, học sinh có thể trao đổi với nhau, giao lưu kiến thức với nhau, chỉnh sửa kiến thức cho nhau để quá trình khám phá tri thức được thực hiện một cách hiệu quả

Ví dụ: khi dạy nội dung Văn hóa cổ đại Hi Lạp và Rô - ma trong bài Các quốc gia cổ đại phương Tây – Hi Lạp và Rô - Ma Giáo viên thiết kế một phiếu học tập cho học sinh hoạt động nhóm với nhiệm vụ là thống kê các thành tựu văn hóa của Hi Lạp và Rô-ma trên các lĩnh vực khác nhau Có 4 thành tựu văn hóa lớn đó là: Lịch và chữ viết; Khoa học; Văn học; Nghệ thuật Học sinh mỗi nhóm làm về một thành tựu và trình bày, các nhóm khác theo dõi, trao đổi, đặt câu hỏi dưới sự hướng dẫn của giáo viên Sau đó cả lớp thống nhất ghi vào phần nội dung trống trong phiếu

Như vậy, thông qua các hoạt động học tập được tổ chức ở lớp, giáo viên có thể nắm bắt được khả năng nhận thức và diễn đạt của học sinh, tâm tư nguyện vọng của học sinh Mặt khác, khi cho học sinh hoạt động hợp tác, trao đổi với nhau thông qua phiếu học tập các em có thể mở rộng, giao lưu kiến thức Từ đó, học sinh sẽ trưởng thành hơn thông qua hoạt động giao tiếp này

1.1.1.3 Phân loại phiếu học tập

a Phân loại theo chức năng

- Phiếu học tập cung cấp thông tin: cung cấp thông tin trong bài học hoặc liên quan đến bài học cho học sinh Đây chính là nguồn tài liệu tham khảo ngoài sách giáo khoa do giáo viên tìm kiếm và đã qua quá trình gia công sư phạm để phù hợp với nội dung bài học và năng lực nhận thức của giáo viên

- Phiếu công cụ hoạt động: đề xuất những nội dung hoạt động cụ thể cho học sinh, đó chính là những nhiệm vụ học tập mà học sinh phải thực hiện trong mỗi giờ học

b Phân loại theo mục đích

- Phiếu học tập để kiểm tra bài cũ:

Giáo viên sử dụng phiếu học tập để kiểm tra kiến thức, kĩ năng mà học sinh đã học ở bài trước Sử dụng phiếu học tập để kiểm tra có thể tạo điều kiện cho giáo viên kiểm tra được nhiều học sinh một lúc, có thể cho học sinh làm được nhiều dạng bài tập hơn nhờ việc tiết kiệm được thời gian đọc hoặc chép bài tập

- Phiếu học tập để dạy kiến thức mới:

Phiếu dùng để khám phá, xây dựng những đơn vị kiến thức và kĩ năng trong bài mới Dạy bài mới là khâu quan trọng nhất, chiếm nhiều thời lượng nhất trong chương trình Việc sử dụng phiếu học tập sẽ tạo điều kiện cho học sinh tích cực, độc lập chiếm lĩnh kiến thức và rèn luyện các kĩ năng cơ bản

- Phiếu học tập củng cố bài học:

Phiếu dùng để hệ thống hóa, củng cố những nội dung trong bài học Đây là khâu

hệ thống, khái quát lại những nội dung kiến thức và kĩ năng cơ bản nên việc sử dụng phiếu học tập sẽ giúp học sinh có cái nhìn bao quát và góp phần khắc sâu bài học hơn

- Phiếu giao bài tập về nhà:

Phiếu ghi những bài tập cụ thể giao cho học sinh thực hiện ở nhà (ngoài giờ học trên lớp) Việc chuẩn bị bài tập ở nhà sẽ tạo điều kiện cho học sinh củng cố bài trước tốt hơn và chuẩn bị cho giờ học tiếp theo đạt hiệu quả hơn Cho nên, nếu sử dụng phiếu giao việc cho học sinh về nhà thực hiện, học sinh sinh sẽ có ý thức chuẩn bị bài tốt hơn

Trong đề tài này, chúng tôi lựa chọn hình thức phân loại phiếu học tập theo mục đích sử dụng của giáo viên, tuy nhiên cách phân loại của đề tài sẽ được cải tiến để phù hợp bởi với đối tượng học sinh GDTX mà đề tài hướng đến

c Phân loại theo nội dung

- Yêu cầu giải quyết vấn đề: phiếu đặt ra một nhiệm vụ học tập cụ thể nào đó mà học sinh phải giải quyết trong một thời gian nhất định

- Yêu cầu trả lời câu hỏi: phiếu ghi những câu hỏi mà học sinh phải trả lời

- Yêu cầu rèn luyện kĩ năng: phiếu yêu cầu học sinh phải thực hiện một hoặc một vài kĩ năng nhất định

1.1.1.4 Cấu trúc phiếu học tập

Phiếu học tập được thiết kế dưới dạng tờ giấy rời, tuỳ thuộc vào từng loại phiếu, nội dung bài học và mục đích sử dụng của giáo viên Tuy nhiên cấu trúc của phiếu gồm các nội dung cơ bản sau:

- Thông tin chung: thông tin chung của học sinh (họ và tên, lớp, trường)

- Nhiệm vụ cần thực hiện: Tuỳ thuộc vào nội dung bài học, đối tượng học sinh và mục đích sử dụng mà giáo viên sẽ đưa ra nhiệm vụ cho học sinh

- Phần để học sinh thực hiện nhiệm vụ: được giáo viên thiết kế dưới nhiều hình thức, tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng của phiếu

- Thời gian hoàn thành: Các thao tác nêu trên phải thực hiện trong khoảng thời gian nhất định Tùy khối lượng công việc, nội dung bài học và thời gian quy định của tiết học mà giáo viên đưa ra mức thời gian cho hợp lí

Có thể tham khảo mô hình cấu trúc phiếu học tập dưới đây:

Tùy vào mục đích sử dụng, nhiệm vụ yêu cầu và nội dung bài học, giáo viên

có thể thiết kế phiếu học tập khác nhau Nhưng nhìn chung trong cấu trúc phiếu học tập phải đủ những nội dung minh họa trên

Ví dụ: Khi dạy nội dung Văn hóa cổ đại phương Đông trong bài Các quốc gia cổ đại phương Đông, giáo viên có thể thiết kế một phiếu học tập dưới dạng điền trống cho học sinh hoàn thành

………

………

Thời gian hoàn thành :

Thời gian hoàn thành: 7 phút

Trên đây là một vài quan niệm, cách hiểu về phiếu học tập trong dạy học Tuy nhiên, trong dạy học, muốn sử dụng một phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học, hay lựa chọn phương tiện, công cụ hỗ trợ học tập một cách hiệu quả nhất thì người giáo viên cần phải quan tâm đến đặc trưng từng môn học mà mình phụ trách Mỗi môn học có mục tiêu, đặc trưng khác nhau, chính vì vậy hiểu được mục tiêu, đặc trưng của môn học sẽ góp phần giúp giáo viên lực chọn và sử dụng những hình thức tổ chức dạy học, phương pháp, phương tiện và công cụ hỗ trợ học tập đạt được hiệu quả cao nhất

1.1.2 Mục tiêu, đặc trưng của môn học Lịch sử

1.1.2.1 Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường THPT

Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT được xây dựng trên cơ sở lí luận và thực tiễn, thể hiện tập trung việc quán triệt mục tiêu chung của giáo dục THPT,

thông qua chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng, nội dung của môn học và tình hình, nhiệm vụ cụ thể của đất nước trong những điều kiện cụ thể

Mục tiêu giáo dục phổ thông quán triệt đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về vấn đề giáo dục, yêu cầu của từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội của đất nước đối với giáo dục

Luật giáo dục được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa X thông qua ngày 25/12/2001 đã nêu rõ “ Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẫm mĩ về nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc”

Mục tiêu chung của giáo dục được cụ thể hóa ở mục tiêu của cấp trung học phổ thông, được xác định như sau: “ Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và hướng nghiệp,

có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động”

Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT được xây dưng dựa trên mục tiêu giáo dục, mục tiêu cấp học, quan điểm, đường lối của Đảng về sử học và giáo dục Mục tiêu môn học cũng căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử; yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng hiện nay

Một cách cụ thể, mục tiêu của môn Lịch sử trường phổ thông nhằm giúp cho học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới; góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

Từ mục tiêu môn học, cần thực hiện những nhiệm vụ cơ bản về các sự kiện lịch sử tiêu biểu trên cơ sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học ở trung học cơ sở, hợp thành một hệ thống kiến thức về sự phát triển của lịch sử từ thời nguyên thủy đến nay

Ở bậc trung học cơ sở, việc học tập lịch sử dân tộc cung cấp cho học sinh những kiến thức chủ yếu về quá trình phát triển lịch sử với những sự kiện nổi bật của từng thời kì Ở bậc trung học phổ thông, học sinh được nâng cao những hiểu biết đã học một cách có hệ thống, sâu sắc hơn, nắm được những quy luật chung và đặc thù thể hiện trong xã hội Việt Nam

Về lịch sử thế giới, học sinh THCS chỉ tiếp nhận những sự kiện chính của lịch sử xã hội loài người từ nguồn gốc đến nay, trọng tâm là thời cận đại và hiện đại, chú trọng những sự kiện, vấn đề lịch sử có liên quan đến lịch sử dân tộc Ở trường THPT, học sinh tiếp tục củng cố những kiến thức đã tiếp thu ở THCS và bổ sung một cách có hệ thống, sâu sắc hơn lịch sử xã hội loài người từ thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại đến các thời kì cận đại và hiện đại Qua đó học sinh hiểu rõ hơn quy luật phát triển của xã hội loài người, những tác động, ảnh hưởng của lịch

sử thế giới đến lịch sử nước ta, mối quan hệ giữa lịch sử nước ta với lịch sử các nước láng giềng và trong khu vực

Ở trường THCS, qua môn Lịch sử, học sinh mới được trang bị một số hiểu biết đơn giản, ban đầu của quan điểm duy vật lịch sử - vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử, sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người, vai trò, ý nghĩa của lao động sản xuất đối với sự phát triển của con người và xã hội, đấu tranh giai cấp là đông lực phát triển của xã hội có giai cấp… Ở THPT, học sinh được nâng cao

và hoàn chỉnh hơn những nhận thức mácxít về lịch sử: lịch sử là lịch sử của sản xuất, của phương thức sản xuất kế tiếp nhau một cách hợp quy luật và khi xã hội phân chia thành giai cấp đối kháng thì lịch sử còn là lịch sử của đấu tranh giai cấp, nhận thức về sứ mệnh của giai cấp vô sản và sự thắng lợi tất yếu của chủ nghĩa xã hội, như sự sụp đổ không tránh khỏi của chủ nghĩa tư bản… Học sinh THPT còn được cung cấp những kiến thức sơ giản về phương pháp tìm hiểu, nghiên cứu lịch

sử để nâng cao, cải tiến phương pháp học tập, phát huy tính tích cực trong học tập lịch sử

Như vậy, nhiệm vụ giáo dưỡng trong mục tiêu môn Lịch sử ở trường THPT

là cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, bao gồm: sự kiện lịch sử cơ bản, nhận vật tiêu biểu, thời gian, không gian, các khái niệm, thuật ngữ, những hiểu biết

về quan điểm lí luận sơ giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập, phù hợp với yêu cầu và trình độ học sinh

Phân tích được mục tiêu kiến thức của môn Lịch sử ở trường THPT, trong khi thiết kế và sử dụng phiếu học tập, giáo viên phải luôn bám sát mục tiêu, nội dung mục,từng bài và từng chương Có như vậy phiếu học tập mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả giúp cho các em chiếm lĩnh được kiến thức của môn học

Về kĩ năng:

Tiếp tục hoàn thiện các kĩ năng cần thiết cho học tập Lịch sử, đưa rèn luyện

ở tiểu học, THCS, như quan điểm lịch sử khi xem xét sự kiện và nhân vật, làm việc với sách giáo khoa và các nguồn sử liệu, biết phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát…, có năng lực tự học, phát hiện, đề xuất, giải quyết vấn đề, học sinh nâng cao hơn năng lực tư duy và thực hành

Căn cứ vào mục tiêu rèn luyện kĩ năng cho học sinh trong môn Lịch sử, khi đưa ra các nhiệm vụ học sinh phải hoàn thành trong phiếu học tập, giáo viên không chỉ quan tâm đến giúp các em đạt được mục tiêu kiến thức mà phiếu học tập còn là công cụ giúp học sinh rèn luyện kĩ năng thực hành Ví dụ như các kĩ năng lập bảng

so sánh, bảng thống kê…

Về thái độ, tình cảm, tư tưởng, qua từng bài, các phần, chương, học trình và chương trình học của cấp học, trên cơ sở nội dung kiến thức cụ thể, theo quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước bồi dưỡng thái độ, tình cảm rồi hình thành tư tưởng, tri thức lịch sử

không chỉ có tác dụng giáo dục trí tuệ mà cả thái độ tình cảm, tư tưởng, góp phần đào tạo con người Việt Nam toàn diện

Tóm lại, mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT là cung cấp kiến thức cơ bản, có hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người, rèn luyện kĩ năng tư duy và năng lực thực hành qua học tập bộ môn Trên cơ sở đó, giáo dục thái độ, tình cảm đúng với các sự kiện, nhân vật lịch sử, bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Thưc hiện một cách hoàn chỉnh các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển, việc dạy học lịch sử ở THPT góp phần nâng cao hiểu biết mà học sinh đã tiếp thu ở THCS, đặc biệt trình độ lí thuyết trong nhận thức lịch sử và năng lực tư duy, thực hành, đạt yêu cầu, mức độ chương trình cấp học

Việc nhận thức mục tiêu giáo dục nói chung, mục tiêu bộ môn nói riêng, không chỉ dừng lại ở mặt lí luận mà phải quán triệt trong mọi hoạt động của giáo dục bộ môn, trước hết là nội dung và phương pháp dạy học Chính vì vậy, khi lựa chọn phương pháp dạy học, phương tiện, công cụ hỗ trợ học tập đối với bất kỳ một môn học nào, chúng ta cần tìm hiều mục tiêu của môn học đó để lựa chọn phù hợp

và áp dụng có hiệu quả cao nhất Trong đề tài này, phiếu học tập như một công cụ

hỗ trợ người học trong quá trình học tập Chính vì vậy, khi thiết kế, sử dụng phiếu học tập, giáo viên phải căn cứ vào mục tiêu chung của môn học, mục tiêu bài học về kiến thức, kĩ năng và thái độ để chọn lọc hình thức thiết kế, lựa chọn nội dung trong phiếu học tập Có như vậy phiếu học tập mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả trong dạy học

Bên cạnh đó, mỗi môn học có một đặc trưng riêng biệt, giáo viên cần nắm được đặc trưng môn học để đưa ra những hình thức, phương pháp dạy học và phương tiện, công cụ hỗ trợ đặc thù cho từng môn học

1.1.2.2 Đặc trưng của môn Lịch sử ở trường phổ thông

Như chúng ta đã biết mỗi bộ môn văn hóa ở trường phổ thông đều có những nét đặc trưng riêng Môn Lịch sử cũng vậy Nói đến lịch sử là nói đến nhưng gì đã

diễn ra trong quá khứ (các sự kiện, hiện tượng, biến cố lịch sử), chỉ xảy ra một lần duy nhất, không bao giờ lặp lại Chúng ta không thể trực tiếp quan sát và cũng không thể khôi phục lại diễn biến của nó trong phòng thí nghiệm Thế nhưng nhiệm

vụ của giáo viên dạy Lịch sử là làm thế nào để học sinh dễ dàng hình dung, tưởng tượng lại những sự kiện, hiện tượng đó đúng như nó từng tồn tại Đây không phải

là yêu cầu dễ dàng đối với người giảng dạy Lịch sử

Mặt khác, học lịch sử không chỉ dừng lại ở việc học sinh nắm các sự kiện một cách chung chung hay điểm qua một vài sự kiện chính, mà phải nhận thức được toàn bộ nội dung cơ bản của lịch sử xã hội loài người Từ đó học sinh có thể tìm ra mối liên hệ bản chất giữa các sự kiện để so sánh, đánh giá, nhận xét theo quan điểm

và kết quả tư duy của mình Hay nói một cách khác học lịch sử không chỉ “nhớ” (biết) mà phải đi đến hiểu biết, biết vận dụng vào cuộc sống, giúp ích cho xã hội, như Hồ Chí Minh đã dạy :

“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Trong thực tế, có rất nhiều người nghĩ rằng học lịch sử là chỉ nhớ Nhưng đó không phải là mục đích cuối cùng của việc học tập lịch sử Lịch sử là môn học đòi hỏi phát huy tư duy sáng tạo của người học trong việc nắm bắt bản chất của sự kiện lịch sử Tuy nhiên, đây là một vấn đề khó – bởi vì đặc trưng của bộ môn phải luôn xuất phát từ sự kiện cụ thể

Với những đặc trưng trên, để học sinh nhận thức một cách toàn diện, giáo viên phải biết kết hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau Việc sử dụng phiếu học tập hướng dẫn học sinh học tập kết hợp với các phương pháp dạy học lịch sử khác sẽ khôi phục lại quá khứ lịch sử một cách sinh động, chính xác, khoa học, sâu sắc và toàn diện, phát huy tính tích cực học tập của học sinh, là cơ sở để đi tới hiểu được bản chất của sự kiện, nâng cao hiệu quả bài học

Trong quá trình học tập ở trường phổ thông nói chung và môn Lịch sử nói riêng, việc thiết kế các công cụ hỗ trợ học tập là rất quan trọng Do đặc trưng kiến

thức của môn Lịch sử là rất khó, kiến thực thuộc về quá khứ, chính vì vậy người giáo viên phải thường xuyên phải tư duy, sáng tạo tìm ra những phương pháp, những công cụ hỗ trợ tích cực nhất để hỗ trợ học sinh trong quá trình tiếp nhận kiến thức mới Phiếu học tập có thể xem là một công cụ hỗ trợ điển hình trong quá trình học tập Từ việc tìm hiểu đặc trưng môn Lịch sử, trong quá trình thiết kế và hướng dẫn học sinh sử dụng phiếu học tập, giáo viên cần phải chú ý: những nhiệm vụ, câu hỏi trong phiếu học tập phải khơi gợi được tư duy của học sinh; phiếu học tập luôn phải hướng đến những nhiệm vụ rèn tư duy trừu tượng cho các em; sự chỉ dẫn của giáo viên phải rõ ràng, bên cạnh đó giáo viên cần giới hạn và cung cấp nguồn taì liệu ngoài sách giáo khoa có liên quan đến nội dung bài học cho học sinh trong các nhiệm vụ học tập nâng cao

1.1.3 Đặc điểm quá trình nhận thức của học sinh THPT nói chung và học sinh THPT hệ GDTX nói riêng trong học tập môn Lịch sử

Quá trình nhận thức của học sinh có điểm chung và điểm riêng biệt so với quá trình nhận thức của loài người, của các nhà khoa học Một giáo viên muốn dạy tốt thì việc tìm hiểu đặc điểm nhận thức của đối tượng mình dạy là điều không thể tránh khỏi

Về điểm chung: quá trình nhận thức của học sinh cơ bản cũng diễn ra theo quy luật nhận thức chung của loài người, đó là “ từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lí, nhận thức hiện thực khách quan” [18, tr.169] Do vậy, trong học tập Lịch sử, học sinh cũng phải trải qua các giai đoạn từ nhận thức cảm tính (tri giác

về sự kiện, quá trình lịch sử cụ thể để có các biểu tượng) đến nhận thức lí tính (bằng hoạt động tư duy tích cực, độc lập, hình thành tri thức trừu tượng, khái quát) rồi liên

hệ thực tiễn để kiểm tra nhận thức

Quá trình này được thực hiện qua việc thu nhận tri thức lịch sử (do giáo viên cung cấp hoặc tự học theo hướng dẫn), tạo biểu tượng (qua quan sát tranh ảnh, bản

đồ, xem phim tư liệu lịch sử với sự hỗ trợ của các phương tiện công nghệ và kết hợp các biện pháp sư phạm hợp lí như: miêu tả, tường thuật, kể chuyện…), hình thành

khái niệm, rút ra bài học, quy luật lịch sử…, qua đó vận dụng kiến thức vào học tập

và đời sống Theo quy luật chung đó, quá trình tìm hiểu một nội dung bài học cũng phải trai qua giai đoạn nhớ sự kiện, hiểu bản chất, lí giải được nguyên nhân phát sinh, phát triển của sự kiện, hiện tượng lịch sử, vận dụng để phân tích ý nghĩa lịch

sử, đánh giá vai trò của sự kiện, của nhân vật lịch sử….và vận dụng sáng tạo vào giải quyết các vấn đề trong cuộc sống

Về điểm riêng: thể hiện ở tính gián tiếp, được hướng dẫn và tính giáo dục

- Tính gián tiếp: đối tượng nhận thức, phương thức nhận thức của học sinh chủ yếu

là thông qua tài liệu, qua giáo viên, nghĩa là tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm học tập một cách gián tiếp Do đặc trưng của tri thức lịch sử nên quá trình nhận thức của học sinh không trực tiếp với hiện thực quá khứ, mà thông qua việc tri giác tài liệu, qua thao tác tư duy để tiếp thu, vận dụng kiến thức môn học

Chính vì vậy, trong quá trình dạy học, người giáo viên là người đứng ở vị trí gián tiếp, thông qua những công cụ, phương tiện dạy học như phiếu học tập, giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức lịch sử một cách dễ dàng hơn

- Tính hướng dẫn: quá trình nhận thức của học sinh được tiến hành trong những

điều kiện sư phạm nhất định và theo con đường đã khám phá, dưới sự hướng dẫn của giáo viên Học sinh trong quá trình học tập không phải là tìm ra cái mới cho nhân loại mà nhận thức cái mới đối với bản thân mình và rút ra từ kho tàng kiến thức của nhân loại Vì vậy, trong dạy học, vai trò hướng dẫn, chỉ đạo, định hướng của giáo viên và vai trò tích cực, chủ động của chủ thể học sinh thể hiện sự thống nhất biện chứng của quá trình dạy học Học sinh còn là đối tượng của quá trình dạy học, việc học tập của học sinh là quá trình nhận thức dưới sự điều khiển, hướng dẫn,

tổ chức của giáo viên và việc giảng dạy của giáo viên hỗ trợ , tạo cơ hội cho học sinh học tốt Học sinh chỉ thể hiện vai trò chủ thể của mình khi giáo viên coi trọng việc dạy học sinh cách tự học, tự khám phá tri thức mới hơn là truyền đạt kiến thức Quá trình dạy kiến thức mới cần được thực hiện qua việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh, những hoạt động học tập này muốn phát huy hiệu quả giáo viên cần cung cấp các công cụ hỗ trợ giúp học sinh tìm hiểu kiến thức dễ dàng hơn

Học sinh THPT hệ GDTX có khả năng nhận thức và ý thức học tập khác biệt hơn so với học sinh THPT nói chung, chính vì vậy trong quá trình dạy học đòi hỏi người giáo viên bộ môn luôn luôn phải sáng tạo, tìm tòi ra những công cụ hỗ trợ thích hợp Ở đây, phiếu học tập có thể xem là một công cụ phù hợp với đối tượng này, phù hợp với môi trường dạy học của giáo viên và học sinh Vai trò của người giáo viên với tư cách là người hướng dẫn, định hướng sẽ nhẹ nhàng hơn và nhiệm

vụ học tập của học sinh cũng nhẹ nhàng hơn rất nhiều khi có sự trợ giúp của phiếu học tập Đương nhiên, với đối tượng học sinh GDTX thì vai trò hướng dẫn của giáo viên sẽ đòi hỏi ở mức độ thường xuyên hơn, quan tâm hơn và phiếu học tập phải được thiết kế phù hợp với năng lực nhận thức của các em: nhiệm vụ học tập nhẹ nhàng hơn, rõ ràng hơn và đối với một số em còn có những bài mẫu để tham khảo Tri thức của nhân loại vô cùng phong phú Học sinh không thể nắm vững toàn bộ kho tàng hiểu biết chung của nhân loại mà chỉ có thể học những tri thức phổ thông

cơ bản, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, được các nhà khoa học chọn lựa đưa vào chương trình môn học và được các giáo viên gia công sư phạm phù hợp với đối tượng dạy học cũng như điều kiện dạy học Nhờ đó, học sinh có được nhận thức mới không phải trải qua con đường nhận thức quanh co, gập ghềnh như các nhà khoa học Đặc điểm này đặt ra yêu cầu cho việc dạy học nói chung và dạy hoc Lịch

sử nói riêng ở trường THPT Đó là sự cần thiết phải xác định, lựa chọn những kiến thức cơ bản mà học sinh cần đạt được trong từng bài, chương và trong chương trình môn học Sự lựa chọn này chi phối đến việc lựa chọn phương pháp giảng dạy của giáo viên, phương pháp học và kết quả học tập của học sinh

Tính giáo dục: thông qua việc lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành kĩ

xảo, học sinh có được thế giới quan khoa học và bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức Vì vậy, quá trình nhận thức chính là quá trình học sinh được giáo dục để phát triển toàn diện, hình thành những năng lực của người công dân nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Đối với học sinh THPT hệ GDTX, việc lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức đòi hỏi ở mức độ được quan tâm nhiều hơn Chính vì vậy, các em cần được sự quan tâm, giúp đỡ nhiều hơn

từ phía các thầy cô của mình trong mọi hoạt động giáo dục

Tóm lại, hiệu quả của quá trình dạy học được phản ánh tập trung ở kết quả của quá trình nhận thức của người học Vì vậy, nghiên cứu các đặc điểm quá trình nhận thức của học sinh trong học tập Lịch sử là cơ sở xác định yêu cầu và quy trình thực hiện các khâu trong dạy học, đây cũng là cơ sở để xác định và lựa chọn những công

cụ hỗ trợ học sinh trong quá trình học để giúp học sinh đạt được mục tiêu đề ra một cách có hiệu quả nhất

Tuy nhiên, đối với học sinh THPT hệ GDTX, ngoài những điểm khác biệt về đặc điểm nhận thức thì các em còn có những điểm khác biệt về tâm lí so với những học sinh THPT nói chung Với mục tiêu tạo cơ hội học tập suốt đời cho mọi đối tượng trong xã hội, các trung tâm GDTX đã thu hút rất nhiều đối tượng thuộc các thành phần khác nhau trong xã hội có cơ hội học tập để nâng cao dân trí và trình độ, chính vì vậy mà học sinh ở các trung tâm GDTX ở Hà Nội nói riêng và các tỉnh, thành trong cả nước nói chung rất đa dạng, phong phú về độ tuổi, hoàn cảnh gia đình, mục đích đi học bởi vậy nên đặc điểm tâm lí của học sinh trong các trung tâm GDTX có sự khác biệt so với đối tượng là học sinh trung học phổ thông

Trong trung tâm GDTX có một phần lớn là học sinh đi học đúng độ tuổi như học sinh phổ thông, đại đa số những học viên này vẫn sống phụ thuộc vào gia đình, được gia đình nuôi ăn học không phải mưu sinh kiếm sống Vì còn trong độ tuổi đi học, học sinh vẫn đang ở độ tuổi thanh thiếu niên, hồn nhiên, trong sáng, học sinh coi việc học tập là nhiệm vụ chính của họ, ngoài ra thường tham gia các công tác khác của trường lớp nhiệt tình Bên cạnh đó, có rất nhiều lớp ở trung tâm GDTX dành cho đối tượng là người lao động phổ thông, họ thường lớn tuổi hơn học sinh đi học đúng tuổi, nhóm này thường có độ tuổi trên 19, họ tham gia công việc học tập

vì muốn nâng cao trình độ, để có cơ hội tốt hơn trong công việc… với những học sinh này do họ có cuộc sống mưu sinh vất vả hơn vì vừa đi học vừa đi làm nên họ học tập tại trung tâm họ thường cố gắng tập trung một cách tốt nhất vào những bài học nội khóa song không có nhiều điều kiện về thời gian để tham gia sinh hoạt đoàn thể hay các hình thức sinh hoạt ngoại khóa do trung tâm tổ chức

Học sinh tại các trung tâm GDTX nhìn chung đa dạng về độ tuổi, về trình độ,

về hoàn cảnh gia đình, về thời gian bỏ học và về kinh nghiệm cũng như vốn hiểu

biết thực tế, về động cơ hay nhu cầu học tập…Trong đề tài nghiên cứu này, chủ yếu tập trung vào đối tượng học sinh ở trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội

Học sinh Trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội đều đang trong

độ tuổi của học sinh trung học phổ thông Vì vậy đặc điểm quá trình nhận thức giống học sinh THPT Tuy nhiên, học sinh ở đây có những đặc điểm tâm lí có phần khác biệt hơn so với học sinh trung học phổ thông Khi dạy học cho học sinh trong trung tâm GDTX Đình Xuyên giáo viên không thể không chú ý tới những khó khăn của học sinh, nắm bắt được điều này giáo viên sẽ có định hướng đúng đắn trong quá trình dạy học

- Học sinh thường có hoàn cảnh đặc biệt hoặc khó khăn hơn so với học sinh trung học phổ thông (gia đình nghèo, neo đơn, đông con, bố mẹ ốm đau, mất sớm, hoặc li hôn nên các em không có điều kiện tốt nhất để học hành như học sinh trung học phổ thông)

- Do vừa đi học, vừa đi làm để kiếm sống hoặc phụ giúp gia đình nên học sinh thường không có nhiều thời gian để học ở nhà

- Học sinh thường có nhiều lo lắng hơn, thường bị mệt mỏi và dễ bị phân tán tư tưởng do hoàn cảnh mang lại

- Do nhiều nguyên nhân khác nhau, học viên ở trung tâm GDTX Đình Xuyên thường tự ti, mặc cảm hơn Họ thường tự ti, mặc cảm về hoàn cảnh gia đình, về khả năng học tập của mình Nhiều học sinh vẫn bị ảnh hưởng bởi tâm lí “thất bại trong học đường” trước đây

- Học sinh thường có động cơ, nhu cầu học tập hạn chế hơn Nhiều học sinh có tư tưởng an phận, thủ thường không muốn phấn đấu, không tìm thấy ý nghĩa của việc học tập, không tìm được niềm vui, sự say mê, hứng thú trong học tập Rất nhiều học sinh quan niệm việc học chỉ để lấy tấm bằng tốt nghiệp hoặc để đi làm hoặc đi học nghề

- Nhìn chung học sinh Trung tâm GDTX Đình Xuyên có khả năng học tập hạn chế hơn so với học sinh phổ thông Nhiều học sinh trước đây có kết quả học tập kém hoặc đã bỏ học tương đối lâu nên đã quên kĩ năng học tập

- Do tiếp xúc, va chạm với cuộc sống sớm nên nhiều học sinh có tư duy, hành động trực quan cụ thể phát triển hơn song tư duy trừu tượng khái quát, tư duy bằng khái niệm lại bị hạn chế hơn vì vậy trong dạy học phải coi trọng “học gắn với hành”,

“học qua quan sát, bằng hình ảnh”, “ học qua người thực, việc thực”…

- Học sinh có khả năng nghe, nhìn, vận động hạn chế hơn

- Trí nhớ “máy móc” giảm sút

Tóm lại, học sinh GDTX thường có nhiều khó khăn hơn so với học sinh phổ thông Cách dạy học thuyết trình, thụ động , áp đặt, cách dạy chay, dạy học đơn điệu, độc thoại…hoàn toàn không phù hợp với học viên tại Trung tâm GDTX nói chung và Trung tâm GDTX Đình Xuyên nói riêng Việc dạy học cho học sinh cần phải hấp dẫn, đa dạng, phong phú,lớp học cần không khí vui vẻ, thoải mái, nhẹ nhàng và thân thiện Học sinh cần được tạo điều kiện để hoạt động nhiều hơn, trao đổi với nhau nhiều hơn, được tham gia tích cực, chủ động hơn và được suy nghĩ nhiều hơn…nắm bắt được đặc điểm tâm lí này để giáo viên có phương pháp linh hoạt và mềm dẻo hơn trong khi giảng dạy cho học sinh, để học sinh cảm thấy được tôn trọng, được quan tâm từ đó dễ dàng tiếp thu bài học hơn Chính vì vậy, ở mỗi giờ học người giáo viên phải luôn tìm tòi sáng tạo ra những công cụ hướng dẫn học sinh học tập Nhất là đối với môn Lịch sử - môn học cần nhiều năng lực tư duy trừu tượng Phiếu học tập sẽ là công cụ hỗ trợ tốt nhất cho học sinh giáo dục thường xuyên học tập tốt môn học này Từ việc tìm hiểu đặc điểm quá trình nhận thức, nắm bắt tâm lí của đối tượng học sinh GDTX, khi thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử, người giáo viên cần chú ý đến vấn đề đáp ứng đúng đối tượng học sinh Với đối tượng học sinh GDTX, phiếu học tập cần đảm bảo các yêu cầu như: nhiệm vụ học tập không quá khó; nội dung của phiếu hết sức cô đọng, trọng tâm; số lượng phiếu học tập sử dụng trong một bài học, một tiết học không nên quá nhiều, ví dụ với một bài học thời lượng là 45 phút chỉ nên sử dụng 1 đến 2

phiếu học tập; sự chỉ dẫn của giáo viên đối với các nhiệm vụ học tập cần rõ ràng hơn

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử

1.1.4.1 Vai trò của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử

Theo GS Trần Bá Hoành: “Trong cách dạy học tích cực khi sử dụng phiếu học tập có sự giao tiếp thường xuyên giữa thầy và trò,giữa trò với trò, bài học được xây dựng từ những đóng góp của học sinh thông qua các hoạt động tập thể do thầy tổ chức”

Còn theo PGS.TS Nguyễn Đức Thành: “Phiếu học tập có ưu thế hơn câu hỏi, bài tập ở chỗ muốn xác định một vài nội dung kiến thức nào đó thỏa mãn nhiều tiêu chí hoặc xác định nhiều nội dung từ các tiêu chí khác nhau, nếu diễn đạt bằng câu hỏi thì dài dòng Ta có thể thay một bảng có các tiêu chí thuộc các hàng, các cột khác nhau Học sinh căn cứ vào các tiêu chí ở hàng và cột để tìm ý điền vào

ô trống cho phù hợp Như vậy giá trị lớn nhất của phiếu học tập với nhiệm vụ học tập phức tạp được định hướng rõ ràng, diễn đạt ngắn gọn bằng một bảng gồm có các hàng, cột ghi rõ các tiêu chí cụ thể”

Trong dạy học truyền thống, giáo viên là trung tâm của hoạt động, trong một giờ học thì hoạt động của giáo viên chiếm phần lớn, giáo viên trình bày, giảng giải, biểu diễn thí nghiệm, phân tích, tổng hợp, minh họa v.v còn học sinh thì ngồi ghi chép, nhìn quan sát một cách thụ động Khi giáo viên nêu những câu hỏi thì học sinh trả lời nhưng chỉ một vài em hoạt động còn hầu hết các học sinh còn lại ngồi nghe câu trả lời của các bạn Vì vậy, học sinh ít được hoạt động, kĩ năng của các em ít được rèn luyện và khả năng tư duy, khả năng nhận thức của học sinh ít được phát triển Mặc khác, giáo viên chỉ có thể đánh giá học sinh thông qua gọi kiểm tra và ở một số học sinh hay trả lời câu hỏi

Bằng việc sử dụng các phiếu học tập, chuyển hoạt động của giáo viên từ trình bày, giảng giải, thuyết minh sang hoạt động hướng dẫn, chỉ đạo Như vậy, mọi

học sinh được tham gia hoạt động tích cực, không còn hiện tượng thụ động nghe giảng

Như vậy, bằng việc hoàn thành phiếu học tập, học sinh tự đánh giá được hoạt động tích cực, tạo được hứng thú trong giờ học, kích thích tư duy của học sinh Đặc biệt, khi dùng phiếu học tập giáo viên có thể kiểm soát đánh giá được trình độ của học sinh và từ đó có những điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với từng đối tượng học sinh và từ đó nâng cao chất lượng

Tóm lại, phiếu học tập có vai trò rất quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng:

Phiếu học tập là phương tiện để khám phá, xây dựng kiến thức Lịch sử

Hoạt động chính là phương thức để chiếm lĩnh kiến thức Phiếu học tập đề ra nhiệm vụ học tập cụ thể buộc học sinh phải thực hiện trong tiến trình bài học, thông qua đó giáo viên và học sinh sẽ có công cụ để khai thác, khám phá và xây dựng kiến thức mới Người ta có thể có rất nhiều cách thức khám phá kiến thức nhưng sẽ gặp

va vấp nếu như không có người chỉ đường cho công cuộc tìm kiếm đó Nhất là đối với môn Lịch sử, khối lượng kiến thức tương đối lớn và khó cho học sinh khi tìm hiểu Chính vì thế, phiếu học tập là công cụ giáo viên định hướng cho học sinh trên con đường khám phá kiến thức Lịch sử Mặt khác, phiếu học tập cũng cung cấp thêm những kiến thức bổ sung, cần thiết cho học sinh Nó giống như một công cụ

hỗ trợ của giáo viên đối với học sinh khi gặp những bài học Lich sử cần nguồn tài liệu tham khảo bên ngoài

Phiếu học tập là phương tiện kích thích tư duy của học sinh trong môn Lịch sử

Trong dạy học Lịch sử, phiếu học tập đặt ra nhiệm vụ học tập và cụ thể hóa thành các vấn đề, các bài tập, các câu hỏi cùng với sự gợi ý về cách thức thực hiện của giáo viên Thông qua những nhiệm vụ trực tiếp đó học sinh sẽ tích cực tìm hiểu nội dung bài học vì ai cũng ý thức được đây là nhiệm vụ cần phải làm Khi giáo viên thường xuyên sử dụng phiếu học tập sẽ giúp học sinh có thói quen tự giác, chủ động học tập không ỷ vào thầy cô giáo và các bạn khác nhất là đối với môn Lịch

sử, một môn học xã hội chứ không phải tính toán như những môn tự nhiên Phiếu học tập đặt ra cơ hội cho từng cá nhân, do đó đây là một điều kiện tốt cho học sinh thể hiện khả năng của mình Qua quá trình làm việc với phiếu học tập, học sinh sẽ phát huy được năng lực tư duy, quan sát, phân tích, quy nạp, khái quát hóa, suy luận, đề xuất giải thuyết

Phiếu học tập là công cụ để đánh giá kết quả dạy học trong môn Lịch sử

Phiếu học tập là một trong những công cụ cho phép cá thể hóa hoạt động của học sinh, tiết kiệm thời gian đồng thời vì thế mà nó sẽ là một công cụ hữu hiệu cho việc xử lí thông tin ngược Phiếu học tập là một trong những cơ sở để giáo viên theo dõi và đánh giá kết quả học tập của học sinh Bởi vì khi hoạt động học tập của học sinh được cá thể hóa thì sự đánh giá khả năng, trình độ của học sinh sẽ chuẩn xác hơn Qua phiếu học tập, giáo viên sẽ thấy được sự tiến bộ hoặc điểm yếu kém của học sinh, từ đó có cơ sở uốn nắn, điều chỉnh nội dung và phương pháp dạy học một cách kịp thời

Chúng ta có thể thấy, vai trò của phiếu học tập thể hiện rõ trong khâu kiểm tra bài cũ vào đầu giờ học và bài tập củng cố ở cuối giờ học Thông qua những phiếu bài tập được thiết kế sẵn trên giấy rời, học sinh độc lập thực hiện thì khả năng nắm bắt, vận dụng và thông hiểu kiến thức của các em sẽ được bộc lộ một cách chân thực và rõ nét nhất

1.1.4.2 Ý nghĩa của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử

Phiếu học tập là một trong những công cụ cho phép cá thể hóa hoạt động của học sinh, tiết kiệm thời gian, đồng thời là công cụ hữu hiệu trong việc thu thập, xử

lí thông tin ngược của giáo viên và học sinh Trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng, phiếu học tập có ý nghĩa vô cùng quan trọng, nó không chỉ là công cụ hỗ trợ học sinh trong việc khai thác kiến thức mới mà còn hỗ trợ học sinh trong việc rèn luyện kĩ năng và góp phần bồi dưỡng thái độ, ý thức của học sinh qua mỗi bài học

Về kiến thức

Như chúng ta đã nói ở trên, kiến thức môn Lịch sử vô cùng phong phú, đó là những gì thuộc về quá khứ, nhiệm vụ của người giáo viên là hướng dẫn học sinh của mình khơi dậy quá khứ đó Đây là một điều không đơn giản với giáo viên môn Lịch sử Chính vì vậy, phiếu học tập trở thành một công cụ hỗ trợ đắc lực cho cả giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học

Phiếu học tập chỉ ra các nhiệm vụ cụ thể của từng đơn vị kiến thức mà học sinh phải nắm được Dựa vào nội dung và nhiệm vụ được nêu ra trong phiếu học tập

mà học sinh biết mình nên làm gì và làm như thế nào để chiếm lĩnh được kiến thức của bài học

Phiếu học tập như một công cụ giúp học sinh ôn tập, kiểm tra lại kiến thức của mình, ngược lại nó có thể giúp giáo viên kiểm tra mức độ đạt mục tiêu của bài học

Ngoài việc hỗ trợ học sinh trong quá trình khai thác kiến thức bài học, phiếu học tập còn giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng trong học tập Những kĩ năng được rèn luyện trong từng loại phiếu phụ thuộc vào mục đích của giáo viên khi thiết kế Nếu giáo viên muốn hướng đến những kĩ năng như lập bảng thống kê, bảng niên biểu thì nhiệm vụ của phiếu học tập sẽ tương ứng như vậy; nếu phiếu học tập muốn hướng đến kĩ năng rèn luyện các thao tác tư duy như so sánh, phân tích, đánh giá…thì nhiệm vụ và nội dung cũng tương ứng với mục đích đó Phiếu học tập tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh rèn kĩ năng đọc sách và tư liệu giáo khoa, phát triển

tư duy logic, tư duy tượng hình… trên cơ sở đó phát triển năng lực nhận thức và năng lực hành động chủ động, năng động và sáng tạo Rèn cho học sinh phương pháp tư duy khái quát, có khả năng chuyển tải thông tin cao, chúng được hình thành trên cơ sở một môn học, nếu học sinh nắm vững chúng thì các em có thể sử dụng sang các môn học khác, thậm chí vượt ra ngoài cả phạm vi học tập trong nhà trường

Về thái độ

Thông qua những nhiệm vụ trong phiếu học tập sẽ góp phần vào việc phát triển các thao tác của tư duy của học sinh Môn học lịch sử ở trường phổ thông cung cấp cho học sinh hệ thống kiến thức các sự vật và hiện tượng của hiện thực lịch sử trong mối quan hệ tuân theo logic của thời gian Hoạt động tư duy là cơ sở lý luận

để thu nhận tri thức về vô số những sự vật, những hiện tượng mới riêng lẻ của thế giới, đồng thời để giải quyết những nhiệm vụ thực tiễn mới muôn màu muôn vẻ Tư duy không chỉ là hoạt động nhận thức mà còn là hoạt động sáng tạo, nhờ đó con người tạo ra những sự vật, hiện tượng mới của nền văn hóa tinh thần và vật chất, dự kiến và vạch ra con đường của đời sống cá nhân và xã hội Hơn nữa, chính tri thức về những thành tựu và phát minh mới này lại là cơ sở để hình thành các khái niệm, quy luật và quy tắc mới Để có thể hiểu được nội dung kiến thức, học sinh cần phải vận dụng các thao tác của tư duy phân tích, tổng hợp, so sánh – đối chiếu, khái quát hóa – trừu tượng hóa, hệ thống hóa, diễn dịch, quy nạp, cụ thể hóa kiến thức… khi thực hiện nhiệm vụ trong phiếu học tập

Như vậy, việc thực hiện các nhiệm vụ trong phiếu học tập chính là rèn luyện các em tinh thần lao động cần cù, tạo hứng thú trong quá trình học môn lịch sử Giờ học lịch sử giờ đây không chỉ đơn điệu với hoạt động thầy đọc - trò chép mà dưới

sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh có thể tiếp nhận kiến thức theo ý hiểu của mình Giáo viên khuyến khích học sinh làm những công việc mà mình yêu thích, như thế sẽ tạo cho các em tâm lý thoải mái, hứng thú, giờ học lịch sử sẽ trở nên sinh động và gần gũi hơn Đặc biệt, khi liên hệ lịch sử với cuộc sống hiện tại thì trong suy nghĩ của học sinh, lịch sử không còn là sự “khô cứng”, “xưa cũ” mà nó gắn với thực tại, là sự phát triển liên tục từ quá khứ đến hiện tại và dự đoán tương lai

Nhìn chung, phiếu học tập có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng Song thực tiễn dạy và học ở các trường phổ thông chưa đặt đúng vị trí của việc sử dụng các công cụ, phương tiện dạy học trong

đó có phiếu học tập Chính vì vậy, phiếu học tập chưa phát huy hết vai trò của mình trong quá trình dạy học