Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử lớp 10 ở trung tâm GDTX đình xuyên, gia lâm, hà nội (vận dụng qua phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại chương trình chuẩn)

Tuy nhiên, trong thực tiễn để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh theohướng tích cực, người dạy cần phải có sự lựa chọn phương pháp phù hợp và phươngtiện hỗ trợ như tình huống có vấn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ AN

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN ĐÌNH XUYÊN,GIA LÂM, HÀ NỘI (VẬN DỤNG QUA PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI

CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI – CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH

SỬ

Mã số: 60 14 10 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Kim Đỉnh

HÀ NỘI - 2012

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

1.1 Biểu đồ mức độ sử dụng phiếu học tập của giáo viên trong giờ Lịch sử 2.1 Biểu đồ so sánh kết quả điểm kiểm tra giữa lớp đối chứng và lớp thực nghiệm.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 10

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRUNG TÂM GDTX 10

1.1 Cơ sở lí luận 10

1.1.1 Quan niệm về phiếu học tập 10

1.1.2 Mục tiêu, đặc trưng của môn học Lịch sử 18

1.1.3 Đặc điểm quá trình nhận thức của học sinh THPT nói chung và học sinh THPT hệ GDTX nói riêng trong học tập môn Lịch sử 24

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử 30

1.2 Thực trạng dạy học lịch sử nói chung và việc thiết kế, sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử ở trung tâm GDTX Đình Xuyên 35

1.2.1.Mục đích khảo sát 35

1.2.2 Nội dung khảo sát 35

1.2.3 Kết quả khảo sát 36

1.2.4 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết 39

CHƯƠNG 2 41

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI (LỚP 10 – CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRUNG TÂM GDTX ĐÌNH XUYÊN 41

2.1 Vị trí, mục tiêu và nội dung của phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 41

2.1.1 Vị trí, mục tiêu phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 41

2.1.2 Nội dung của phần Lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 44

2.2 Xác định nội dung sử dụng phiếu học tập trong dạy học phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 48

2.2.1 Yêu cầu khi xác định nội dung 48

2.2.2 Những nội dung sử dụng phiếu học tập 50

2.3 Một số yêu cầu khi thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 55

2.3.1 Yêu cầu khi thiết kế phiếu học tập 55

2.3.2 Yêu cầu khi sử dụng phiếu học tập 59

2.4 Quy trình thiết kế phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại và trung đại 62

2.4.1 Xác định mục đích sử dụng 63

2.4.2 Xác định mục tiêu học sinh cần đạt 64

2.4.3 Xây dựng nhiệm vụ người học phải thực hiện 65

2.4.4 Hoàn chỉnh phiếu và thử nghiệm 66

2.5 Một số biện pháp hướng dẫn học sinh sử dụng phiếu học tập 67

2.5.1 Sử dụng phiếu học tập khi chuẩn bị bài ở nhà 67

2.5.2 Sử dụng phiếu học tập kết hợp với các hoạt động học tập ở trên lớp 70

2.5.3 Sử dụng phiếu học tập trong tự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập 76

2.6 Thực nghiệm sư phạm 79

2.6.1 Mục đích, đối tượng thực nghiệm 79

2.6.2 Nội dung thực nghiệm 80

2.6.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 80

2.6.5 Kết quả thực nghiệm 81

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục đào tạo đang là vấn đề thách thức của toàn cầu Hiện nay, các quốcgia trên thế giới đang nỗ lực đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục và đào tạovới nhiều mô hình, biện pháp khác nhau nhằm mở rộng quy mô, nâng cao tính tíchcực trong dạy học một cách toàn diện, dạy làm sao để giúp người học hướng tớiviệc học tập chủ động, chống lại những thói quen học tập thụ động Muốn vậy, cầnphải nâng cao, cải tiến đồng bộ và toàn diện về mục tiêu dạy học, nội dung, phươngpháp, phương tiện,…trong đó, phương pháp dạy học là một thành tố quan trọng và

có tính quyết định đến chất lượng của quá trình dạy học

Trong Luật Giáo dục sửa đổi ban hành năm 2010, điều 2.4, đã ghi “ Phươngpháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo củahọc sinh; phù hợp với đặc điểm của từng môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học,rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lạiniềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[24, tr.27] Định hướng của việc đổi mớiphương pháp dạy học nhấn mạnh đến vai trò tích cực, chủ động của học sinh trongviệc tham gia các hoạt động học tập theo sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên Theohướng tích cực hóa người học, người dạy sẽ đóng vai trò chủ đạo, còn người họcđóng vai trò chủ động chiếm lĩnh tri thức.Chính vì vậy vai trò của người thầy là tổchức, hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu những kiến thức mới Để làm được điều đó,người thầy nên có những công cụ hỗ trợ cho học sinh trong học tập để học sinh pháthuy được năng lực của mình Ở đây, phiếu học tập có thể là một công cụ hỗ trợ hiệuquả trong dạy học

Thực tiễn dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng trong giai đoạnhiện nay đã và đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, đây mà nhiệm vụtrọng tâm của ngành giáo dục Trên thực tế, giáo viên THPT đã dần thay đổi quanniệm dạy học theo kiểu đọc – chép, giáo viên đã xác định được vai trò của mìnhtrong hoạt động dạy – học

Tuy nhiên, trong thực tiễn để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh theohướng tích cực, người dạy cần phải có sự lựa chọn phương pháp phù hợp và phươngtiện hỗ trợ như tình huống có vấn đề, câu hỏi, bài tập, phiếu học tập… trong đó sửdụng phiếu học tập trong dạy học có nhiều ưu điểm lớn như: hiệu quả cao, dễ thiết

kế và sử dụng, sử dụng được trong nhiều khâu của quá trình dạy học Phiếu học tậpkhông chỉ là phương tiện truyền tải kiến thức mà còn hướng dẫn cách tự học chohọc sinh, đồng thời thông qua đó rèn luyện năng lực tư duy, sáng tạo, xử lí linh hoạtcho người học Phiếu học tập không chỉ tổ chức hoạt động theo cá nhân mà có thể tổchức theo nhóm một cách có hiệu quả

Ngoài ra, trong chương trình Lịch sử ở bậc THPT, chương trình lớp 10 cónội dung phong phú, bao gồm phần lịch sử thế giới cổ, trung, cận đại và lịch sử ViệtNam trước năm 1858 Đặc biệt là phần lịch sử thế giới cổ, trung đại là một phần cónội dung tương đối khó, với nhiều mốc thời gian, khái niệm và vấn đề lịch sử quantrọng Chính vì vậy, để giúp học sinh tìm hiểu nội dung kiến thức này, giáo viên cầncung cấp những công cụ hướng dẫn học sinh học tập nhằm nâng cao chất lượng dạyhọc

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy ở trung tâm GDTX, nơi học sinh có trình độnăng lực nhận thức có nhiều điểm khác biệt so với học sinh THPT thì việc cung cấpnhững công cụ hỗ trợ học sinh trong học tập là hết sức cần thiết Vì vậy, chúng tôi

chọn vấn đề “ Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử lớp 10 ở Trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm, Hà Nội (vận dụng qua phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại – chương trình chuẩn )” làm đề tài nghiên cứu luận văn

thạc sĩ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Xung quanh vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và thiết kế công

cụ hỗ trợ hướng dẫn cho học sinh học tập trong môn Lịch sử ở trường THPT nóiriêng đã được rất nhiều nhà nghiên cứu khoa học quan tâm

2.1 Tài liệu khoa học giáo dục nói chung

Lý thuyết dạy học tích cực đã được rất nhiều nhà khoa học trên thế giới và

Việt Nam nghiên cứu: Dạy và học tích cực và sử dụng thiết bị dạy học ( tài liệu tập

huấn về dạy và học tích cực - Dự án Việt – Bỉ , Bộ Giáo dục và Đào tạo , Hà nội

tháng 5 – 2006) và tài liệu Một số phương pháp dạy học tích cực của PGS.TS Vũ

Hồng Tiến có đề cập đến 1 trong 4 đặc trưng của dạy học tích cực là dạy học thôngqua tổ chức các hoạt động của người học và nhấn mạnh tính tích cực hoạt động củangười học Trong đó nhấn mạnh dạy học tích cực là “ dạy học theo hướng phát huytính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học” Phương pháp dạy học tích cựchướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học,nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tậptrung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phươngpháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụđộng” Công trình nghiên cứu này đã đề cập đến vấn đề dạy học theo hướng hoạtđộng tích cực của học sinh dựa trên việc sử dụng thiết bị dạy học nhằm phát huytính tích cực của học sinh nhưng chưa đề cập đến những thiết bị dạy học, công cụ

hỗ trợ trong dạy học cụ thể như phiếu học tập

John Dewey (1859 – 1952), người Mĩ cho rằng: “ Việc dạy học phải kíchthích được hứng thú, phải để học sinh độc lập, tìm tòi, thầy giáo là người thiết kế,người cố vấn” [ 23, tr.6 ] Nhưng ông chưa đề cập đến “người thiết kế và người cốvấn” phải làm gì để học sinh có thể chủ động, tìm tòi được nguồn kiến thức mới.Ởđây, chúng tôi muốn nhấn mạnh đến vai trò của người thầy và những công cụ hỗ trợhọc sinh trong học tập

Trong cuốn “Phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh như thế

nào”, I.F.Khar-la-mốp (1979) cho rằng học tập là quá trình nhận thức tích cực trong

đó có bước ôn tập kiến thức đã học, đào sâu, hệ thống hoá kiến thức Việc học tập ởnhà của HS hay việc ôn tập bài cũ có ý nghĩa tích cực không chỉ với việc phát huytính tích cực của HS mà còn giúp các em củng cố, nắm vững kiến thức

[17, tr.68] GV cần lựa chọn nội dung, tổ chức các hoạt động ôn tập sao cho HSbiểu lộ tính sáng tạo, đi tới hiểu và nắm vững kiến thức, ví dụ như làm bài tập thựchành, trả lời câu hỏi, viết bài mô tả ngắn gọn về sự kiện lịch sử, dẫn ra các ví dụhoặc sự kiện để chứng minh một kết luận nào đó Ông cũng cho rằng HS phải tự

khám phá kiến thức cho bản thân dù chỉ là “khám phá lại” Sự khám phá này phải

thông qua việc sử dụng các bài tập chứ không phải là học thuộc lòng

Như vậy, từ các tài liệu giáo dục học và giáo dục lịch sử chúng tôi nhận thấycác tác g iả nước ngoài đã t ập trung nghiên cứu giải quyết những vấn đề chung vềviệc phát huy tính tích cực của học sinh thông qua những công cụ hỗ trợ học tập củagiáo viên Tuy nhiên các công cụ hỗ trợ cho từng bài học, từng nội dung chươngtrình dạy học chưa được các tác giả đề cập đến, đây chính là gợi ý, định hướng giúpchúng tôi thực hiện đề tài luận văn của mình

2.2 Tài liệu về Phương pháp dạy học lịch sử

Các giáo trình về phương pháp dạy học lịch sử như: “Phương pháp dạy học

lịch sử phần đại cương”, tập 2 của các tác giả Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị chủ

biên (NXB Giáo dục 1992), Cuốn “ Đổi mới việc dạy học lịch sử lấy học sinh làm

trung tâm” của Hội khoa học lịch sử Việt Nam do GS Phan Ngọc Liên chủ biên đã

đề cập đến phương hướng, biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ởtrường phổ thông hiện nay trong đó nhấn mạnh tới vấn đề phát huy năng lực tư duycủa học sinh thông qua những công cụ hỗ trợ của giáo viên

Cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử ở trường

THCS” do GS Phan Ngọc Liên, PGS Trịnh Đình Tùng chủ biên đã đề cập đầy đủ cơ

sở lí luận , thực tiễn của việc phát huy tính tích cực học tập Đồng thời đề ra nhữngbiện pháp sư phạm cần thiết nhằm phát huy tính tích cực, khả năng tư duy độc lậpcủa học sinh THCS

“Phương pháp dạy học lịch sử - tập 1” của Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh

Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi (2010) có đề cập đến những vấn đề lí luận chung vềcác công cụ hỗ trợ hoạt động học tập cho học sinh trong học môn Lịch sử Trong

đó, khi viết về các biện pháp chủ yếu để phát huy tính tích cực của học sinhtrong

dạy học lịch sử có đề cập đến vấn đề “tránh việc dạy học theo lối thầy đọc, tròchép Học sinh dưới sự hướng dẫn của thầy, phải biết ghi nhưng gì cảm thầy cầnthiết, hiểu hoặc gợi lên những suy nghĩ về những vấn đề cần giải quyết”, nhưngcác tác giả chưa nói rõ cụ thể để làm được điều này người thầy phải làm gì để giúphọc sinh học tập hiệu quả Các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở quýbáu về mặt lí luận giúp chúng tôi tìm được hướng giải quyết các nhiệm vụ củaluận văn.

2.3 Các bài báo, tạp chí khoa học giáo dục

Vấn đề thiết kế và sử dụng các công cụ hỗ trợ học tập cho học sinh còn được

đề cập rất nhiều trên các tạp chí khoa học chuyên ngành như: Tạp chí giáo dục, Tạp

chí dạy học ngày nay…Các bài viết như “Những vấn đề trong dạy học lịch sử ở

trường THPT hiện nay” của GS Phan Ngọc Liên và Nguyễn Thị Côi , “Một vài suy nghĩ về đổi mới nội dung giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” của tác

giả Nghiêm Đình Vì và Trịnh Đình Tùng trên tạp chí nghiên cứu lịch sử số 5/1991,

“ Về biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử” của PGS Trịnh Đình Tùng

đăng trên tạp chí nghiên cứu giáo dục số 5/1994, “ Hướng dẫn làm bài tập lịch sử”

của tác giả Nguyễn Thị Côi và Phan Thị Kim Anh trên tạp chí nghiên cứu giáo dục

số 6/1994…đã đi sâu vào các vấn đề khác nhau của phương pháp dạy học Lịch sửnói chung và vấn đề công cụ hỗ trợ trong dạy học lịch sử nói riêng Cụ thể hơn

trong bài viết “Phiếu học tập – phương pháp dạy học có sử dụng phiếu học tập” của

tác giả Nguyễn Thị Dung được đăng trên thông tin khoa học giáo dục số 45/1994;

“Phương pháp sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lí lớp 10 nhằm phát huy tính tích cực và độc lập của học sinh” của tác giả Đậu Thị Hòa, Tạp chí giáo dục số

195/2008, cho biết: Phiếu học tập là công cụ để giáo viên tổ chức hoạt động khaithác và lĩnh hội kiến thức theo hướng định trước của giáo viên Đây là các nguồn tàiliệu tham khảo hữu ích cho đề tài

2.4 Các công trình khoa học khác

Đặc biệt trong luận văn thạc sỹ khoa học giáo dục của tác giả Đỗ Thị Hồng

Hạnh với đề tài “Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong phương pháp thảo luận

nhóm môn giáo dục học tại trường THSP Thanh Hóa” tác giả đã nhấn mạnh: phiếu

học tập là một công cụ hỗ trợ đắc lực cho phương pháp dạy theo nhóm Tác giả chỉ

rõ phiếu học tập đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động dạy – học, nó đượcxem như một công cụ hỗ trợ hiệu quả đối với mỗi giáo viên và học sinh trong từngbài dạy học

Ngoài ra, nghiên cứu về các phương tiện hỗ trợ hoạt động học tập nhằm pháthuy tính tích cực của học sinh trong giờ học lịch sử còn là đề tài nghiên cứu khoahọc, đề tài khóa luận tốt nghiệp đại học của một số sinh viên, khoa Lịch sử trườngĐại học Sư phạm Hà Nội và trường Đại học giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội

Tiêu biểu như: “Sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử ở trường THPT” của Nguyễn Tiến Trình (2008), “Xây dựng công cụ hướng dẫn học sinh tự kiểm tra

đánh giá trong học tập môn Lịch sử ở trường THPT” của Nguyễn Xuân Mạnh

(2009), “ Sử dụng phương tiện dạy học để nâng cao chất lượng giảng dạy ở lớp 10

THPT” của Phạm Minh Hiếu, Nguyễn Hoàng Long , Kỷ yếu Hội nghị khoa học

sinh viên lần thứ IX – Sinh viên trường Đại học Giáo Dục – Đại học Quốc gia vớinghề dạy học, Hà Nội 2010 Trong những bài viết này, các tác giả đã đề cập đếnviệc xây dựng những công cụ hỗ trợ cho giáo viên và học sinh trong dạy học nóichung và dạy học lịch sử nói riêng

Tóm lại các công trình nghiên cứu kể trên đã đề cập đến yêu cầu cần có sự hỗtrợ tích cực của các phương tiện, công cụ trong dạy học lịch sử để giờ học lịch sử cóhiệu quả hơn Tuy nhiên các công trình nghiên cứu đi trước mới chỉ dừng lại

ở việc khái quát những vấn đề lí luận, chưa vận dụng cụ thể vào chương trình lịch

sử lớp 10 và chưa gắn với đối tượng học sinh Giáo dục thường xuyên Tiếp thu các kếtquả nghiên cứu trên, chúng tôi thực hiện đề tài của mình nhằm góp phần nâng cao hiệuquả trong dạy học Lịch sử nói chung và phần Lịch sử thế giới cổ đại và

trung đại nói riêng

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Qúa trình thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạyhọc phần Lịch sử thế giới cổ trung đại cho học sinh lớp 10 ở trung tâm GDTX ĐìnhXuyên, Gia Lâm – Hà Nội

Phạm vi nghiên cứu:

- Về nội dung: đề tài đề xuất cho giáo viên quy trình thiết kế và hướng dẫn học sinh

sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử

- Về chương trình: Vận dụng vào phần lịch sử thế giới cổ đại và trung đại – lớp 10

- Về hình thức tổ chức dạy học: các bài học lịch sử nội khóa trên lớp

- Về thực nghiệm sư phạm: tiến hành thực nghiệm trong dạy học lịch sử lớp 10 tạitrung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội

4 Mục đích nghiên cứu và nhiêm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là đề xuất quy trình thiết kế và sử dụng phiếuhọc tập trong dạy học phần lịch sử thế giới cổ trung đại cho học sinh lớp 10 ở trungtâm GDTX, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPTnói chung và trung tâm GDTX Đình Xuyên nói riêng

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và khảo sát thực tiễn liên quan đến vấn đề thiết kế và

sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử ở trường THPT nói chung và dạy học lịch

sử ở trung tâm GDTX nói riêng

- Xác định vị trí, vai trò, mục tiêu, nội dung của phần Lịch sử thế giới cổ đại vàtrung đại trong chương trình lịch sử lớp 10 THPT, từ đó xác định nội dung kiến thức

có sử dụng phiếu học tập trong dạy học

- Đề xuất quy trình thiết kế và hướng dẫn học sinh sử dụng phiếu học tập trong dạy học nhằm nâng cao hiệu quả dạy học.

- Thực nghiệm sư phạm, từ đó rút ra kết luận khoa học và khẳng định tính khả thi của đề tài

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh,quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí thuyết: đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu sách báo, tạp chí,internet… về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học LS; phân tích nộidung chương trình, SGK lớp 10

- Nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo viên, học sinh,điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng sử dụng phiếu học tập trong dạy họcLịch sử ở Trung tâm GDTX Đình Xuyên; Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra, đốichứng kết quả nghiên cứu của luận văn

6 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo viên thiết kế và sử dụng phiếu học tập theo yêu cầu mà đề tài đềxuất sẽ phát huy tính tích cực của học sinh trong học tâp môn Lịch sử nói chung vàlịch sử thế giới cổ trung đại (lớp 10 – chương trình chuẩn) nói riêng, góp phần nângcao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT nói chung và trung tâm GDTX ĐìnhXuyên nói riêng

7 Những đóng góp mới của đề tài

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và điều tra thực trạng sử dụng phiếu học tậptrong dạy học lịch sử lớp 10 ở trung tâm GDTX Đình Xuyên, đề tài đã đề xuất quytrình thiết kế và các biện pháp sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới

cổ đại và trung đại lớp 10 (chương trình chuẩn ) theo hướng phát huy tính tích cựccủa học sinh.

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

8.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài góp phần làm phong phú thêm lý luận dạy học bộ môn, đặc biệt là về

sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử nói chung, dạy học lịch sử thế giới cổtrung đại nói riêng

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên sư phạm ngành Lịch sử, cho giáoviên ở trường THPT nói chung và ở trung tâm GDTX Đình Xuyên nói riêng và bảnthân tác giả người đang trực tiếp giảng dạy môn Lịch sử tại trung tâm GDTX ĐìnhXuyên

9 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụlục luận văn được trình bày trong 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng phiếu học tậptrong dạy học lịch sử ở trung tâm GDTX

Chương 2: Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại

và trung đại (lớp 10 –chương trình chuẩn) ở trung tâm GDTX Đình Xuyên, GiaLâm – Hà Nội

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRUNG TÂM GDTX 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Quan niệm về phiếu học tập

1.1.1.1 Khái niệm phiếu học tập

Phiếu học tập đã trở thành một công cụ khá quen thuộc với người giáo viên.Tuy nhiên, cho đến nay chúng ta vẫn chưa có một quan niệm thống nhất về nó.Chính vì thế, chúng tôi muốn từ những khái niệm đã có để đưa ra một cách hiểuthống nhất, khả thi về phiếu học tập

Một số quan niệm về phiếu học tập:

Nhà nghiên cứu Đậu Thị Hòa cho rằng:

Phiếu học tập là những tờ giấy rời, có in sẵn những thông tin, số liệu, sự kiện cần thiết nhưng không có trong sách giáo khoa để yêu cầu học sinh phân tích, khai thác kiến thức phục vụ cho bài học hoặc có ghi sẵn những nhiệm vụ học tập dưới dạng các vấn đề, các câu hỏi, các bài tập để yêu cầu học sinh giải quyết.

[12, tr.35] Theo như tác giả thì phiếu học tập được xem là những phiếu bổ sungthông tin ngoài sách giáo khoa hoặc giao nhiệm vụ cụ thể yêu cầu học sinh giảiquyết

Thống nhất với ý kiến trên, tác giả Đỗ Thị Hồng Hạnh cũng quan niệm:

Phiếu học tập là những thông tin bằng giấy hoặc dạng giấy do giáo viên thiết kế, gồm một hoặc một số tờ có vai trò học liệu để bổ sung cho sách và tài liệu giáo khoa quy định, có chức năng hỗ trợ giảng dạy, vừa như là công cụ hoạt động, vừa tạo điều kiện cho hoạt động của người học và người dạy mà trước hết như một nguồn thông tin học tập [11, tr.22]

Nội dung phiếu học tập thể hiện bằng nhiều dạng ngôn ngữ khác nhau: chữviết, chữ in thông thường, con số, biểu tượng logic, hàm số, biểu thức, phương trình

ma trận, sơ đồ , biểu mẫu thống kê, đồ họa, tranh ảnh và các loại ký hiệu, biểutượng khác Mỗi phiếu học tập giao cho học sinh một vài nhiệm vụ nhận thức cụ thểnhằm dẫn dắt tới một kiến thức, tập dượt một kỹ năng, rèn luyện một thao tác tưduy hoặc thăm dò một thái độ của học sinh trước một vấn đề

Trong cuốn luận văn thạc sĩ của mình, tác giả Nguyễn Thùy Linh lại chorằng: Phiếu học tập là những tờ giấy rời in sẵn những công tác độc lập, được phátcho từng học sinh, nhóm học sinh, tự lực hoàn thành trong một thời gian ngắn củatiết học Cách quan niệm tương đối khái quát nhưng tác giả chỉ giới hạn phạm vi sửdụng của phiếu học tập là ở trên lớp học

Hai tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hà, Nguyễn Thị Nam lại nhìn nhận phiếu họctập như một công cụ được sử dụng khá linh hoạt trong mọi thời gian chứ không chỉ

ở phạm vi trong giờ học trên lớp: Phiếu học tập là những mảnh rời được giáo viênthiết kế sẵn các yêu cầu để học sinh trả lời bằng cách điền vào Thời điểm sử dụng rấtlinh hoạt, giáo viên có thể cho học sinh làm ở nhà hay làm tại lớp

Tác giả Phạm Đình Thực dùng cách gọi phiếu giao việc: Phiếu giao việc làmột hệ thống những việc mà học sinh phải tiến hành để có thể tự mình chiếm lĩnhđược kiến thức mới, tự mình hình thành những kĩ năng mới Những công việc này

đã được viết trên giấy có chừa sẵn chỗ trống để học sinh làm

Cách quan niệm của tác giả vừa khái quát, vừa cụ thể và phù hợp với cáchgiới thuyết cho việc sử dụng nó trong hoạt động dạy học Toán ở tiểu học

Đi sâu vào một loại phiếu cụ thể, tác giả Cao Thúy Oanh cũng góp một quanniệm phiếu bài tập phân vai (role sheets) là những bài tập trên mẩu giấy rời, do giáoviên thiết kế nhằm giúp học sinh đọc và khám phá tác phẩm (văn học) Tác giả cũngthống nhất trong việc khẳng định đặc điểm của phiếu học tập là : được thiết kế trêngiấy, do giáo viên thiết kế

Tác giả Hoàng Thanh Tú cho rằng “Phiếu học tập là bản phác thảo những

công việc của học sinh (có thể thực hiện ngay trên lớp hoặc ở nhà) làm việc cá nhân hoặc làm việc nhóm trong một khoảng thời gian nhất định nhằm đạt được mục tiêu bài học Hình thức của phiếu học tập rất đa dạng, có thể thiết kế một hoặc hai câu hỏi; bài tập; bảng biểu, sơ đồ, đề cương trống…để học sinh trả lời, trình bày, điền hoặc sắp xếp thông tin…nhằm hình thành kiến thức hoặc phát triển một kĩ năng nhất định” [22, tr.123].

Nhìn chung, các tác giả khá thống nhất với nhau trong việc xác định bản chấtcủa phiếu học tập, gồm những đặc điểm chính: Là công cụ học tập và giảng dạy;được giáo viên thiết kế sẵn trên giấy; giúp học sinh độc lập chiếm lĩnh kiến thức vàgiáo viên thuận lợi trong giảng dạy

Tuy nhiên, các tác giả chưa thống nhất với nhau trong quan niệm về hai vấn đề:

- Nội dung kiến thức trong phiếu học tập: chỉ giới hạn trong sách giáo khoa hay chỉlấy ngoài sách giáo khoa hay có thể kết hợp cả hai nguồn tài liệu?

- Thời gian sử dụng phiếu học tập: chỉ giới hạn trong giờ học trên lớp hay có thể mởrộng ra ngoài giờ học?

Thực ra, theo chúng tôi phiếu học tập không chỉ sử dụng nhằm bổ sung thôngtin ngoài sách giáo khoa cũng không chỉ giao nhiệm vụ cho người học sinh chỉ giớihạn thời gian trên lớp học Chính vì thế, từ những quan điểm trên, chúng tôi muốnđưa ra một quan niệm có ý nghĩa khái quát về phiếu học tập

Trong Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê định nghĩa:

Phiếu:

- Tờ giấy rời có cỡ nhất định, ghi chép những nội dung nhất định nhằm để phân loại, sắp xếp theo một hệ thống nào đó

- Tờ giấy ghi nhận một quyền lợi nào đó của người sử dụng

- Tờ giấy biểu thị ý kiến trong cuộc bầu cử hoặc biểu quyết do từng cá nhân trực tiếp bỏ vào hòm phiếu

Phiếu học tập là công cụ hỗ trợ do giáo viên thiết kế, gồm có một hoặc một

số tờ giấy có ghi sẵn những thông tin hoặc nhiệm vụ học tập cụ thể cho học sinh.

Lưu ý:

- Thông tin trong phiếu học tập có thể gồm nguồn sách giáo khoa và ngoài sách giáokhoa nhưng nó phải được giáo viên gia công sư phạm cho phù hợp với nội dung vàmục đích sử dụng

- Nhiệm vụ của học sinh có thể thực hiện trong giờ học chính khóa hoặc tự học ngoài giờ

1.1.1.2 Chức năng của phiếu học tập

a Cung cấp tư liệu để người học nhằm phục vụ cho quá trình khai thác nội dung bàihọc

Phiếu học tập là những phiếu thông tin, do đó trước hết nó cung cấp chongười học những thông tin cần thiết liên quan đến bài học, phục vụ thiết thực chobài học Nó có thể là những nội dung trong bài học mà giáo viên muốn nhấn mạnh

để học sinh theo dõi một cách tập trung, nó cũng có thể là những hình ảnh trực quannhằm minh họa nội dung bài học, nó cũng có thể là những thông tin ngoài bài họcnhằm bổ sung thêm kiến thức cần thiết cho học sinh Tiếp xúc với phiếu học tập làhọc sinh được tiếp xúc với một một kênh thông tin khác do giáo viên tạo ra nhằmhướng học sinh đến những yêu cầu nhất định

Ví dụ: Một bài giới thiệu về nhân vật Tần Thủy Hoàng mà giáo viên tìm trongcác nguồn tài liệu hay một số hình ảnh ngoài sách giáo khoa nói về thành tựu vănhóa cổ đại Hy Lạp và Rô Ma Giáo viên yêu cầu học sinh đọc những thông tin đãcho và hoàn thành yêu cầu : Em hãy trình bày một vài nét ngắn gọn về Tần ThủyHoàng hoặc Trình bày những thành tựu văn hóa tiêu biểu của cư dân Hy Lạp và Rô

Ma thời cổ đại

b Công cụ để giáo viên và học sinh giao tiếp trong học tập

Hoạt động dạy học là hoạt động giao tiếp giữa giáo viên và học sinh Giáoviên và học sinh có thể sử dụng nhiều phương tiện để giao tiếp, trong đó phiếu họctập là một công cụ hữu hiệu Thông qua những tờ giấy rời phát đến tận tay từng họcsinh thì giáo viên sẽ giao tiếp với học sinh, nắm bắt được tâm tư nguyện vọng cũngnhư khả năng của học trò Thông qua đó mà không khí lớp học sẽ sinh động hơnchứ không đơn điệu ở hình thức thầy đặt câu hỏi – trò nghe và trả lời Mặt khác, quaphiếu học tập với phương pháp học tập trao đổi và hợp tác, học sinh có thể trao đổivới nhau, giao lưu kiến thức với nhau, chỉnh sửa kiến thức cho nhau để quá trìnhkhám phá tri thức được thực hiện một cách hiệu quả

Ví dụ: khi dạy nội dung Văn hóa cổ đại Hi Lạp và Rô - ma trong bài Cácquốc gia cổ đại phương Tây – Hi Lạp và Rô - Ma Giáo viên thiết kế một phiếu họctập cho học sinh hoạt động nhóm với nhiệm vụ là thống kê các thành tựu văn hóacủa Hi Lạp và Rô-ma trên các lĩnh vực khác nhau Có 4 thành tựu văn hóa lớn đó là:Lịch và chữ viết; Khoa học; Văn học; Nghệ thuật Học sinh mỗi nhóm làm về mộtthành tựu và trình bày, các nhóm khác theo dõi, trao đổi, đặt câu hỏi dưới sự hướngdẫn của giáo viên Sau đó cả lớp thống nhất ghi vào phần nội dung trống trongphiếu

Như vậy, thông qua các hoạt động học tập được tổ chức ở lớp, giáo viên cóthể nắm bắt được khả năng nhận thức và diễn đạt của học sinh, tâm tư nguyện vọngcủa học sinh Mặt khác, khi cho học sinh hoạt động hợp tác, trao đổi với nhau thôngqua phiếu học tập các em có thể mở rộng, giao lưu kiến thức Từ đó, học sinh sẽtrưởng thành hơn thông qua hoạt động giao tiếp này

1.1.1.3 Phân loại phiếu học tập

a Phân loại theo chức năng

- Phiếu học tập cung cấp thông tin: cung cấp thông tin trong bài học hoặc liênquan đến bài học cho học sinh Đây chính là nguồn tài liệu tham khảo ngoài sáchgiáo khoa do giáo viên tìm kiếm và đã qua quá trình gia công sư phạm để phù hợpvới nội dung bài học và năng lực nhận thức của giáo viên

- Phiếu công cụ hoạt động: đề xuất những nội dung hoạt động cụ thể cho họcsinh, đó chính là những nhiệm vụ học tập mà học sinh phải thực hiện trong mỗi giờhọc

b Phân loại theo mục đích

- Phiếu học tập để kiểm tra bài cũ:

Giáo viên sử dụng phiếu học tập để kiểm tra kiến thức, kĩ năng mà học sinh đãhọc ở bài trước Sử dụng phiếu học tập để kiểm tra có thể tạo điều kiện cho giáoviên kiểm tra được nhiều học sinh một lúc, có thể cho học sinh làm được nhiều dạngbài tập hơn nhờ việc tiết kiệm được thời gian đọc hoặc chép bài tập

- Phiếu học tập để dạy kiến thức mới:

Phiếu dùng để khám phá, xây dựng những đơn vị kiến thức và kĩ năng trong bàimới Dạy bài mới là khâu quan trọng nhất, chiếm nhiều thời lượng nhất trongchương trình Việc sử dụng phiếu học tập sẽ tạo điều kiện cho học sinh tích cực, độclập chiếm lĩnh kiến thức và rèn luyện các kĩ năng cơ bản

- Phiếu học tập củng cố bài học:

Phiếu dùng để hệ thống hóa, củng cố những nội dung trong bài học Đây là khâu

hệ thống, khái quát lại những nội dung kiến thức và kĩ năng cơ bản nên việc sửdụng phiếu học tập sẽ giúp học sinh có cái nhìn bao quát và góp phần khắc sâu bàihọc hơn

- Phiếu giao bài tập về nhà:

Phiếu ghi những bài tập cụ thể giao cho học sinh thực hiện ở nhà (ngoài giờ họctrên lớp) Việc chuẩn bị bài tập ở nhà sẽ tạo điều kiện cho học sinh củng cố bàitrước tốt hơn và chuẩn bị cho giờ học tiếp theo đạt hiệu quả hơn Cho nên, nếu sửdụng phiếu giao việc cho học sinh về nhà thực hiện, học sinh sinh sẽ có ý thứcchuẩn bị bài tốt hơn

Trong đề tài này, chúng tôi lựa chọn hình thức phân loại phiếu học tập theo mụcđích sử dụng của giáo viên, tuy nhiên cách phân loại của đề tài sẽ được cải tiến đểphù hợp bởi với đối tượng học sinh GDTX mà đề tài hướng đến

c Phân loại theo nội dung

- Yêu cầu giải quyết vấn đề: phiếu đặt ra một nhiệm vụ học tập cụ thể nào đó màhọc sinh phải giải quyết trong một thời gian nhất định

- Yêu cầu trả lời câu hỏi: phiếu ghi những câu hỏi mà học sinh phải trả lời

- Yêu cầu rèn luyện kĩ năng: phiếu yêu cầu học sinh phải thực hiện một hoặc mộtvài kĩ năng nhất định

1.1.1.4 Cấu trúc phiếu học tập

Phiếu học tập được thiết kế dưới dạng tờ giấy rời, tuỳ thuộc vào từng loạiphiếu, nội dung bài học và mục đích sử dụng của giáo viên Tuy nhiên cấu trúc củaphiếu gồm các nội dung cơ bản sau:

- Thông tin chung: thông tin chung của học sinh (họ và tên, lớp, trường)

- Nhiệm vụ cần thực hiện: Tuỳ thuộc vào nội dung bài học, đối tượng học sinh và mục đích sử dụng mà giáo viên sẽ đưa ra nhiệm vụ cho học sinh

- Phần để học sinh thực hiện nhiệm vụ: được giáo viên thiết kế dưới nhiều hình thức, tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng của phiếu

- Thời gian hoàn thành: Các thao tác nêu trên phải thực hiện trong khoảng thời giannhất định Tùy khối lượng công việc, nội dung bài học và thời gian quy định của tiết học

mà giáo viên đưa ra mức thời gian cho hợp lí

Có thể tham khảo mô hình cấu trúc phiếu học tập dưới đây:

………

………

Thời gian hoàn thành :

Tùy vào mục đích sử dụng, nhiệm vụ yêu cầu và nội dung bài học, giáo viên

có thể thiết kế phiếu học tập khác nhau Nhưng nhìn chung trong cấu trúc phiếu họctập phải đủ những nội dung minh họa trên

Ví dụ: Khi dạy nội dung Văn hóa cổ đại phương Đông trong bài Các quốcgia cổ đại phương Đông, giáo viên có thể thiết kế một phiếu học tập dưới dạng điềntrống cho học sinh hoàn thành

Thời gian hoàn thành: 7 phút

Trên đây là một vài quan niệm, cách hiểu về phiếu học tập trong dạy học.Tuy nhiên, trong dạy học, muốn sử dụng một phương pháp dạy học, hình thức tổchức dạy học, hay lựa chọn phương tiện, công cụ hỗ trợ học tập một cách hiệu quảnhất thì người giáo viên cần phải quan tâm đến đặc trưng từng môn học mà mìnhphụ trách Mỗi môn học có mục tiêu, đặc trưng khác nhau, chính vì vậy hiểu đượcmục tiêu, đặc trưng của môn học sẽ góp phần giúp giáo viên lực chọn và sử dụngnhững hình thức tổ chức dạy học, phương pháp, phương tiện và công cụ hỗ trợ họctập đạt được hiệu quả cao nhất

1.1.2 Mục tiêu, đặc trưng của môn học Lịch sử

1.1.2.1 Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường THPT

Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT được xây dựng trên cơ sở lí luận vàthực tiễn, thể hiện tập trung việc quán triệt mục tiêu chung của giáo dục THPT,

thông qua chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng, nội dung của môn học và tình hình,nhiệm vụ cụ thể của đất nước trong những điều kiện cụ thể.

Mục tiêu giáo dục phổ thông quán triệt đường lối, chính sách của Đảng vàNhà nước về vấn đề giáo dục, yêu cầu của từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hộicủa đất nước đối với giáo dục

Luật giáo dục được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Namkhóa X thông qua ngày 25/12/2001 đã nêu rõ “ Mục tiêu của giáo dục là đào tạo conngười Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẫm mĩ vềnghề nghiệp, trung thành với lí tưởng dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồidưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệpxây dựng và bảo vệ Tổ Quốc”

Mục tiêu chung của giáo dục được cụ thể hóa ở mục tiêu của cấp trung họcphổ thông, được xác định như sau: “ Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp họcsinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiệnhọc vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và hướng nghiệp,

có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển tiếp tục học đạihọc, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động”

Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT được xây dưng dựa trên mục tiêugiáo dục, mục tiêu cấp học, quan điểm, đường lối của Đảng về sử học và giáo dục.Mục tiêu môn học cũng căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử vànhận thức lịch sử; yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng hiện nay

Một cách cụ thể, mục tiêu của môn Lịch sử trường phổ thông nhằm giúp chohọc sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thếgiới; góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quêhương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng năng lực tư duy, hànhđộng, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội

Từ mục tiêu môn học, cần thực hiện những nhiệm vụ cơ bản về các sự kiệnlịch sử tiêu biểu trên cơ sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học ởtrung học cơ sở, hợp thành một hệ thống kiến thức về sự phát triển của lịch sử từthời nguyên thủy đến nay.

Ở bậc trung học cơ sở, việc học tập lịch sử dân tộc cung cấp cho học sinhnhững kiến thức chủ yếu về quá trình phát triển lịch sử với những sự kiện nổi bật củatừng thời kì Ở bậc trung học phổ thông, học sinh được nâng cao những hiểu biết đã họcmột cách có hệ thống, sâu sắc hơn, nắm được những quy luật chung và

đặc thù thể hiện trong xã hội Việt Nam

Về lịch sử thế giới, học sinh THCS chỉ tiếp nhận những sự kiện chính củalịch sử xã hội loài người từ nguồn gốc đến nay, trọng tâm là thời cận đại và hiện đại,chú trọng những sự kiện, vấn đề lịch sử có liên quan đến lịch sử dân tộc Ở trườngTHPT, học sinh tiếp tục củng cố những kiến thức đã tiếp thu ở THCS và bổ sungmột cách có hệ thống, sâu sắc hơn lịch sử xã hội loài người từ thời nguyên thủy, cổđại và trung đại đến các thời kì cận đại và hiện đại Qua đó học sinh hiểu rõ hơn quyluật phát triển của xã hội loài người, những tác động, ảnh hưởng của lịch sử thế giớiđến lịch sử nước ta, mối quan hệ giữa lịch sử nước ta với lịch sử các nước lánggiềng và trong khu vực

Ở trường THCS, qua môn Lịch sử, học sinh mới được trang bị một số hiểubiết đơn giản, ban đầu của quan điểm duy vật lịch sử - vai trò của quần chúng nhân dântrong lịch sử, sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người, vai trò, ý nghĩa

của lao động sản xuất đối với sự phát triển của con người và xã hội, đấu tranh giaicấp là đông lực phát triển của xã hội có giai cấp… Ở THPT, học sinh được nâng cao

và hoàn chỉnh hơn những nhận thức mácxít về lịch sử: lịch sử là lịch sử của sảnxuất, của phương thức sản xuất kế tiếp nhau một cách hợp quy luật và khi xã hộiphân chia thành giai cấp đối kháng thì lịch sử còn là lịch sử của đấu tranh giai cấp,nhận thức về sứ mệnh của giai cấp vô sản và sự thắng lợi tất yếu của chủ nghĩa xãhội, như sự sụp đổ không tránh khỏi của chủ nghĩa tư bản… Học sinh THPT cònđược cung cấp những kiến thức sơ giản về phương pháp tìm hiểu, nghiên cứu lịch

sử để nâng cao, cải tiến phương pháp học tập, phát huy tính tích cực trong học tậplịch sử.

Như vậy, nhiệm vụ giáo dưỡng trong mục tiêu môn Lịch sử ở trường THPT

là cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, bao gồm: sự kiện lịch sử cơ bản,nhận vật tiêu biểu, thời gian, không gian, các khái niệm, thuật ngữ, những hiểu biết

về quan điểm lí luận sơ giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập,phù hợp với yêu cầu và trình độ học sinh

Phân tích được mục tiêu kiến thức của môn Lịch sử ở trường THPT, trongkhi thiết kế và sử dụng phiếu học tập, giáo viên phải luôn bám sát mục tiêu, nộidung mục,từng bài và từng chương Có như vậy phiếu học tập mới thực sự trở thànhcông cụ hỗ trợ hiệu quả giúp cho các em chiếm lĩnh được kiến thức của môn học

Về kĩ năng:

Tiếp tục hoàn thiện các kĩ năng cần thiết cho học tập Lịch sử, đưa rèn luyện

ở tiểu học, THCS, như quan điểm lịch sử khi xem xét sự kiện và nhân vật, làm việcvới sách giáo khoa và các nguồn sử liệu, biết phân tích, so sánh, tổng hợp, khái

quát…, có năng lực tự học, phát hiện, đề xuất, giải quyết vấn đề, học sinh nâng caohơn năng lực tư duy và thực hành

Căn cứ vào mục tiêu rèn luyện kĩ năng cho học sinh trong môn Lịch sử, khiđưa ra các nhiệm vụ học sinh phải hoàn thành trong phiếu học tập, giáo viên khôngchỉ quan tâm đến giúp các em đạt được mục tiêu kiến thức mà phiếu học tập còn làcông cụ giúp học sinh rèn luyện kĩ năng thực hành Ví dụ như các kĩ năng lập bảng

so sánh, bảng thống kê…

Về thái độ, tình cảm, tư tưởng, qua từng bài, các phần, chương, học trình vàchương trình học của cấp học, trên cơ sở nội dung kiến thức cụ thể, theo quan điểmchủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương, đường lối của Đảng vàNhà nước bồi dưỡng thái độ, tình cảm rồi hình thành tư tưởng, tri thức lịch sử

không chỉ có tác dụng giáo dục trí tuệ mà cả thái độ tình cảm, tư tưởng, góp phầnđào tạo con người Việt Nam toàn diện.

Tóm lại, mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT là cung cấp kiến thức cơbản, có hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người,rèn luyện kĩ năng tư duy và năng lực thực hành qua học tập bộ môn Trên cơ sở đó,giáo dục thái độ, tình cảm đúng với các sự kiện, nhân vật lịch sử, bồi dưỡng lòngyêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Thưc hiệnmột cách hoàn chỉnh các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển, việc dạy họclịch sử ở THPT góp phần nâng cao hiểu biết mà học sinh đã tiếp thu ở THCS, đặcbiệt trình độ lí thuyết trong nhận thức lịch sử và năng lực tư duy, thực hành, đạt yêucầu, mức độ chương trình cấp học

Việc nhận thức mục tiêu giáo dục nói chung, mục tiêu bộ môn nói riêng,không chỉ dừng lại ở mặt lí luận mà phải quán triệt trong mọi hoạt động của giáodục bộ môn, trước hết là nội dung và phương pháp dạy học Chính vì vậy, khi lựachọn phương pháp dạy học, phương tiện, công cụ hỗ trợ học tập đối với bất kỳ mộtmôn học nào, chúng ta cần tìm hiều mục tiêu của môn học đó để lựa chọn phù hợp

và áp dụng có hiệu quả cao nhất Trong đề tài này, phiếu học tập như một công cụ

hỗ trợ người học trong quá trình học tập Chính vì vậy, khi thiết kế, sử dụng phiếuhọc tập, giáo viên phải căn cứ vào mục tiêu chung của môn học, mục tiêu bài học vềkiến thức, kĩ năng và thái độ để chọn lọc hình thức thiết kế, lựa chọn nội dung trongphiếu học tập Có như vậy phiếu học tập mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ hiệuquả trong dạy học

Bên cạnh đó, mỗi môn học có một đặc trưng riêng biệt, giáo viên cần nắmđược đặc trưng môn học để đưa ra những hình thức, phương pháp dạy học vàphương tiện, công cụ hỗ trợ đặc thù cho từng môn học

1.1.2.2 Đặc trưng của môn Lịch sử ở trường phổ thông

Như chúng ta đã biết mỗi bộ môn văn hóa ở trường phổ thông đều có nhữngnét đặc trưng riêng Môn Lịch sử cũng vậy Nói đến lịch sử là nói đến nhưng gì đã

diễn ra trong quá khứ (các sự kiện, hiện tượng, biến cố lịch sử), chỉ xảy ra một lầnduy nhất, không bao giờ lặp lại Chúng ta không thể trực tiếp quan sát và cũngkhông thể khôi phục lại diễn biến của nó trong phòng thí nghiệm Thế nhưng nhiệm

vụ của giáo viên dạy Lịch sử là làm thế nào để học sinh dễ dàng hình dung, tưởngtượng lại những sự kiện, hiện tượng đó đúng như nó từng tồn tại Đây không phải

là yêu cầu dễ dàng đối với người giảng dạy Lịch sử

Mặt khác, học lịch sử không chỉ dừng lại ở việc học sinh nắm các sự kiệnmột cách chung chung hay điểm qua một vài sự kiện chính, mà phải nhận thức đượctoàn bộ nội dung cơ bản của lịch sử xã hội loài người Từ đó học sinh có thể tìm ramối liên hệ bản chất giữa các sự kiện để so sánh, đánh giá, nhận xét theo quan điểm

và kết quả tư duy của mình Hay nói một cách khác học lịch sử không chỉ “nhớ”(biết) mà phải đi đến hiểu biết, biết vận dụng vào cuộc sống, giúp ích cho xã hội,như Hồ Chí Minh đã dạy :

“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”.

Trong thực tế, có rất nhiều người nghĩ rằng học lịch sử là chỉ nhớ Nhưng đókhông phải là mục đích cuối cùng của việc học tập lịch sử Lịch sử là môn học đòihỏi phát huy tư duy sáng tạo của người học trong việc nắm bắt bản chất của sự kiệnlịch sử Tuy nhiên, đây là một vấn đề khó – bởi vì đặc trưng của bộ môn phải luônxuất phát từ sự kiện cụ thể

Với những đặc trưng trên, để học sinh nhận thức một cách toàn diện, giáoviên phải biết kết hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau Việc sử dụng phiếuhọc tập hướng dẫn học sinh học tập kết hợp với các phương pháp dạy học lịch sửkhác sẽ khôi phục lại quá khứ lịch sử một cách sinh động, chính xác, khoa học, sâusắc và toàn diện, phát huy tính tích cực học tập của học sinh, là cơ sở để đi tới hiểuđược bản chất của sự kiện, nâng cao hiệu quả bài học

Trong quá trình học tập ở trường phổ thông nói chung và môn Lịch sử nóiriêng, việc thiết kế các công cụ hỗ trợ học tập là rất quan trọng Do đặc trưng kiến

thức của môn Lịch sử là rất khó, kiến thực thuộc về quá khứ, chính vì vậy ngườigiáo viên phải thường xuyên phải tư duy, sáng tạo tìm ra những phương pháp,những công cụ hỗ trợ tích cực nhất để hỗ trợ học sinh trong quá trình tiếp nhận kiếnthức mới Phiếu học tập có thể xem là một công cụ hỗ trợ điển hình trong quá trìnhhọc tập Từ việc tìm hiểu đặc trưng môn Lịch sử, trong quá trình thiết kế và hướngdẫn học sinh sử dụng phiếu học tập, giáo viên cần phải chú ý: những nhiệm vụ, câuhỏi trong phiếu học tập phải khơi gợi được tư duy của học sinh; phiếu học tập luônphải hướng đến những nhiệm vụ rèn tư duy trừu tượng cho các em; sự chỉ dẫn củagiáo viên phải rõ ràng, bên cạnh đó giáo viên cần giới hạn và cung cấp nguồn taìliệu ngoài sách giáo khoa có liên quan đến nội dung bài học cho học sinh trong cácnhiệm vụ học tập nâng cao.

1.1.3 Đặc điểm quá trình nhận thức của học sinh THPT nói chung và học sinh THPT hệ GDTX nói riêng trong học tập môn Lịch sử

Quá trình nhận thức của học sinh có điểm chung và điểm riêng biệt so vớiquá trình nhận thức của loài người, của các nhà khoa học Một giáo viên muốn dạytốt thì việc tìm hiểu đặc điểm nhận thức của đối tượng mình dạy là điều không thểtránh khỏi

Về điểm chung: quá trình nhận thức của học sinh cơ bản cũng diễn ra theoquy luật nhận thức chung của loài người, đó là “ từ trực quan sinh động đến tư duytrừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của sựnhận thức chân lí, nhận thức hiện thực khách quan” [18, tr.169] Do vậy, trong họctập Lịch sử, học sinh cũng phải trải qua các giai đoạn từ nhận thức cảm tính (tri giác

về sự kiện, quá trình lịch sử cụ thể để có các biểu tượng) đến nhận thức lí tính (bằnghoạt động tư duy tích cực, độc lập, hình thành tri thức trừu tượng, khái quát) rồi liên

hệ thực tiễn để kiểm tra nhận thức

Quá trình này được thực hiện qua việc thu nhận tri thức lịch sử (do giáo viêncung cấp hoặc tự học theo hướng dẫn), tạo biểu tượng (qua quan sát tranh ảnh, bản

đồ, xem phim tư liệu lịch sử với sự hỗ trợ của các phương tiện công nghệ và kết hợpcác biện pháp sư phạm hợp lí như: miêu tả, tường thuật, kể chuyện…), hình thành

khái niệm, rút ra bài học, quy luật lịch sử…, qua đó vận dụng kiến thức vào học tập

và đời sống Theo quy luật chung đó, quá trình tìm hiểu một nội dung bài học cũngphải trai qua giai đoạn nhớ sự kiện, hiểu bản chất, lí giải được nguyên nhân phátsinh, phát triển của sự kiện, hiện tượng lịch sử, vận dụng để phân tích ý nghĩa lịch

sử, đánh giá vai trò của sự kiện, của nhân vật lịch sử….và vận dụng sáng tạo vàogiải quyết các vấn đề trong cuộc sống

Về điểm riêng: thể hiện ở tính gián tiếp, được hướng dẫn và tính giáo dục

- Tính gián tiếp: đối tượng nhận thức, phương thức nhận thức của học sinh chủ yếu

là thông qua tài liệu, qua giáo viên, nghĩa là tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm học tậpmột cách gián tiếp Do đặc trưng của tri thức lịch sử nên quá trình nhận thức của học sinhkhông trực tiếp với hiện thực quá khứ, mà thông qua việc tri giác tài liệu,

qua thao tác tư duy để tiếp thu, vận dụng kiến thức môn học

Chính vì vậy, trong quá trình dạy học, người giáo viên là người đứng ở vị trígián tiếp, thông qua những công cụ, phương tiện dạy học như phiếu học tập, giáoviên sẽ hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức lịch sử một cách dễ dàng hơn

- Tính hướng dẫn: quá trình nhận thức của học sinh được tiến hành trong những

điều kiện sư phạm nhất định và theo con đường đã khám phá, dưới sự hướng dẫncủa giáo viên Học sinh trong quá trình học tập không phải là tìm ra cái mới chonhân loại mà nhận thức cái mới đối với bản thân mình và rút ra từ kho tàng kiếnthức của nhân loại Vì vậy, trong dạy học, vai trò hướng dẫn, chỉ đạo, định hướngcủa giáo viên và vai trò tích cực, chủ động của chủ thể học sinh thể hiện sự thốngnhất biện chứng của quá trình dạy học Học sinh còn là đối tượng của quá trình dạyhọc, việc học tập của học sinh là quá trình nhận thức dưới sự điều khiển, hướng dẫn,

tổ chức của giáo viên và việc giảng dạy của giáo viên hỗ trợ , tạo cơ hội cho họcsinh học tốt Học sinh chỉ thể hiện vai trò chủ thể của mình khi giáo viên coi trọngviệc dạy học sinh cách tự học, tự khám phá tri thức mới hơn là truyền đạt kiến thức.Quá trình dạy kiến thức mới cần được thực hiện qua việc tổ chức các hoạt động họctập của học sinh, những hoạt động học tập này muốn phát huy hiệu quả giáo viêncần cung cấp các công cụ hỗ trợ giúp học sinh tìm hiểu kiến thức dễ dàng hơn

Học sinh THPT hệ GDTX có khả năng nhận thức và ý thức học tập khác biệthơn so với học sinh THPT nói chung, chính vì vậy trong quá trình dạy học đòi hỏingười giáo viên bộ môn luôn luôn phải sáng tạo, tìm tòi ra những công cụ hỗ trợthích hợp Ở đây, phiếu học tập có thể xem là một công cụ phù hợp với đối tượngnày, phù hợp với môi trường dạy học của giáo viên và học sinh Vai trò của ngườigiáo viên với tư cách là người hướng dẫn, định hướng sẽ nhẹ nhàng hơn và nhiệm

vụ học tập của học sinh cũng nhẹ nhàng hơn rất nhiều khi có sự trợ giúp của phiếuhọc tập Đương nhiên, với đối tượng học sinh GDTX thì vai trò hướng dẫn của giáoviên sẽ đòi hỏi ở mức độ thường xuyên hơn, quan tâm hơn và phiếu học tập phảiđược thiết kế phù hợp với năng lực nhận thức của các em: nhiệm vụ học tập nhẹnhàng hơn, rõ ràng hơn và đối với một số em còn có những bài mẫu để tham khảo

Tri thức của nhân loại vô cùng phong phú Học sinh không thể nắm vững toàn bộkho tàng hiểu biết chung của nhân loại mà chỉ có thể học những tri thức phổ thông

cơ bản, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, được các nhà khoa học chọn lựa đưa vàochương trình môn học và được các giáo viên gia công sư phạm phù hợp với đốitượng dạy học cũng như điều kiện dạy học Nhờ đó, học sinh có được nhận thứcmới không phải trải qua con đường nhận thức quanh co, gập ghềnh như các nhàkhoa học Đặc điểm này đặt ra yêu cầu cho việc dạy học nói chung và dạy hoc Lịch

sử nói riêng ở trường THPT Đó là sự cần thiết phải xác định, lựa chọn những kiếnthức cơ bản mà học sinh cần đạt được trong từng bài, chương và trong chương trìnhmôn học Sự lựa chọn này chi phối đến việc lựa chọn phương pháp giảng dạy củagiáo viên, phương pháp học và kết quả học tập của học sinh

Tính giáo dục: thông qua việc lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành kĩ

xảo, học sinh có được thế giới quan khoa học và bồi dưỡng những phẩm chất đạođức Vì vậy, quá trình nhận thức chính là quá trình học sinh được giáo dục để pháttriển toàn diện, hình thành những năng lực của người công dân nhằm đáp ứng yêucầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Đối với học sinh THPT hệ GDTX, việc lĩnh hội trithức, rèn luyện kĩ năng và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức đòi hỏi ở mức độ đượcquan tâm nhiều hơn Chính vì vậy, các em cần được sự quan tâm, giúp đỡ nhiều hơn

từ phía các thầy cô của mình trong mọi hoạt động giáo dục

Tóm lại, hiệu quả của quá trình dạy học được phản ánh tập trung ở kết quả củaquá trình nhận thức của người học Vì vậy, nghiên cứu các đặc điểm quá trình nhậnthức của học sinh trong học tập Lịch sử là cơ sở xác định yêu cầu và quy trình thựchiện các khâu trong dạy học, đây cũng là cơ sở để xác định và lựa chọn những công

cụ hỗ trợ học sinh trong quá trình học để giúp học sinh đạt được mục tiêu đề ra mộtcách có hiệu quả nhất

Tuy nhiên, đối với học sinh THPT hệ GDTX, ngoài những điểm khác biệt vềđặc điểm nhận thức thì các em còn có những điểm khác biệt về tâm lí so với nhữnghọc sinh THPT nói chung Với mục tiêu tạo cơ hội học tập suốt đời cho mọi đốitượng trong xã hội, các trung tâm GDTX đã thu hút rất nhiều đối tượng thuộc cácthành phần khác nhau trong xã hội có cơ hội học tập để nâng cao dân trí và trình độ,chính vì vậy mà học sinh ở các trung tâm GDTX ở Hà Nội nói riêng và các tỉnh,thành trong cả nước nói chung rất đa dạng, phong phú về độ tuổi, hoàn cảnh giađình, mục đích đi học bởi vậy nên đặc điểm tâm lí của học sinh trong các trung tâmGDTX có sự khác biệt so với đối tượng là học sinh trung học phổ thông

Trong trung tâm GDTX có một phần lớn là học sinh đi học đúng độ tuổi nhưhọc sinh phổ thông, đại đa số những học viên này vẫn sống phụ thuộc vào gia đình,được gia đình nuôi ăn học không phải mưu sinh kiếm sống Vì còn trong độ tuổi đihọc, học sinh vẫn đang ở độ tuổi thanh thiếu niên, hồn nhiên, trong sáng, học sinhcoi việc học tập là nhiệm vụ chính của họ, ngoài ra thường tham gia các công táckhác của trường lớp nhiệt tình Bên cạnh đó, có rất nhiều lớp ở trung tâm GDTXdành cho đối tượng là người lao động phổ thông, họ thường lớn tuổi hơn học sinh đihọc đúng tuổi, nhóm này thường có độ tuổi trên 19, họ tham gia công việc học tập

vì muốn nâng cao trình độ, để có cơ hội tốt hơn trong công việc… với những họcsinh này do họ có cuộc sống mưu sinh vất vả hơn vì vừa đi học vừa đi làm nên họhọc tập tại trung tâm họ thường cố gắng tập trung một cách tốt nhất vào những bàihọc nội khóa song không có nhiều điều kiện về thời gian để tham gia sinh hoạt đoànthể hay các hình thức sinh hoạt ngoại khóa do trung tâm tổ chức

Học sinh tại các trung tâm GDTX nhìn chung đa dạng về độ tuổi, về trình độ,

về hoàn cảnh gia đình, về thời gian bỏ học và về kinh nghiệm cũng như vốn hiểu

biết thực tế, về động cơ hay nhu cầu học tập…Trong đề tài nghiên cứu này, chủ yếutập trung vào đối tượng học sinh ở trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – HàNội.

Học sinh Trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội đều đang trong

độ tuổi của học sinh trung học phổ thông Vì vậy đặc điểm quá trình nhận thứcgiống học sinh THPT Tuy nhiên, học sinh ở đây có những đặc điểm tâm lí có phầnkhác biệt hơn so với học sinh trung học phổ thông Khi dạy học cho học sinh trongtrung tâm GDTX Đình Xuyên giáo viên không thể không chú ý tới những khó khăncủa học sinh, nắm bắt được điều này giáo viên sẽ có định hướng đúng đắn trong quátrình dạy học

- Học sinh thường có hoàn cảnh đặc biệt hoặc khó khăn hơn so với học sinh trunghọc phổ thông (gia đình nghèo, neo đơn, đông con, bố mẹ ốm đau, mất sớm, hoặc li hônnên các em không có điều kiện tốt nhất để học hành như học sinh trung học phổ

- Học sinh thường có động cơ, nhu cầu học tập hạn chế hơn Nhiều học sinh có tưtưởng an phận, thủ thường không muốn phấn đấu, không tìm thấy ý nghĩa của việc họctập, không tìm được niềm vui, sự say mê, hứng thú trong học tập Rất nhiều học sinhquan niệm việc học chỉ để lấy tấm bằng tốt nghiệp hoặc để đi làm hoặc đi học nghề

- Nhìn chung học sinh Trung tâm GDTX Đình Xuyên có khả năng học tập hạn chếhơn so với học sinh phổ thông Nhiều học sinh trước đây có kết quả học tập kém hoặc đã

bỏ học tương đối lâu nên đã quên kĩ năng học tập

- Do tiếp xúc, va chạm với cuộc sống sớm nên nhiều học sinh có tư duy, hành độngtrực quan cụ thể phát triển hơn song tư duy trừu tượng khái quát, tư duy bằng khái niệmlại bị hạn chế hơn vì vậy trong dạy học phải coi trọng “học gắn với hành”, “học qua quansát, bằng hình ảnh”, “ học qua người thực, việc thực”…

- Học sinh có khả năng nghe, nhìn, vận động hạn chế hơn

- Trí nhớ “máy móc” giảm sút

Tóm lại, học sinh GDTX thường có nhiều khó khăn hơn so với học sinh phổthông Cách dạy học thuyết trình, thụ động , áp đặt, cách dạy chay, dạy học đơnđiệu, độc thoại…hoàn toàn không phù hợp với học viên tại Trung tâm GDTX nóichung và Trung tâm GDTX Đình Xuyên nói riêng Việc dạy học cho học sinh cầnphải hấp dẫn, đa dạng, phong phú,lớp học cần không khí vui vẻ, thoải mái, nhẹnhàng và thân thiện Học sinh cần được tạo điều kiện để hoạt động nhiều hơn, traođổi với nhau nhiều hơn, được tham gia tích cực, chủ động hơn và được suy nghĩnhiều hơn…nắm bắt được đặc điểm tâm lí này để giáo viên có phương pháp linhhoạt và mềm dẻo hơn trong khi giảng dạy cho học sinh, để học sinh cảm thấy đượctôn trọng, được quan tâm từ đó dễ dàng tiếp thu bài học hơn Chính vì vậy, ở mỗigiờ học người giáo viên phải luôn tìm tòi sáng tạo ra những công cụ hướng dẫn họcsinh học tập Nhất là đối với môn Lịch sử - môn học cần nhiều năng lực tư duy trừutượng Phiếu học tập sẽ là công cụ hỗ trợ tốt nhất cho học sinh giáo dục thườngxuyên học tập tốt môn học này Từ việc tìm hiểu đặc điểm quá trình nhận thức, nắmbắt tâm lí của đối tượng học sinh GDTX, khi thiết kế và sử dụng phiếu học tập trongdạy học Lịch sử, người giáo viên cần chú ý đến vấn đề đáp ứng đúng đối tượng họcsinh Với đối tượng học sinh GDTX, phiếu học tập cần đảm bảo các yêu cầu như:nhiệm vụ học tập không quá khó; nội dung của phiếu hết sức cô đọng, trọng tâm; sốlượng phiếu học tập sử dụng trong một bài học, một tiết học không nên quá nhiều,

ví dụ với một bài học thời lượng là 45 phút chỉ nên sử dụng 1 đến 2

phiếu học tập; sự chỉ dẫn của giáo viên đối với các nhiệm vụ học tập cần rõ ràng hơn.

1.1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử

1.1.4.1 Vai trò của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử

Theo GS Trần Bá Hoành: “Trong cách dạy học tích cực khi sử dụng phiếu

học tập có sự giao tiếp thường xuyên giữa thầy và trò,giữa trò với trò, bài học được xây dựng từ những đóng góp của học sinh thông qua các hoạt động tập thể do thầy

tổ chức”.

Còn theo PGS.TS Nguyễn Đức Thành: “Phiếu học tập có ưu thế hơn câu

hỏi, bài tập ở chỗ muốn xác định một vài nội dung kiến thức nào đó thỏa mãn nhiều tiêu chí hoặc xác định nhiều nội dung từ các tiêu chí khác nhau, nếu diễn đạt bằng câu hỏi thì dài dòng Ta có thể thay một bảng có các tiêu chí thuộc các hàng, các cột khác nhau Học sinh căn cứ vào các tiêu chí ở hàng và cột để tìm ý điền vào

ô trống cho phù hợp Như vậy giá trị lớn nhất của phiếu học tập với nhiệm vụ học tập phức tạp được định hướng rõ ràng, diễn đạt ngắn gọn bằng một bảng gồm có các hàng, cột ghi rõ các tiêu chí cụ thể”.

Trong dạy học truyền thống, giáo viên là trung tâm của hoạt động, trong mộtgiờ học thì hoạt động của giáo viên chiếm phần lớn, giáo viên trình bày, giảng giải,biểu diễn thí nghiệm, phân tích, tổng hợp, minh họa v.v còn học sinh

thì ngồi ghi chép, nhìn quan sát một cách thụ động Khi giáo viên nêu những câuhỏi thì học sinh trả lời nhưng chỉ một vài em hoạt động còn hầu hết các học sinhcòn lại ngồi nghe câu trả lời của các bạn Vì vậy, học sinh ít được hoạt động, kĩnăng của các em ít được rèn luyện và khả năng tư duy, khả năng nhận thức của họcsinh ít được phát triển Mặc khác, giáo viên chỉ có thể đánh giá học sinh thông quagọi kiểm tra và ở một số học sinh hay trả lời câu hỏi

Bằng việc sử dụng các phiếu học tập, chuyển hoạt động của giáo viên từ trìnhbày, giảng giải, thuyết minh sang hoạt động hướng dẫn, chỉ đạo Như vậy, mọi

học sinh được tham gia hoạt động tích cực, không còn hiện tượng thụ động nghegiảng.

Như vậy, bằng việc hoàn thành phiếu học tập, học sinh tự đánh giá được hoạtđộng tích cực, tạo được hứng thú trong giờ học, kích thích tư duy của học sinh Đặcbiệt, khi dùng phiếu học tập giáo viên có thể kiểm soát đánh giá được trình độ củahọc sinh và từ đó có những điều chỉnh kịp thời cho phù hợp với từng đối tượng họcsinh và từ đó nâng cao chất lượng

Tóm lại, phiếu học tập có vai trò rất quan trọng trong dạy học nói chung vàdạy học Lịch sử nói riêng:

Phiếu học tập là phương tiện để khám phá, xây dựng kiến thức Lịch sử

Hoạt động chính là phương thức để chiếm lĩnh kiến thức Phiếu học tập đề ranhiệm vụ học tập cụ thể buộc học sinh phải thực hiện trong tiến trình bài học, thôngqua đó giáo viên và học sinh sẽ có công cụ để khai thác, khám phá và xây dựng kiếnthức mới Người ta có thể có rất nhiều cách thức khám phá kiến thức nhưng sẽ gặp

va vấp nếu như không có người chỉ đường cho công cuộc tìm kiếm đó Nhất là đốivới môn Lịch sử, khối lượng kiến thức tương đối lớn và khó cho học sinh khi tìmhiểu Chính vì thế, phiếu học tập là công cụ giáo viên định hướng cho học sinh trêncon đường khám phá kiến thức Lịch sử Mặt khác, phiếu học tập cũng cung cấpthêm những kiến thức bổ sung, cần thiết cho học sinh Nó giống như một công cụ

hỗ trợ của giáo viên đối với học sinh khi gặp những bài học Lich sử cần nguồn tàiliệu tham khảo bên ngoài

Phiếu học tập là phương tiện kích thích tư duy của học sinh trong môn Lịch sử

Trong dạy học Lịch sử, phiếu học tập đặt ra nhiệm vụ học tập và cụ thể hóathành các vấn đề, các bài tập, các câu hỏi cùng với sự gợi ý về cách thức thực hiệncủa giáo viên Thông qua những nhiệm vụ trực tiếp đó học sinh sẽ tích cực tìm hiểunội dung bài học vì ai cũng ý thức được đây là nhiệm vụ cần phải làm Khi giáoviên thường xuyên sử dụng phiếu học tập sẽ giúp học sinh có thói quen tự giác, chủđộng học tập không ỷ vào thầy cô giáo và các bạn khác nhất là đối với môn Lịch

sử, một môn học xã hội chứ không phải tính toán như những môn tự nhiên Phiếuhọc tập đặt ra cơ hội cho từng cá nhân, do đó đây là một điều kiện tốt cho học sinhthể hiện khả năng của mình Qua quá trình làm việc với phiếu học tập, học sinh sẽphát huy được năng lực tư duy, quan sát, phân tích, quy nạp, khái quát hóa, suyluận, đề xuất giải thuyết.

Phiếu học tập là công cụ để đánh giá kết quả dạy học trong môn Lịch sử

Phiếu học tập là một trong những công cụ cho phép cá thể hóa hoạt động củahọc sinh, tiết kiệm thời gian đồng thời vì thế mà nó sẽ là một công cụ hữu hiệu choviệc xử lí thông tin ngược Phiếu học tập là một trong những cơ sở để giáo viên theodõi và đánh giá kết quả học tập của học sinh Bởi vì khi hoạt động học tập của họcsinh được cá thể hóa thì sự đánh giá khả năng, trình độ của học sinh sẽ chuẩn xáchơn Qua phiếu học tập, giáo viên sẽ thấy được sự tiến bộ hoặc điểm yếu kém củahọc sinh, từ đó có cơ sở uốn nắn, điều chỉnh nội dung và phương pháp dạy học mộtcách kịp thời

Chúng ta có thể thấy, vai trò của phiếu học tập thể hiện rõ trong khâu kiểmtra bài cũ vào đầu giờ học và bài tập củng cố ở cuối giờ học Thông qua nhữngphiếu bài tập được thiết kế sẵn trên giấy rời, học sinh độc lập thực hiện thì khả năngnắm bắt, vận dụng và thông hiểu kiến thức của các em sẽ được bộc lộ một cáchchân thực và rõ nét nhất

1.1.4.2 Ý nghĩa của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử

Phiếu học tập là một trong những công cụ cho phép cá thể hóa hoạt động củahọc sinh, tiết kiệm thời gian, đồng thời là công cụ hữu hiệu trong việc thu thập, xử líthông tin ngược của giáo viên và học sinh Trong dạy học nói chung và dạy họcLịch sử nói riêng, phiếu học tập có ý nghĩa vô cùng quan trọng, nó không chỉ làcông cụ hỗ trợ học sinh trong việc khai thác kiến thức mới mà còn hỗ trợ học sinhtrong việc rèn luyện kĩ năng và góp phần bồi dưỡng thái độ, ý thức của học sinh quamỗi bài học

Về kiến thức

Như chúng ta đã nói ở trên, kiến thức môn Lịch sử vô cùng phong phú, đó lànhững gì thuộc về quá khứ, nhiệm vụ của người giáo viên là hướng dẫn học sinhcủa mình khơi dậy quá khứ đó Đây là một điều không đơn giản với giáo viên mônLịch sử Chính vì vậy, phiếu học tập trở thành một công cụ hỗ trợ đắc lực cho cảgiáo viên và học sinh trong quá trình dạy học

Phiếu học tập chỉ ra các nhiệm vụ cụ thể của từng đơn vị kiến thức mà họcsinh phải nắm được Dựa vào nội dung và nhiệm vụ được nêu ra trong phiếu học tập

mà học sinh biết mình nên làm gì và làm như thế nào để chiếm lĩnh được kiến thứccủa bài học

Phiếu học tập như một công cụ giúp học sinh ôn tập, kiểm tra lại kiến thứccủa mình, ngược lại nó có thể giúp giáo viên kiểm tra mức độ đạt mục tiêu của bàihọc

Về kĩ năng

Ngoài việc hỗ trợ học sinh trong quá trình khai thác kiến thức bài học, phiếuhọc tập còn giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng trong học tập Những kĩ năng đượcrèn luyện trong từng loại phiếu phụ thuộc vào mục đích của giáo viên khi thiết kế.Nếu giáo viên muốn hướng đến những kĩ năng như lập bảng thống kê, bảng niênbiểu thì nhiệm vụ của phiếu học tập sẽ tương ứng như vậy; nếu phiếu học tập muốnhướng đến kĩ năng rèn luyện các thao tác tư duy như so sánh, phân tích, đánh giá…thì nhiệm vụ và nội dung cũng tương ứng với mục đích đó Phiếu học tập tạo điềukiện thuận lợi cho học sinh rèn kĩ năng đọc sách và tư liệu giáo khoa, phát triển tưduy logic, tư duy tượng hình… trên cơ sở đó phát triển năng lực nhận thức và nănglực hành động chủ động, năng động và sáng tạo Rèn cho học sinh phương pháp tưduy khái quát, có khả năng chuyển tải thông tin cao, chúng được hình thành trên cơ

sở một môn học, nếu học sinh nắm vững chúng thì các em có thể sử dụng sang cácmôn học khác, thậm chí vượt ra ngoài cả phạm vi học tập trong nhà trường

33

Về thái độ

Thông qua những nhiệm vụ trong phiếu học tập sẽ góp phần vào việc phát triểncác thao tác của tư duy của học sinh Môn học lịch sử ở trường phổ thông cung cấp chohọc sinh hệ thống kiến thức các sự vật và hiện tượng của hiện thực lịch sử trong mốiquan hệ tuân theo logic của thời gian Hoạt động tư duy là cơ sở lý luận để thu nhận trithức về vô số những sự vật, những hiện tượng mới riêng lẻ của thế giới, đồng thời đểgiải quyết những nhiệm vụ thực tiễn mới muôn màu muôn vẻ Tư duy không chỉ là hoạtđộng nhận thức mà còn là hoạt động sáng tạo, nhờ đó con người tạo ra những sự vật,hiện tượng mới của nền văn hóa tinh thần và vật chất, dự kiến và vạch ra con đườngcủa đời sống cá nhân và xã hội Hơn nữa, chính tri thức về những thành tựu và phátminh mới này lại là cơ sở để hình thành các khái niệm, quy luật và quy tắc mới Để cóthể hiểu được nội dung kiến thức, học sinh cần phải vận dụng các thao tác của tư duyphân tích, tổng hợp, so sánh – đối chiếu, khái quát hóa

– trừu tượng hóa, hệ thống hóa, diễn dịch, quy nạp, cụ thể hóa kiến thức… khi thực hiện nhiệm vụ trong phiếu học tập

Như vậy, việc thực hiện các nhiệm vụ trong phiếu học tập chính là rèn luyệncác em tinh thần lao động cần cù, tạo hứng thú trong quá trình học môn lịch sử Giờhọc lịch sử giờ đây không chỉ đơn điệu với hoạt động thầy đọc - trò chép mà dưới

sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh có thể tiếp nhận kiến thức theo ý hiểu củamình Giáo viên khuyến khích học sinh làm những công việc mà mình yêu thích,như thế sẽ tạo cho các em tâm lý thoải mái, hứng thú, giờ học lịch sử sẽ trở nên sinhđộng và gần gũi hơn Đặc biệt, khi liên hệ lịch sử với cuộc sống hiện tại thì trongsuy nghĩ của học sinh, lịch sử không còn là sự “khô cứng”, “xưa cũ” mà nó gắn vớithực tại, là sự phát triển liên tục từ quá khứ đến hiện tại và dự đoán tương lai

Nhìn chung, phiếu học tập có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong dạy học nóichung và dạy học Lịch sử nói riêng Song thực tiễn dạy và học ở các trường phổthông chưa đặt đúng vị trí của việc sử dụng các công cụ, phương tiện dạy học trong

đó có phiếu học tập Chính vì vậy, phiếu học tập chưa phát huy hết vai trò của mìnhtrong quá trình dạy học