Bài giảng Vẽ mỹ thuật thông tin đến các bạn những kiến thức về những kỹ thuật cơ bản trong môn vẽ mỹ thuật; vẽ tĩnh vật; vẽ trang trí; vẽ phong cảnh.
Trang 2L CH TRÌNH GI NG D Y Ị Ả Ạ
MÔN: V M THU T Ẽ Ỹ Ậ 1.Th i l ờ ượ ng: 60 gi (12 bu i) m i bu i 5 gi ờ ổ ỗ ổ ờ
2. N i dung chi ti tộ ế
Bu i 1 ổ : Bài m đ u. ở ầ
1. M c tiêu c a bài: Gi i thi u môn h c và ng d ng môn h c đ i v i chuyên ụ ủ ớ ệ ọ ứ ụ ọ ố ớngành Ki n trúc.ế
2. N i dung bài:ộ
1. V trí, tính ch t, yêu c u môn h c: Gi i thi u v v trí c a môn h c trongị ấ ầ ọ ớ ệ ề ị ủ ọ
chương trình đào t o, các tính ch t và yêu c u c a môn h cạ ấ ầ ủ ọ
2. Các lo i hình M thu t ạ ỹ ậ
3. V t li u, d ng c v m thu t và cách b o qu n: gi i thi u các d ng c vàậ ệ ụ ụ ẽ ỹ ậ ả ả ớ ệ ụ ụ
v t li u v m thu t.ậ ệ ẽ ỹ ậ
4. Bài th c hành s 1ự ố
Bu i 2 ổ : Ch ương 1: Nh ng k thu t c b n trong môn v m thu t.ữ ỹ ậ ơ ả ẽ ỹ ậ
1. M c tiêu c a bài: Trang b nh ng ki n th c c b n đ sinh viên th c hi n t t bàiụ ủ ị ữ ế ứ ơ ả ể ự ệ ố
th c hành theo t ng lo i hình v m thu t.ự ừ ạ ẽ ỹ ậ
2. N i dung bài:ộ
2.1. K thu t d ng hình trong môn v m thu t ỹ ậ ự ẽ ỹ ậ
2.2. K thu t s d ng ánh sáng trong v m thu t ỹ ậ ử ụ ẽ ỹ ậ
2.3. K thu t s d ng ch t li u v : Đen tr ng, màu s c.ỹ ậ ử ụ ấ ệ ẽ ắ ắ
2.1.1. V tĩnh v t đen tr ng (ch t li u: chì; bút s t; m c nho)ẽ ậ ắ ấ ệ ắ ự
Bu i 5 ổ : Chương 2: (ti p) V tĩnh v t ế ẽ ậ
Trang 32.1.2. Th c hành v tĩnh v t màu (ch t li u: màu b t; màu nự ẽ ậ ấ ệ ộ ước) (Bài th c hành sự ố
5)
Bu i 6 ổ : Chương 2: (ti p) V tĩnh v t ế ẽ ậ
2.1.3. Th c hành v tĩnh v t màu (ch t li u: màu b t; màu nự ẽ ậ ấ ệ ộ ước) (Bài th c hành sự ố
6)
Bu i 7 ổ : Chương 3: V trang trí ẽ
1. M c tiêu bài h c: N m v ng k thu t và th c hành hi u qu lo i hình v m ụ ọ ắ ữ ỹ ậ ự ệ ả ạ ẽ ỹthu t v v v trang tríậ ề ề ẽ
Bu i 9 ổ : Ch ng 4: ươ V phong c nh ẽ ả
M c tiêu c a bài h c: N m v ng k thu t và th c hành hi u qu lo i hình v mụ ủ ọ ắ ữ ỹ ậ ự ệ ả ạ ẽ ỹ
thu t v v phong c nhậ ề ẽ ả
1. N i dung bàiộ
2.1. K thu t v phong c nh ỹ ậ ẽ ả
2.2. Th c hành v phong c nh.ự ẽ ả
2.2.1. V phong c nh đen tr ng. (Bài th c hành s 8)ẽ ả ắ ự ố
Bu i 10 ổ : Ch ng 4: ươ V phong c nh ẽ ả
Trang 4Bu i 1 ổ : BÀI M Đ U. Ở Ầ
1. M c tiêu c a bài: Gi i thi u môn h c và ng d ng môn h c đ i v i chuyênụ ủ ớ ệ ọ ứ ụ ọ ố ớ ngành Ki n trúc.ế
2. N i dung bài:ộ
2.1 V trí, tính ch t, yêu c u môn h c: Gi i thi u v v trí c a môn h c trongị ấ ầ ọ ớ ệ ề ị ủ ọ
chương trình đào t o, các tính ch t và yêu c u c a môn h cạ ấ ầ ủ ọ
2.2 Các lo i hình M thu tạ ỹ ậ
2.2.1. M thu t là gì? Tìm hi u khái ni m M thu tỹ ậ ể ệ ỹ ậ
M thu t đỹ ậ ược hi u nôm na là “ngh thu t c a cái đ p”. Đây là m t t Hán Vi t,ể ệ ậ ủ ẹ ộ ừ ệ
v i “m ” nghĩa là đ p, còn “thu t” n m trong t “ngh thu t”. Hi u m t cách đ nớ ỹ ẹ ậ ằ ừ ệ ậ ể ộ ơ
gi n, m thu t là nh ng cái đ p t ngh thu t, có th là do con ngả ỹ ậ ữ ẹ ừ ệ ậ ể ười ho c t tặ ừ ự nhiên t o nên và có th nhìn th y đạ ể ấ ược. Vì th mà ngế ười ta còn g i môn này làọ
“ngh thu t th giác” – hay còn có tên ti ng anh là “visual art”.ệ ậ ị ế
Hi u m t cách khái quát nh t, m thu t là ngh thu t c a cái đ p ể ộ ấ ỹ ậ ệ ậ ủ ẹ
Theo nghĩa hàn lâm, có r t nhi u c p đ thấ ề ấ ộ ưởng th c cái đ p, ph thu c vào sứ ẹ ụ ộ ự
hi u bi t, khi u th m m cũng nh thích c a riêng t ng ngể ế ế ẩ ỹ ư ủ ừ ười. Chính vì v y, quanậ
ni m v m thu t cũng ch a nh t quán theo m t chu n m c nào. Tuy nhiên, m tệ ề ỹ ậ ư ấ ộ ẩ ự ộ tác ph m đẩ ược đánh giá là có ph n mĩ thu t bi u hi n t t thì ít nhi u tác ph m đóầ ậ ể ệ ố ề ẩ
ph i có âm vang v tính kinh vi n, hàn lâm.ả ề ệ
Đôi khi ta còn g p thu t ng “m thu t” trên sân kh u và trong cu c s ng h ngặ ậ ữ ỹ ậ ấ ộ ố ằ ngày
Trang 5Hi u theo nghĩa r ng, t “m thu t” còn để ộ ừ ỹ ậ ượ ử ục s d ng đ phân bi t nh ng ngànhể ệ ữ
l n c a h i h a: m thu t ng d ng, m thu t công nghi p, m thu t trang trí…;ớ ủ ộ ọ ỹ ậ ứ ụ ỹ ậ ệ ỹ ậ
m i ngành có m t đ c thù riêng v k thu t th hi n và giá tr s d ng.ỗ ộ ặ ề ỹ ậ ể ệ ị ử ụ
Trên th gi i cũng nh Vi t Nam, nh ng ngế ớ ư ở ệ ữ ười ho t đ ng trong ngành thạ ộ ườ ng
ch th a nh n khái ni m m thu t theo nghĩa hàn lâm và có s phân bi t rõ r t gi aỉ ừ ậ ệ ỹ ậ ự ệ ệ ữ
m thu t v i th công m ngh và m thu t ng d ng. Đ n gi n h n, m thu t làỹ ậ ớ ủ ỹ ệ ỹ ậ ứ ụ ơ ả ơ ỹ ậ
nh ng đữ ường nét được con ngườ ựi t quy ước v i nhau theo c m nh n đớ ả ậ ược sử
d ng đ bi u l th gi i th c t i gián ti p qua m t ch t li u nào đó theo m t cáchụ ể ể ộ ế ớ ự ạ ế ộ ấ ệ ộ riêng c a m i ngủ ỗ ười cho là đ p .ẹ
2.2.2 M t s lo i hình m thu t c b nộ ố ạ ỹ ậ ơ ả
M thu t cũng là thu t ng đỹ ậ ậ ữ ược s d ng chung cho ngh thu t t o hình. Dử ụ ệ ậ ạ ướ iđây là m t s lo i hình m thu t c b n:ộ ố ạ ỹ ậ ơ ả
1. H i h a ộ ọ
H i h a độ ọ ược xem là ph n quân tr ng c a m thu t. Đây cũng là lo i hình nghầ ọ ủ ỹ ậ ạ ệ thu t ph bi n nh t. H i h a là ngh thu t t o hình trên b m t hai chi u m tậ ổ ế ấ ộ ọ ệ ậ ạ ề ặ ề ộ cách tr c ti p, hay gi i thích nôm na là ngự ế ả ườ ẽ ử ụi v s d ng màu và bút chì đ tô lênể
m t b m t láng (gi y, v i,…) đ th hi n nh ng ý tộ ề ặ ấ ả ể ể ệ ữ ưởng ngh thu t. Ngệ ậ ười làm
vi c này còn đệ ược g i là h a sĩ.ọ ọ
K t qu c a ho t đ ng này là nh ng tác ph m h i h a đế ả ủ ạ ộ ữ ẩ ộ ọ ược ra đ i, hay ngờ ười ta còn g i là tranh v ọ ẽ Nói cách khác, h i h a là m t hình th c đ th hi n ý tộ ọ ộ ứ ể ể ệ ưở ng
c a ngủ ười ngh sĩ b ng các tác ph m h i h a s d ng k thu t (ngh ) và phệ ằ ẩ ộ ọ ử ụ ỹ ậ ệ ươ ngpháp (thu t) c a h a s ậ ủ ọ ỹ
2 .Điêu kh c ắ
Trang 6Điêu kh c là m t lo i hình m thu t c b n ắ ộ ạ ỹ ậ ơ ả
Điêu kh cắ được hi u là ngh thu t t o hình trong không gian ba chi u (tể ệ ậ ạ ề ượng tròn)
ho c hai chi u (ch m kh c, ch m n i). V t li u s d ng trong điêu kh c thặ ề ạ ắ ạ ổ ậ ệ ử ụ ắ ườ ng
là đá, đ t sét, g …. Y u t quan tr ng nh t trong điêu kh c là ph i làm sao đ “L tấ ỗ ế ố ọ ấ ắ ả ể ộ
t đả ược hình dáng chung nh t và gi đấ ữ ược cái h n c a tác ph m”.ồ ủ ẩ
h c h i. Không ch có óc sáng t o và tính th m m , ngành thi t k đ h a đòi h iọ ỏ ỉ ạ ẩ ỹ ế ế ồ ọ ỏ
người làm c n s d ng đầ ử ụ ược nh ng công c , thi t b hi n đ i và nh ng ph n m mữ ụ ế ị ệ ạ ữ ầ ề chuyên d ng.ụ
Có r t nhi u lo i đ h a khác nhau nh : đ h a đ c l p, đ h a in n, đ h a máyấ ề ạ ồ ọ ư ồ ọ ộ ậ ồ ọ ấ ồ ọ tính,…
Bên c nh nh ng lo i hình chính trên, m thu t còn bao g m m t s lo i hình khácạ ữ ạ ỹ ậ ồ ộ ố ạ
Trang 71. Bút chì : Dùng đ d ng hình , phác th o ể ự ả
2. Bút chì màu – đ ng quan tâm quá nhi u đ n nhãn hi u, m c dù có m t s lo iừ ề ế ệ ặ ộ ố ạ
t t h n các lo i khác. Có r t nhi u lo i khác nhau mà b n có th tìm. Lo i bút chìố ơ ạ ấ ề ạ ạ ể ạ
m ng thỏ ường cho ch t lấ ượng t t tuy nhiên b n hãy vi t th và đ a ra đánh giá choố ạ ế ử ư riêng mình
3. Bút v k thu t ẽ ỹ ậ –đây là lo i bút t t nh t đ v và nó tạ ố ấ ể ẽ ương t nh bút chì màuự ư
nh ng có cư ường đ màu s c rõ h n.ộ ắ ơ
4. Bút lông vẽ t t nh t là lo i bút v b ng lông ch n t nhiên nh ng có nhi u lo iố ấ ạ ẽ ằ ồ ự ư ề ạ làm t lông ch n ho c t s i t ng h p. B n ch c n hai ho c ba bút lông v , m từ ồ ặ ừ ợ ổ ợ ạ ỉ ầ ặ ẽ ộ cái c 0, m t c 3 và còn l i là c 7 ho c 8 là đ Đ i v i bút màu (pastel) cũngỡ ộ ỡ ạ ỡ ặ ủ ố ớ
v y b n ch c n bút lông v b ng lông l n ho c m t vài bút lo i c ng khác.ậ ạ ỉ ầ ẽ ằ ợ ặ ộ ạ ứ
5. Ph n màu m m (t m th i) ấ ề ạ ờ – lo i này h i đ t. Có r t nhi u lo i khác nhau, vạ ơ ắ ấ ề ạ ẽ
ph n màu cũng nhanh, d v , màu s c cũng đ p nh ng có đi m y u là d bay màu.ấ ễ ẽ ắ ẹ ư ể ế ễ Tuy nhiên, trong m t s lúc chúng ta v n c n đ n chúng.ộ ố ẫ ầ ế
6. Ph n màu c ng ấ ứ – n i ti ng là ph n màu Conté, v c b n chúng gi ng nh lo iổ ế ấ ề ơ ả ố ư ạ
m m nh ng khi v màu liên k t ch t ch v i nhau h n. Ph n màu c ng ch y u làề ư ẽ ế ặ ẽ ớ ơ ấ ứ ủ ế hình vuông tuy nhiên m t s lo i có hình tròn. Nét v ph n màu lo i này to nh ngộ ố ạ ẽ ấ ạ ư
bù l i gi màu lâu h n và cũng d dùng h n.ạ ữ ơ ễ ơ
7. Bút gi y cu n ấ ộ – là m t lo i bút có gi y cu n xung quanh ngòi bút và gi y độ ạ ấ ố ấ ượ c
cu n ch t, ngòi bút hai đ u ti n cho v màu. Có nhi u kích c nh ng b n luônố ặ ở ầ ệ ẽ ề ỡ ư ạ nên có 2 cái, m t to và m t nh ộ ộ ỏ
8. Dao d c gi y ọ ấ – lo i t t nh t cho vi c g t bút chì, bút chì màu, ph n màu hay b tạ ố ấ ệ ọ ấ ấ
c cái gì nh ng chúng ph i c c k s c và không khuy n khích cho ngứ ư ả ự ỳ ắ ế ườ ưới d i 16
tu i s d ng.ổ ử ụ
9. Bút ph t (bút d ) màu ớ ạ – lo i bút này d y h n, nh ng ch v khô nhanh h n vàạ ầ ơ ữ ỗ ẽ ơ thích h p s d ng v i nh ng b n v l n h n.ợ ử ụ ớ ữ ả ẽ ớ ơ
Trang 810 H p màu n ộ ướ –đây là cách s d ng màu n c ử ụ ước d nh t.ễ ấ
Trang 911. Fine nib push hay dip pens – lo i này không có ng m c nên đòi h i ngạ ố ự ỏ ười vi tế
ph i liên t c ch m m c đ ti p màu cho ngòi bút, nó phù h p v i t t c các lo iả ụ ấ ự ể ế ợ ớ ấ ả ạ
m c bao g m m c tàu, m c acrylic, m c iron gall. Nhi u ngòi có th t o đự ồ ự ự ự ề ể ạ ược nét
m nh đ n m c máy in không th in đả ế ứ ể ược ra gi y.ấ
12. Các lo i màu n ạ ướ c (đã cô đ c) ặ – các lo i màu nạ ước này trông gi ng nh m cố ư ự
nh ng có th pha loãng đư ể ược v i nớ ước. Chúng có th để ược s d ng v i các lo iử ụ ớ ạ bút lông m m ho c lo i bút có ph n lông to b n (t o technichque).ề ặ ạ ầ ả ạ
13. M c n Đ ự Ấ ộ là lo i m c có nhi u màu và có đ b n. M c này phù h p khi dùngạ ự ề ộ ề ự ợ bút máy ho c lo i bút có ph n lông to b n (t o technichque).ặ ạ ầ ả ạ
3.2 Gi y v :ấ ẽ
1.Gi y v màu n ấ ẽ ướ Không giông nh giây ve va giây in, giây ve mau n c ́ ư ́ ̃ ̀ ́ ́ ̃ ̀ ươc đ́ ượ ctrang môt l p vât liêu (th́ ̣ ớ ̣ ̣ ương la gelatin) L p trang nay khiên cho mau vè ̀ ớ ́ ̀ ́ ̀ ̃ (pigments) không bi thâm vao trong ma se lai trên bê măt giây, vi thê mau săc trêṇ ́ ̀ ̀ ̃ở ̣ ̀ ̣ ́ ̀ ́ ̀ ́ giây se r c r h n.́ ̃ự ơ ỡ
2.Gi y Ingres ấ –Cũng là lo i gi y m thu t đạ ấ ỹ ậ ược nhi u ngề ườ ưi a chu ng, gi y nàyộ ấ
có màu tr ng t nhiên, cũng s d ng t t v i các lo i ph n màu, vi t m c, bút chì,ắ ự ử ụ ố ớ ạ ấ ế ự
và màu nước
3.Gi y Cartridge ấ – có nhi u tr ng lề ọ ượng khác nhau (gsm = gr/m2), do đó b n sạ ẽ
ph i th các lo i khác nhau đ tìm ra lo i phù h p cho mình. Nói chung đây là gi yả ử ạ ể ạ ợ ấ
v tr ng thông d ng, thích h p v i t t c các lo i ch t li u khô, chì, than, ph n.ẽ ắ ụ ợ ớ ấ ả ạ ấ ệ ấ
4. Bài th c hành s 1ự ố
Trang 10Bu i 2 ổ : Ch ương 1: NH NG K THU T C B N TRONG V M THU T.Ữ Ỹ Ậ Ơ Ả Ẽ Ỹ Ậ
1. M c tiêu c a bàiụ ủ : Trang b nh ng ki n th c c b n đ sinh viên th c hi n t t ị ữ ế ứ ơ ả ể ự ệ ốbài th c hành theo t ng lo i hình v m thu t.ự ừ ạ ẽ ỹ ậ
2. N i dung bài:ộ
2.1K thu t d ng hình trong môn v m thu t ỹ ậ ự ẽ ỹ ậ
Hình h a yêu c u ngọ ầ ườ ẽ ắi v n m v ng các môn h c v ‘Gi i ph u t o hình’, ‘Lu t ữ ọ ề ả ẫ ạ ậ
xa g n‘.ầ
V là m t ngh thu t di n t trên m t ph ng 2 chi u nh m t gi y, m t v i, m t ẽ ộ ệ ậ ễ ả ặ ẳ ề ư ặ ấ ặ ả ặ
tường… nh ng ph i s d ng các phư ả ử ụ ương pháp khoa h c v đo t l , v di n hình ọ ề ỷ ệ ề ễ
kh i, v xa g n trong không gian đ bi u hi n đố ề ầ ể ể ệ ược chi u sâu c a c nh v t.ề ủ ả ậ
*. Ph n chu n bầ ẩ ị
Đi u ki n:ề ệ
Phòng v rông và đ ánh sángẽ ủ
N i đ t m u có ngu n sáng chi u vào t m t phía (cao ch ch 45 đ )ơ ặ ẫ ồ ế ừ ộ ế ộ
M u đ t ngang t m m t ngẫ ặ ầ ắ ườ ẽi v
Kho ng cách gi a m u v và ngả ữ ẫ ẽ ườ ẽi v sao cho ngườ ẽi v có th nhìn để ược toàn
đ n nét v “n i” trên m t gi y, không có đ m nh nh ế ẽ ổ ặ ấ ộ ạ ẹ
N u đem ru t bút chì chu t thành hình ch nh t, nh vây thì có th b o đ m ru t ế ộ ố ữ ậ ư ể ả ả ộbút chì trước khi h a h t đ u có m t góc đ là nh n, mà không d gãy.ọ ế ề ộ ộ ọ ễ
2. T th ng i v : ư ế ồ ẽ
Nghiêm túc, l ng th ng, hai chân dang r ng b ng vai. Tay trái gi ch c b ng (b ng ư ẳ ộ ằ ữ ắ ả ả
d ng trên hai đùi cân x ng), tay ph i c m bút chì.ự ứ ả ầ
3. Cách c m bút: ầ
Th l ng t cánh tay đ n các ngón tay, th giãn, không quá gò bó.Khuy n khích cácả ỏ ừ ế ư ế
Trang 11b n khi c m bút d ng hình, không nên c m v i t th nh t th c m đ vi t, mà ạ ầ ự ầ ớ ư ế ư ư ế ầ ể ế
Gióng ngang: Bút chì ph i song song v i m t sàn.ả ớ ặ
Gióng nghiêng: Gióng đ nghiêng c a m u và t nh ti n bút vào trong bài v , ta s ộ ủ ẫ ị ế ẽ ẽ
có được đ nghiêng chính xác (r t h u d ng trong phác th o nhanh).ộ ấ ữ ụ ả
7. Các ph ươ ng pháp khác:
Quan sát: Luôn quan sát m u v t dẫ ậ ưới con m t t ng quát, xem dáng v t th , ắ ổ ậ ểkhông xem k các chi ti t b m t, chi ti t quá nh trong m u.ỹ ế ề ặ ế ỏ ẫ
Nhìn nh n bài v : đ bài ra xa cách ta 2m (g n m u th t) sau đó nheo m t (h n ậ ẽ ể ầ ẫ ậ ắ ạ
ch ánh sáng vào m t), xem bài v so sánh v i m u th t(ki m tra t l và s c đ ).ế ắ ẽ ớ ẫ ậ ể ỉ ệ ắ ộ
2. 2.1. Phương pháp ti n hành v hình h aế ẽ ọ
1. Đ t m u: ặ ẫ
Đ t m u n i có ánh sáng t tặ ẫ ơ ố
2. Ch n ch v : ọ ỗ ẽ
Ch v tho i mái, góc đ nhìn rõ ràng, b c c m u đ pỗ ẽ ả ộ ố ụ ẫ ẹ
Đ ánh sáng, không b ngủ ị ườ ứi đ ng trước ho c b ng v che khu t t m nhìnặ ả ẽ ấ ầ
Cách m u 3 l n so v i chi u cao c a m u đ d quan sát và phân tích đẫ ầ ớ ề ủ ẫ ể ễ ược toàn
b m u (tránh ng i quá g n m u vì ch th y chi ti t mà không th y độ ẫ ồ ầ ẫ ỉ ấ ế ấ ược toàn b ộ
m u khi n hình d b sai l ch v hình kh i, t l ).ẫ ế ễ ị ệ ề ố ỷ ệ
Gi kho ng cách so v i b ng v đ d so sánh và b ng v có đ nghiêng v a ữ ả ớ ả ẽ ễ ễ ả ẽ ộ ừ
ph i so v i m t nhìn.ả ớ ắ
Chu n b đ y đ d ng c v nh bút chì đã đẩ ị ầ ủ ụ ụ ẽ ư ược g t vát, gôm, k p gi y lên ọ ẹ ấ
b ng, que đo, dây d i…theo yêu c u bài.ả ọ ầ
3. Quan sát, nh n xét m u: ậ ẫ
Là công vi c đ u tiên không th thi u khi ti n hành bài v hình h a.ệ ầ ể ế ế ẽ ọ
V t m u cho dù là kh i c b n hay tĩnh v t, con ngậ ẫ ố ơ ả ậ ười … cũng đ u c n quan sát ề ầtoàn b v cách s p x p, m i tộ ề ắ ế ố ương quan hình th , đ m nh t, màu s c, để ậ ạ ắ ường nét… qua đó so sánh, cân nh c và hình thành ý tắ ưởng b c c bài v ố ụ ẽ
4. Xác đ nh b c c bài v : ị ố ụ ẽ
Sau khi quan sát, so sánh m u v , ph i ẫ ẽ ả ướ ược l ng và xác đ nh b c c hình v trên ị ố ụ ẽ
t gi y sao cho h p lý, cân đ i và thu n m t (tránh b c c l ch, hình quá to hay ờ ấ ợ ố ậ ắ ố ụ ệquá nh ).ỏ
S d ng que đo đ đo các t l chính c a m u (gi a chi u cao và chi u ngang ử ụ ể ỷ ệ ủ ẫ ữ ề ề
c a m u). Xác đ nh đủ ẫ ị ường t m m t b ng cách đ que đo ngang m t xem đ cách ầ ắ ằ ể ắ ộtrên, dưới hay ngang t m m t đ xác đ nh các bi n đ i v c u trúc c a m u trong ầ ắ ể ị ế ổ ề ấ ủ ẫ
Trang 12không gian theo quy lu t c a m t nhìn.ậ ủ ắ
5. D ng hình: ự
Sau khi có b c c chung , b t đ u v d ng hình.ố ụ ắ ầ ẽ ự
C n đo và d i l i các hình m u đ th m đ nh đ to nh , dài ng n và s cân đ i ầ ọ ạ ẫ ể ẩ ị ộ ỏ ắ ự ố
c a m u, giúp cho kh năng ủ ẫ ả ướ ược l ng c a m t chính xác h n.ủ ắ ơ
Khi d ng hình c n chú ý đ n hình dáng c a m u và xác đ nh các v trí b ph n, ự ầ ế ủ ẫ ị ị ộ ậ
k t c u c b n và đ c tr ng hình th ch y u c a đ i tế ấ ơ ả ặ ư ể ủ ế ủ ố ượng
Khi phác hình nên c m bút cho tho i mái. Cách c m bút tùy theo thói quen và tính ầ ả ầcách t ng ngừ ười. Nét phác nên m nh nh và tho i mái.ả ẹ ả
C n d ng hình theo nh ng đầ ự ữ ường hướng l n, nét tớ ương đ i dài, khái quát hình ố
th c a đ i tể ủ ố ượng, tránh đi ngay vào nh ng chi ti t v n v t đ d nh n xét và quanữ ế ụ ặ ể ễ ậ sát toàn b bài v ộ ẽ
D n d n, m i l n phác l i, nét bút thu ng n thêm đ sát hình m u h n, tránh cho ầ ầ ỗ ầ ạ ắ ể ẫ ơhình v b méo mó, không đúng v i tẽ ị ớ ương quan và t l th c.ỷ ệ ự
Nên s d ng nét th ng đ phác hình (cho dù là v các đ v t có d ng kh i hình ử ụ ẳ ể ẽ ồ ậ ạ ố
Cách dùng que đo: ngườ ẽi v ng i ho c đ ng t i ch , tay c m que đo đ a th ng raồ ặ ứ ạ ỗ ầ ư ẳ
trước m t. Que đo vuông góc v i m t đ t, ngón tay cái đ lên que làm d u, m t ắ ớ ặ ấ ể ấ ắnheo l i đ đo các chi u ngang, chi u d c c a m u, đ ng th i so sánh t l c a ạ ể ề ề ọ ủ ẫ ồ ờ ỷ ệ ủchúng v i nhau r i ghi l i trên que đo.ớ ồ ạ
Cách đo t l m u (s d ng thân vi t chì ho c que đo)ỷ ệ ẫ ử ụ ế ặ
Phương pháp đo là dùng m t chi u nào đó c a v t th độ ề ủ ậ ể ược rút ng n l i làm đ n ắ ạ ơ
v so sánh đ tìm ra đ dài, ng n chung cho t ng b ph n và toàn b v t m u nh mị ể ộ ắ ừ ộ ậ ộ ậ ẫ ằ
ki m tra l i s ể ạ ự ướ ược l ng b ng m t c a ngằ ắ ủ ườ ẽi v có chính xác không. Qua đó,
ngườ ẽi v có th ch nh s a l i các sai sót v t l đ t ng bể ỉ ử ạ ề ỷ ệ ể ừ ước đ y sâu bài v ẩ ẽ
6.2 Dây d i: ọ
Là s i ch nh có m t đ u bu c vào m t v t nh g i là qu d i.ợ ỉ ỏ ộ ầ ộ ộ ậ ỏ ọ ả ọ
Cách s d ng dây d i: ngử ụ ọ ườ ẽi v ng i ho c đ ng t i ch , buông dây d i qua các ồ ặ ứ ạ ỗ ọ
đi m c nh, đi m góc c a m u, nheo m t l i xem các đi m đó n m đâu, g n xa ể ạ ể ủ ẫ ắ ạ ể ằ ở ầ
th nào. Qua đó, ta bi t đế ế ược v trí c a các đi m đó trên hình v thông qua đị ủ ể ẽ ường
Trang 137. Đ y sâu bài v : ẩ ẽ
7.1 S a hình: ử
Sau khi hình v đã đẽ ược ki m tra k v hình dáng, t l so v i m u th t, ti p t c ể ỹ ề ỷ ệ ớ ẫ ậ ế ụ
v d ng l i b ng nh ng nét nh , th ng. L n này, s d ng dây d i đ ki m tra.ẽ ự ạ ằ ữ ẹ ẳ ầ ử ụ ọ ể ể
B t đ u nh n đ m các nét hình bên t i và các đi m góc giao nhau c a v t m u. ắ ầ ấ ậ ở ố ể ủ ậ ẫ
đ y sâu nét phác cho sát m u nh ng v n ph i m m m i (tránh khô c ng). Đ đ m ẩ ẫ ư ẫ ả ề ạ ứ ộ ậ
nh t khác nhau c a nét v t o cho hình s ch c ch n, sinh đ ng h n và ph n nào ạ ủ ẽ ạ ự ắ ắ ộ ơ ầ
g i t đợ ả ược không gian c a m u.ủ ẫ
7.2 Phân m ng sáng t i l n: ả ố ớ
Phương pháp nheo m t là cách h n ch không gian đ nhìn đắ ạ ế ể ược rõ kh i n i c a ố ổ ủ
m u.ẫ
Di n t sáng t i đúng t o cho hình v n i trong không gian hai chi u.ễ ả ố ạ ẽ ổ ề
Khi phân tích h th ng sáng t i l n, ph i nheo m t bên m t l i cho ngu n sáng ệ ố ố ớ ả ộ ắ ạ ồ
t p trung và làm n i rõ ph n chính, các chi ti t ph s chìm đi.ậ ổ ầ ế ụ ẽ
* Đánh bóng
_ Đánh bóng thì nên đánh t ng quát t trên xu ng m t lu t. R i phân m ng đ m ổ ừ ố ộ ợ ồ ả ậ
nh t. đ ng nên t o trung đánh m t ch Sau đó m i tìm ra ch ph n sáng t c vùng ạ ừ ậ ộ ỗ ớ ỗ ả ứsáng n m trong t iằ ố
Cách đánh n n ko nên quá xa l v i cách đánh bóng tề ạ ớ ượng. Đ c bi t đ ng làm ặ ệ ừkhông gian n n b gián đo n gi a 2 bên sáng t i c a tề ị ạ ữ ố ủ ượng
. Nh đ ng đ tay ch m vào bài. Có th kê 1 t gi y lên trên ho c ch t ngón út ớ ừ ể ạ ể ờ ấ ặ ỉ ỳ
xu ng bài v thôi.ố ẽ
7.3 Hoàn t t bài: ấ
Đây là giao đo n cu i cùng và quy t đ nh đ n k t qu c a toàn b bài v hình ạ ố ế ị ế ế ả ủ ộ ẽ
h a. Vì v y, ngọ ậ ườ ẽi v khi bài g n hoàn ch nh, c n đ ng lùi xa bài v đ quan sát, ầ ỉ ầ ứ ẽ ể
so sánh và phát hi n các đi m còn ch a chính xác c a bài v ệ ể ư ủ ẽ
– Sau đó, ki m tra l i b ng que đo, dây d i m t l n n a làm c s cho vi c s a ể ạ ằ ọ ộ ầ ữ ơ ở ệ ử
ch a hình, đ đ m nh t l n chính xác h n. Đ y d n các chi ti t đ bài v đ t tinh ữ ộ ậ ạ ớ ơ ẩ ầ ế ể ẽ ạ
th n v b c c, hình, tầ ề ố ụ ương quan t l , đ m nh t và nh t là không gian chung c a ỷ ệ ậ ạ ấ ủ
m u.ẫ
8. M t s đi m b sung: ộ ố ể ổ
8.1 Xác đ nh đ ị ườ ng t m m t khi v m u: ầ ắ ẽ ẫ
Trong không gian th c t i có ba chi u, m i v trí khác nhau, s t o ra nh ng bi n ự ạ ề ỗ ị ẽ ạ ữ ế
đ i hình th khác nhau v i đ y đ chi u cao, chi u r ng và chi u sâu. Trong khi ổ ể ớ ầ ủ ề ề ộ ề
đó, không gian hình h a ch có chi u r ng và chi u cao, chi u sâu ph i d c vào ọ ỉ ề ộ ề ề ả ựphép ph i c nh và bóng đ t o ra c m giác v hình n i. Phép ph i c nh t o nên ố ả ể ạ ả ề ổ ố ả ạchi u sâu c a hình l i không đ ng nh t, ph thu c vào v trí c a đề ủ ạ ồ ấ ụ ộ ị ủ ường t m m t, ầ ắcao hay th p, trên hay dấ ưới…
8.2 Cách s d ng bút chì và t y: ử ụ ẩ
Cách c m vi t chì tùy theo thói quen s d ngầ ế ử ụ
Có nhi u ki u và cách s d ng bút chì khác nhau nh : g ch chéo, g ch th ng, ề ể ử ụ ư ạ ạ ẳ
g ch đan ch ng nét lên nhau, nét nghiêng sang trái hay sang ph i… tùy thu c kh i ạ ồ ả ộ ố
Trang 14hình mà cách đan nét thích h p đ t o hi u qu cho bài v Nét chì khi đánh cũng ợ ể ạ ệ ả ẽ
c n linh ho t khi nét to, khi nét nh ; lúc nét đ m, lúc nét m ; khi nét th a, khi nét ầ ạ ỏ ậ ờ ưmau… h p lý trong di n t bóng s t o không gian cho bài v th t sinh đ ng và thợ ễ ả ẽ ạ ẽ ậ ộ ể
hi n đệ ược xúc c m c a ngả ủ ườ ẽi v
S d ng gôm khi t y chì cũng c n s linh ho t, nét t y khi m nh, khi nh cùng ử ụ ẩ ầ ự ạ ẩ ạ ẹ
v i vi c di tay m t s đi m c n thi t s t o nhi u hi u qu cao cho các đ ớ ệ ở ộ ố ể ầ ế ẽ ạ ề ệ ả ộchuy n và đ nhòe c a bóng thêm m n màng, phong phú.ể ộ ủ ị
Ví d : kh i hình h p có các di n ph ng, có th s d ng các nét đan nghiêng ch ng ụ ố ộ ệ ẳ ể ử ụ ồcác nét
2.2 K thu t s d ng ánh sáng trong v m thu t ỹ ậ ử ụ ẽ ỹ ậ
Ánh sáng và bóng t i trong m thu t ố ỹ ậ
Chúng ta đã đ c p nhi u đ n hình kh i và vi c s d ng bóng, ánh sáng đề ậ ề ế ố ệ ử ụ ể làm n i b t v t th Chúng ta s tìm hi u đ th y s thay đ i do bóng và ánhổ ậ ậ ể ẽ ể ể ấ ự ổ sáng t o ra cho các v t th nh th nào.ạ ậ ể ư ế
V i ánh sáng và bóng t i, chúng ta s bớ ố ẽ ước vào m t th gi i k o và luôn thayộ ế ớ ỳ ả
đ i. Bóng t i và ánh sáng làm cho v t th bi n d ng và t o cho chúng nh ng nétổ ố ậ ể ế ạ ạ ữ
k di u, dù trong th c t nh ng v t th y r t đ n gi n, t m thỳ ệ ự ế ữ ậ ể ấ ấ ơ ả ầ ường. Di chuy n m t lu ng sáng trể ộ ồ ước m t v t hay m t khuôn m t có th th y ngayộ ậ ộ ặ ể ấ
nh ng thay đ i di u k Chi u sáng m t khuôn m t s không th y đi m n i b tữ ổ ệ ỳ ế ộ ặ ẽ ấ ể ổ ậ nào c , ngả ượ ạ ếc l i n u chúng ta chi u sáng t m t phía thì hình th và đế ừ ộ ể ườ ng
n t s n rõ ngay.ế ẽ ổ
Hãy quan sát xem lu ng sáng t đâu đ n. Chúng ta có th phân bi t hai ngu nồ ừ ế ể ệ ồ ánh sáng: ngu n sáng t nhiên (m t tr i, m t trăng) và ngu n sáng nhân t oồ ự ặ ờ ặ ồ ạ (đèn, đi n). Hãy tìm hi u ánh sáng phân tán: ánh sáng này s t o nên bóng cệ ể ẽ ạ ố
h u (có s n) và x nh ( nh ph n x ). Hãy chi u ánh sáng vào m t ngữ ẵ ạ ả ả ả ạ ế ộ ười ta sẽ có: phía được chi u sáng và phía n m trong bóng t i. Phía đế ằ ố ược chi u sáng sế ẽ
t o nên bóng c h u, còn bóng m t ngạ ố ữ ộ ười in lên tường là nh ph n x c a anhả ả ạ ủ ta
* Ánh ph n chi u:ả ế
N u chúng ta đ t m t v t trế ặ ộ ậ ước m t b c tộ ứ ường tr ng, chúng ta s th y rõắ ẽ ấ
nh ng chi ti t trong ph n bóng c h u l ra ph i t i s m. Qu nhiên, b cữ ế ầ ố ữ ẽ ả ố ẫ ả ứ
tường tr ng đã ph n chi u ánh sáng lên phía sau v t th , chúng ta s tìm hi uắ ả ế ậ ể ẽ ể thu t chi u sáng ph c t p b ng cách chi u 1, 2 hay 3 chùm tia sáng vào v t th ậ ế ứ ạ ằ ề ậ ể
Tương t nh th chúng ta s quan sát ánh sáng trên các m t ph ng bóng loáng,ự ư ế ẽ ặ ẳ trong su t b ng th y tinh, g m hay đá hoa cố ằ ủ ố ương và xem cách ánh sáng chi uế vào v t th đó.ậ ể
* H c t p nh ng b c th y:ọ ậ ữ ậ ầ
Ngườ ọi h c v nên h c h i thêm nh ng danh h a, h đã xem ánh sáng là nhânẽ ọ ỏ ở ữ ọ ọ
t chính c a nh ng b c v : Rembrandt là b c th y v cách t o bóng; ông đã t oố ủ ữ ứ ẽ ậ ầ ề ạ ạ
ra t bóng nh ng b c tranh th m ng. Leonard de Vinci đã t o nên nh ng tácừ ữ ứ ơ ộ ạ ữ
Trang 15ph m đ c s c qua ngh thu t v tranh n a sáng n a t i, thu t làm m Sfumato,ẩ ặ ắ ệ ậ ẽ ử ử ố ậ ờ hay thu t làm phai nh t màu. Bóng t i và ánh sáng làm cho khuôn m t c a nhânậ ạ ố ặ ủ
v t tr nên d u dàng gi ng nh h đang chìm đ m trong b u không khí huy nậ ở ị ố ư ọ ắ ầ ề o
ả
George de la Tour, Daumier cũng khai thác tri t đ đ th pháp này. T t cệ ể ể ủ ấ ả
nh ng b c th y đó đ u nghiên c u quy lu t c a ánh sáng và bóng t i trong h iữ ậ ầ ề ứ ậ ủ ố ộ
h a và s d ng trong các tác ph m c a mình.ọ ử ụ ẩ ủ
Hãy quan sát nh ng bóng t i do m t tr i t o nên: bóng c h u (trên v t), xữ ố ặ ờ ạ ố ữ ậ ạ
nh (t o b i v t trên m t ph ng n m ngang) nh ng v t th hình tròn. Chú ý
nh ng bóng đữ ượ ạc t o ra do hi u ng c a ph i c nh.ệ ứ ủ ố ả
* Bóng t i và ánh sáng:ố
Trang 16Chúng ta th y trong hình m t ngu n sáng t p trung và hi u ng ánh sáng v iấ ộ ồ ậ ệ ứ ớ
người và v t khác nhau. Hình 1 và 2 cho th y cùng m t ch đ đậ ấ ộ ủ ề ược nhìn ở nhi u góc đ khác nhau v i cùng m t ngu n sáng.ề ộ ớ ộ ồ
Trang 17Chúng ta hãy quan sát ánh sáng o trong m t n i th t. Chú ý s bi n d ng trongả ộ ộ ấ ự ế ạ
m t ph i c nh c a bóng và s bi u hi n x nh trên nh ng m t ph ng n mộ ố ả ủ ự ể ệ ạ ả ữ ặ ẳ ằ ngang hay d ng đ ng.ự ứ
Hãy di chuy n trong m t căn phòng, tay c m đèn và nghiên c u nh ng bi uể ộ ầ ứ ữ ể
hi n c a bóng.ệ ủ
B c tranh dứ ưới cho th y ánh sáng t nhiên trong m t b c tranh phong c nh.ấ ự ộ ứ ả
* Bóng t i và ánh sáng th hi n trên khuôn m t:ố ể ệ ặ
Trang 18Trên đây là nh ng khuôn m t đữ ặ ược ánh sáng chi u nh ng góc đ khác nhau.ế ở ữ ộ Đây là m t bài t p r t t t khi v nh ng b c tranh đen tr ng.ộ ậ ấ ố ẽ ữ ứ ắ
* Ánh sáng trong cùng m t b i c nh:ộ ố ả
Trang 19V i cùng m t c nh nh ng cách t o đ sáng tôi có th làm cho b c tranh có bớ ộ ả ư ạ ộ ể ứ ố
c c khác nhau.ụ
* Ánh sáng ngoài tr i:ờ
Trang 20Ng m m t phong c nh sau màn m a và cũng phong c nh đó dắ ộ ả ư ả ưới ánh m t tr iặ ờ chói l i cho th y nh ng bi n đ i c a v n v t dọ ấ ữ ế ổ ủ ạ ậ ưới ánh sáng nh th nào.ư ế
M t b u tr i u ám ch ng làm n i b t đi u gì trong khi ánh năng m t tr i làmộ ầ ờ ẳ ổ ậ ề ặ ờ
n i b t t ng chi ti t. Qua s bi u hi n c a bóng t i và ánh sáng nh ng tia n ngổ ậ ừ ế ự ể ệ ủ ố ữ ắ
m t tr i t o nên s tặ ờ ạ ự ương ph n tinh t mà h a sĩ khéo n m b t và làm rõ quaả ế ọ ắ ắ hai gam màu ch đ o tr ng và đen.ủ ạ ắ
các b c tranh trên chúng ta có th th y c ng đ c a ánh sáng t o nên cho
m i b c tranh nh th nào.ỗ ứ ư ế
Các b n hãy làm nhi u bài t p đ th y hi u qu c a ánh sáng t o ra cho b cạ ề ậ ể ấ ệ ả ủ ạ ứ tranh nh th nào.ư ế
* Ánh sáng trong nhà:
Trang 21Cũng nh ngoài tr i, ánh sáng trong nhà t o nên b u không khí riêng. Nh ngư ở ờ ạ ầ ữ
ph n b bóng t i ph lên luôn t o hi u qu b t ng ầ ị ố ủ ạ ệ ả ấ ờ
Chúng ta hãy nghiên c u m t khung c nh gia đình: cha m và con cái quây qu nứ ộ ả ẹ ầ quanh bàn ăn. C nh n a sáng n a t i tràn ng p căn phòng và t o cho nó vả ử ử ố ậ ạ ẽ huy n o.ề ả
Trong phòng khách nh , bóng t i và ánh sáng th hi n trên chi c bàn xoay, ghỏ ố ể ệ ế ế bành…
* Nh ng h a ph m n i ti ng:ữ ọ ẩ ổ ế
Trang 22Trên đây là nh ng b c tranh v i đ tài đa d ng. Vi c s d ng các m ng sáng t iữ ứ ớ ề ạ ệ ử ụ ả ố điêu luy n đã t o đệ ạ ược nh ng đi m nh n làm n i b t b c tranh trong m t bữ ể ấ ổ ậ ứ ộ ố
c c ch t ch ụ ặ ẽ
Trang 23Trên cùng là m t tác ph m c a Rembrandt, trong đó ánh sáng t o nên s bí n.ộ ẩ ủ ạ ự ẩ Watteau và Ribera cũng tìm ki m nh ng hi u ng h i h a trong vi c ph i ánhế ữ ệ ứ ộ ọ ệ ố sáng và bóng t i.ố
De la Tour cũng hướng người xem t p trung chú ý vào vùng ánh sáng – tâmậ
đi m c a b c tranh.ể ủ ứ
2.3 K thu t s d ng ch t li u v : Đen tr ng, màu s c.ỹ ậ ử ụ ấ ệ ẽ ắ ắ
2.3.1 K thu t v đen tr ng b ng bút chìỹ ậ ẽ ắ ằ
Trang 24M t b c tranh độ ứ ược v t m , tính t đ n t ng đẽ ỉ ỉ ế ế ừ ường nét qua đôi tay tài hoa c a cácủ
h a sĩ. Các bọ ước tranh càng phong phú và s c nét h n n u đắ ơ ế ược đi m tô thêm màu ể
s c. Bên c nh đó cũng có nh ng b c tranh tr ng đen b ng chì đôi lúc khi n b n ắ ạ ữ ứ ắ ằ ế ạ
ng c nhiên, không tin vào m t mình. B i vì ngay cái nhìn đ u ti n b n đã nghĩ đó ạ ắ ở ầ ề ạchính x c là b c nh ch p tr ng đen. Th t tuy t v i, ph i không nào? Bài vi t hômắ ứ ả ụ ắ ậ ệ ờ ả ế chúng tôi s chia s cho các b n v ngh thu t vẽ ẻ ạ ề ệ ậ ẽ tranh tr ng đen b ng bút chìắ ằ Khái ni m tranh tr ng đen b ng bút chìệ ắ ằ
Gi ng nh tên goi c a mình, nh ng b c tranh này đố ư ủ ữ ứ ược vẽ duy nh tấ b ng các lo i ằ ạbút chì, ch có hai màu đen tr ng hoà quy n v i nhau k t h p kĩ thu t tô, đánh bóng,ỉ ắ ệ ớ ế ợ ậ
t y đ t o ra m t không gian s ng đ ng và có h n nh th t.ẩ ể ạ ộ ố ộ ồ ư ậ
Đ v để ẽ ược tranh tr ng đen b ng bút chì, năng khi uắ ằ ế ch là m t ph n,ỉ ộ ầ quan tr ng ọ
nh t v n là sấ ẫ ự t mỉ ỉ và kiên nh n trong t ng nét v nh nh t, có nh v y b c tranhẫ ừ ẽ ỏ ấ ư ậ ứ
m i có tr nên nh th t. Bên c nh đó, m t b c tranh đen tr ng b ng bút chì thành ớ ở ư ậ ạ ộ ứ ắ ằcông ph i th hi n r t rõả ể ệ ấ cái tôi c a tác gi , nhìn vào b c tranh, ta có th c m ủ ả ứ ể ả
nh n đậ ược thông đi p c a tác gi Có h a sĩ gi i thích nguyên nhân h thích tranh ệ ủ ả ọ ả ọtrang đen là do s tr m l nh c a nó, đ n gi n nh ngự ầ ạ ủ ơ ả ư không h đ n đi u.ề ơ ệ
Trang 25Tranh đen tr ng b ng bút chì (ngu n internet)ắ ằ ồCác lo i d ng c thích h p đ v tranh tr ng đen b ng bút chìạ ụ ụ ợ ể ẽ ắ ằ
Khi nói đ n th lo i tranh này, ch n ch n đi u quan tâm nh t là tìm lo i bút chì ế ể ạ ắ ắ ề ấ ạthích h p đ v B n không c n ph i mua các lo i đ t ti n. Đ v tranh b ng bút ợ ể ẽ ạ ầ ả ạ ắ ề ể ẽ ằchì thì có 2 lo i bút khá ph bi n t i Vi t Nam. Đó là chì đ c xanh hay chì Koh. ạ ổ ế ạ ệ ứTheo kinh nghi m c a nhi u h a sĩ chia s r ng nên s d ng chì 2,3,4,5B c a Koh ệ ủ ề ọ ẽ ằ ử ụ ủ
và 7,8B c a đ c xanh. Ngoài ra, nên tìm mua lo i chu t bút chì t t vì ph i luônủ ứ ạ ố ố ả gi ữ
đ u bút nh nầ ọ đ d dàng t o nét. Nh ng ph n l n, ngể ễ ạ ư ầ ớ ườ ẽi v tranh v n a ẫ ư
chu ngộ chu t bút chì b ng daoố ằ đ t o đ s c nh n c n thi t cho chúng.ể ạ ộ ắ ọ ầ ế
Các lo i bút chì khác nhau có s c đ khác nhau (ngu n internet)ạ ắ ộ ồ
Ngoài ra, vi c ch n c c t y phù h p cũng là 1 v n đ quan tr ng. Trên th trệ ọ ụ ẩ ợ ấ ề ọ ị ường
hi n nay có khá nhi u thệ ề ương hi u n i ti ng, nh ng đ n c hai lo i đệ ổ ế ư ơ ử ạ ượ ưc a chu ng là t y penten và t y đ c.ộ ẩ ẩ ứ