“Một số vấn đề sử dụng thí nghiệm vật lý phương tiện dạy học theo quan điểm cơng nghệ dạy học đại” MỤC LỤC Tóm tắt Quan niệm công nghệ dạy học phương tiện dạy học .2 Thí nghiệm vật lý 2.1 Vai trị thí nghiệm vật lý 2.2 Chức thí nghiệm dạy học vật lí Phương tiện dạy học .7 3.1 Các loại phương tiện dạy học .8 3.2 Thiết kế phương tiện dạy học Sử dụng phối hợp thí nghiệm với phương tiện dạy học .9 Kết luận .11 TÀI LIỆU THAM KHẢO 13 Một số vấn đề sử dụng thí nghiệm vật lý phương tiện dạy học theo quan điểm công nghệ dạy học đại Nguyễn Minh Tân Tóm tắt: Dựa những vấ n đề hiên đa ̣i của lí luâ ̣n và PPDH, viết trình bày khái quát ̣ số quan niệm nhận thức phương tiện dạy học công nghệ dạy học, chất vai trị thí nghiệm hoạt động nhận thức rèn luyện kỹ học sinh Từ trình bày số nguyên tắc chung việc thiết kế sử dụng phương tiện dạy học thiết bị thí nghiệm nhằm hỗ trợ hoạt động giáo viên học việc khai thác phân tích nội dung học tập, áp dụng phương pháp, biện pháp kĩ thuật dạy học, đánh giá, tổ chức, quản lí lớp… Đồng thời viết câp nhật chia sẻ số kinh nghiệm thực tế nhà sư phạm liên quan đến việc phối hợp sử dụng thí nghiệm phương tiện dạy học đại việc dạy học vật lý nhằm kích thích hứng thú, khuyến khích tính động sáng tạo, tiết kiệm thời gian giảm công sức cho giáo viên khâu chuẩn bị giảng nhà lên lớp, đồng thời nâng cao lực lĩnh hội kiến thức học sinh, góp phần hình thành kĩ năng, kĩ xảo thói quen tư khoa học, tự lực tích cực hoạt động học tập học sinh Quan niệm công nghệ dạy học phương tiện dạy học Thuật ngữ công nghệ dạy học (CNDH) áp dụng vào trình dạy học bao gồm cách tổ chức hoạt động để đạt mục tiêu giáo dục vật liệu thiết bị sử dụng trình giáo dục CNDH trình khoa học nguồn nhân lực vật lực sử dụng để nâng cao hiệu việc giảng dạy học tập Với góc độ đó, cơng nghệ dạy học quan niệm sản phẩm trình - Với quan niệm sản phẩm, CNDH bao gồm quy trình, thực hành vật liệu để dạy học Sản phẩm phải bao gồm sản phẩm không-thực thể (học tập chương trình hố, học tập cá thể hố, kỹ dạy học…) sản phẩm thực thể (máy ghi âm, máy video, máy vi tính, máy chiếu ) - Với quan niệm trình, CNDH bao gồm chức liên quan với việc quản lý tổ chức nguồn nhân lực, việc nghiên cứu, đảm bảo hậu cần, sử dụng thiết lập hệ thống Tuy nhiên cần khẳng dịnh rằng, muốn đưa giải pháp cơng nghệ phục vụ việc dạy học trước hết cần phải lưu ý đặc điểm việc học, từ xét xem giải pháp cơng nghệ có thúc đẩy q trình học xảy cách thuận lợi hơn, có hiệu hay khơng Do cơng nghệ khơng thể điều khiển hoạt động dạy học, mà hỗ trợ, giúp thực tốt giải pháp sư phạm vốn dựa khoa học nhận thức, giúp làm cho học người diễn thuận lợi hơn, tạo kết vững Tóm lại, phương châm "cơng nghệ người học" phải nêu lên hàng đầu Tuy nhiên, khía cạnh khác cần phải lưu ý muốn khai thác tốt công nghệ để phục vụ cho việc học, muốn sử dụng công nghệ cách sáng tạo phải hiểu cơng nghệ, hiểu tiềm hạn chế Cũng cần nhấn mạnh đến mối quan hệ công nghệ người dạy Công nghệ dạy học, với tất mạnh tuyệt vời nó, làm thay việc mà giảng viên tốt làm: đối thoại, giúp đỡ học sinh nhìn thấy nằm tầm sâu tri thức, khuyến khích thúc đẩy, tạo động truyền niềm đam mê cho học sinh, làm mẫu cho em việc tìm kiếm tri thức… Có nhiều cách phân loại công nghệ, để phù hợp với cách tiếp cận thông tin, nhà giáo dục thường chia thành loại: công nghệ cổ điển công nghệ đại  Công nghệ dạy học cổ điển: Trong dạy học truyền thống, nói đến CNDH cổ điển, thường hiểu việc sử dụng phương tiện dạy học đơn giản, rẻ tiền, phổ biến như: bảng - phấn, sách giáo khoa, tranh ảnh, đồ, mơ hình tự tạo vật mẫu phục phụ hoạt động truyền đạt nôi dung tri thức học lớp… - Phổ biến bảng đen - phấn, bảng trắng-bút Đó công nghệ cũ phương tiện dạy học quan trọng thể tiến trình dạy học, phản ánh rõ nội dung học, xóa sửa cách dễ dàng, học sinh trình bày giải bảng cho lớp xem, minh họa hình vẽ, cách bố trí thí nghiệm biểu diễn, cấu hoạt động dụng cụ máy móc… -Tranh ảnh vẽ sẵn giấy, phương tiện dạy học giúp cho mô tả đối tượng, tượng, q trình vật lí vừa sinh động, vừa tốn thời gian lớp Trong tiết học có sử dụng tranh ảnh vẽ sẵn, cần lưu ý: treo chúng lên cần thiết sau dùng xong, cần cất tránh phân tán ý học sinh - Sách giáo khoa phương tiện dạy học quan trọng dạy học vật lí trường phổ thông SGK thực đồng thời hai chức năng: phương tiện làm việc học sinh phương tiện hỗ trợ giáo viên hiểu thực chương trình dạy học qui định Để hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa, giáo viên cần giao cho học sinh nhiệm vụ học tập (trả lời câu hỏi), kích thích học sinh làm việc với sách giáo khoa (tìm, tiếp nhận chế biến thơng tin), thâu tóm nội dung đoạn sách giáo khoa, rút phát biểu cô đọng (các câu trả lời) ….Cùng với SGK, sách tập sách hướng dẫn thí nghiệm phương tiện học tập bản, giải tập thực thí nghiệm thực hành thúc đẩy tính tự lực cao học sinh, rèn luyện kỹ thói quen vận dụng kiến thức vào thực tiễn - Các vật thật mơ hình vật chất phương tiện dạy học truyền thống tốt, Giáo viên phải chọn lựa vật thật đưa vào lớp học sử dụng lúc giai đoạn khác q trình dạy học Các mơ hình vật chất giữ vai trị quan trọng dạy học vật lí Chúng sử dụng để minh họa tượng, q trình vật lí vi mơ, trực quan hóa mơ hình lý tưởng - Máy chiếu hắt (overhead) Đối với công nghệ cổ điển, loại công nghệ quan trọng thông dụng công nghệ dạy học nhờ overhead Phương tiện sử dụng tốt cho diễn giảng thảo luận… Tất nhiên nói đến cơng nghệ overhead nói đến quy trình cơng nghệ dạy học sử dụng overhead, không đơn giản việc mua máy dùng máy cách tuỳ tiện Việc dùng overhead gắn liền với quy trình đổi phương pháp phong cách dạy học giảng viên không đơn giản sử dụng thiết bị  Công nghệ đại: - Là công nghệ dạy học gắn liền với việc sử dụng thành tựu công nghệ thông tin truyền thông thiết bị kỹ thuật số nhằm thay đổi hoạt động truyền thụ tiếp nhận tri thức, kỹ năng, không học lớp mà hoạt đọng tự học, tự tìm hiểu, kiểm nghiệm, nghiên cứu học sinh sau lên lớp ( Ở trường nhà) - Điển hình cho CNDH đại việc sử dụng máy tính, mạng máy tính phần mềm ứng dụng vào tất khâu trình dạy - học Tháng 10/2008, Paris-Pháp, UNESCO tổ chức Hội nghị chuyên đề “Giáo dục kỷ 21” có tổng kết thống mơ hình giáo dục sau: Mơ hình Trung tâm Vai trị người học Cơng nghệ Truyền thống Người dạy Thụ động Bảng/TV/Radio Thông tin Người học Chủ động PC Tri thức Nhóm Thích nghi PC + mạng Trong mơ hình trên, mơ hình "tri thức" mơ hình giáo dục đại nhất, hình thành xuất thành tựu quan trọng CNTT-TT - mạng Internet Mơ hình làm xuất yếu tố giáo dục: - Yếu tố thời gian khơng cịn ràng buộc chặt chẽ, từ làm xuất khả giáo dục không đồng bộ; Yếu tố không gian không câu thúc: xuất khả học tập mà không cần đến trường đại học; xuất lớp ảo có quy mơ lớn mà khơng cần trường lớp kiểu thông thường; mối quan hệ người dạy- người học theo chiều dọc thay quan hệ theo chiều ngang, người dạy trở thành người thúc đẩy, chuyên gia hướng dẫn hay đồng nghiệp, người học phải thật chủ động thích nghi Nhóm trở nên quan trọng mơi trường để đối thoại, tư vấn, hợp tác; việc đánh giá không dựa nhiều vào kết thi cử, mà dựa nhiều vào lực tiến hành nghiên cứu, thích nghi, giao tiếp, hợp tác - Phim, video, TV phương tiện quan trọng để mô tả diễn biến trình, tạo hứng thú, tăng tính thuyết phục, giúp người học nhớ tốt kiện, sử liệu v v Tuy nhiên lưu ý mặt tr cơng cụ chúng tạo tư thụ động, dẫn dắt nhiều tư phê phán Cho nên dùng biện pháp công nghệ cần phối hợp tổ chức tranh luận lớp học - Đa phương tiện hay thiết bị multimedia phương pháp giới thiệu thông tin máy tính, sử dụng nhiều phương tiện truyền thơng tin văn bản, đồ hoạ âm thanh… - Mạng LAN – WAN Internet hệ thống gồm mạng máy tính liên kết với nội trường ( LAN), nhóm trường tỉnh, Bộ (WAN) hay toàn máy tính tồn giới (Internet) Thơng qua việc xây dựng giảng điện tử, sở liệu điện tử, ứng dụng phần mềm mô thí nghiệm, xây dựng thư viện giảng điện tử, với mạng Iternet, hướng tới triển việc khai công nghệ dạy học điện tử (e-Learning), tổ chức “sân chơi” trí tuệ, áp dụng hình thức thảo luận nhóm, hội thảo trực tuyến…có thể giao tiếp với email, chating, blog Việc giảng dạy khơng diễn lớp mà diễn ở đâu lúc thong qua mạng… - Các thư viện điện tử - Trung tâm học liệu: ngày thư viện tách rời CNTT, chí hồn tồn phụ thuộc vào CNTT với nhiều chức hoàn toàn : thiết lập sở tri thức, xây dựng kho tài nguyên học tập điện tử; xây dựng thư viện số (tài liệu, giáo trình, sách tham khảo, luân văn, báo ), tổ chức biên mục tự động, khai thác liệu qua mạng, xây dựng trang Web liên kết Thư viện trường kết nối đóng vai trị trung tâm hoạt động, có sưu tập tài nguyên số, đăng ký học, xem điểm, kế hoạch học tập, triển khai hệ thống e-learning trực tuyến… Các giảng giáo trình điện tử với nhiều chức tiện ích, bao gồm nội dung ngữ âm, ngữ pháp, luyện dịch, luyện đọc (kết hợp video audio), loại từ điển phần mềm ứng dụng dạng sử dụng trực tuyến mạng hay dowload free để cài đặt máy cá nhân Cũng không thông dụng phổ biến Bài giảng giáo trình điện tử chuyên ngành thày cô tự thiết kế biên soạn từ cơng cụ thơng dụng, mà có lẽ phổ biến Powerpoint hay frontpage công cụ tích hợp sẵn MS office Gần đây, cục Cơng nghệ thông tin Bộ GDĐT giới thiệu khuyến khích sử dụng số cơng cụ soạn thảo thiết kế giảng điện tử chuyên nghiệp như: Adobe Presenter 7.0, Adobe Captivate hay Multimdia Daulsoft Lecture Maker, Microsoft Producer Đặc biệt gần công cụ xây dựng giảng điện tử ILC Builder Imitorcủa NSC technology giới thiệu nhiều thày cô giáo quan tâm, sử dụng - Các phần mềm xây dựng ngân hàng câu hỏi tổ chức lượng giá: Lượng giá khơng nhằm mục đích nhận định thực trạng điều chỉnh hoạt động học trò mà đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng điều chỉnh hoạt động dạy thầy Tự đánh giá điều chỉnh hoạt động kịp thời lực cần cho thành đạt sống mà nhà trường phải trang bị cho học sinh Với trợ giúp thiết bị phần cứng công cụ phần mềm, việc kiểm tra đánh giá kết học tập thông qua hệ thống ngân hàng câu hỏi khơng cịn cơng việc nặng nhọc khô khan, mà ngược lại, trở thành hoạt động kích thích niềm say mê, khuyến khích giúp người học thêm tự tin vào cách tư lập luận mình, cung cấp nhiều thông tin kịp thời để thày linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy, đạo hoạt động học… Chính vậy, hướng nghiên cứu, ứng dụng phổ biến số hóa xây dựng ngân hàng câu hỏi phần mềm trắc nghiệm khách quan, sử dụng để tổ chức thi lượng giá phòng máy, thi trực tuyến qua mạng LAN mạng Internet Có thể kể số phần mềm phổ biến như: Item bank Mr test, Violet, hay phần mềm soạn thảo câu hỏi trắc nghiệm Testonline client, công cụ đơn giản nhiều thày cô giáo sử dụng đánh giá cao Các PTN ảo thực hành mô phỏng: Với xu hướng sử dụng công nghệ tiên tiến đào tạo để nâng cao chất lượng giáo dục, ngày có sản phẩm cơng nghệ cao đáp ứng nhu cầu đời VLab – Virtual laboratory, ví dụ phịng thực hành ảo, mà tổ chức thực hành lựa chọn ứng dụng phòng thực hành đầy đủ Những tập thực hành đem lại hứng thú cho người học, góp phần củng cố lý thuyết giảng dạy Thí nghiệm vật lý Việc sử dụng thí nghiệm dạy học vật lý biện pháp quan trọng giúp nâng cao chất lượng dạy học, góp phần tích cực hố hoạt động nhận thức học sinh Thơng qua thí nghiệm, tạo tác động có chủ định, có hệ thống người vào đối tượng thực khách quan, qua học sinh thu nhận tri thức mới, giúp học sinh rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, đặc biệt kĩ năng, kĩ xảo thực hành, củng cố niềm tin khoa học nhằm hình thành giới quan vật biện chứng 2.1 Vai trò thí nghiệm vật lý Thí nghiệm sử dụng giai đoạn khác tiến trình dạy học từ khâu đề xuất vấn đề nghiên cứu, giải vấn đề, hình thành kiến thức, kĩ mới, củng cố kiến thức kiểm tra đánh giá kiến thức kĩ năng, kĩ xảo học sinh Thí nghiệm góp phần vào việc phát triển tồn diện học sinh Thơng qua tiến hành thí nghiệm, học sinh hiểu chất tượng, định luật, trình vật lý khả vận dụng kiến thức vào thực tiễn học sinh linh hoạt hiệu Thí nghiệm tạo mơi trường hội để học sinh quan sát đưa dự đốn, ý tưởng mới, nhờ hoạt động nhận thức HS tích cực tư em phát triển Thí nghiệm phương tiện góp phần quan trọng vào việc giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho học sinh Thông qua việc tiến hành thí nghiệm, học sinh có hội việc rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo thực hành, góp phần thiết thực vào việc giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho Họ Thí nghiệm cịn điều kiện để Họ rèn luyện phẩm chất người lao động mới, như: đức tính cẩn thận, kiên trì, trung thực Thí nghiệm phương tiện kích thích hứng thú học tập, tính tị mị, ham hiểu biết học sinh, làm cho em tích cực sáng tạo trình nhận thức, khơi dậy em nhu cầu khám phá điều mới, điều bí ẩn cao hình thành nên ý tưởng cho thí nghiệm Đó tác động bản, giúp cho trình hoạt động nhận thức họ tích cực Thí nghiệm vật lý phương tiện tổ chức hình thức làm việc độc lập tập thể qua góp phần bồi dưỡng phẩm chất đạo đức học sinh, phát huy vai trò cá nhân tính cộng đồng trách nhiệm cơng việc em Thí nghiệm vật lí góp phần làm đơn giản hố tượng q trình vật lí, tạo trực quan sinh động nhằm hỗ trợ cho tư trừu tượng, giúp cho học sinh tư đối tượng cụ thể, tượng trình diễn trước mắt họ Các tượng tự nhiên xẩy vơ phức tạp, có mối quan hệ đan xen với nhau, khơng thể lúc phân biệt tính chất đặc trưng tượng riêng lẻ, lúc phân biệt ảnh hưởng tính chất lên tính chất khác Thí nghiệm vật lý góp phần làm bật khía cạnh cần nghiên cứu tượng trình, giúp học sinh dễ quan sát, dễ theo dõi dễ tiếp thu 2.2 Chức thí nghiệm dạy học vật lí Trong hoạt động dạy học, thí nghiệm phương tiện hoạt động nhận thức học sinh, giúp học sinh tìm kiếm thu nhận kiến thức khoa học cần thiết Thí nghiệm sử dụng cơng cụ phân tích thực khách quan, giúp học sinh thu nhận tri thức đối tượng, trả lời câu hỏi tượng xảy đối tượng… ví dụ thí nghiệm khuyếch tán chất lỏng qua màng bán thấm, giúp học sinh hiểu rõ chất tượng thẩm thấu, thấy rõ phụ thuộc tượng vào chênh lệch nồng độ chất hịa tan, từ tự hình thành khái niệm vật lý (Áp suất thẩm thấu)… Thí nghiệm phương tiện kiểm tra tính đắn tri thức, “hịn đá thử vàng”, nói cách khác, TNVL có chức kiểm tra tính đắn tri thức TNVL góp phần tích cực vào hoạt động nhận thức HS, kiểm chứng đắn suy luận kiến thức mà Họ thu nhận Thí nghiệm sử dụng với tư cách phương tiện thử nghiệm cho việc vận dụng tri thức vào thực tiễn Trong dạy học vật lý, thí nghiệm khơng có vai trị lớn việc tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh, chĩ góc độ cung cấp kiến thức, rèn luyện kỹ năng, thao tác, tác động đến giác quan , mà giúp HS củng cố vận dụng kiến thức cách vững Các kiến thức vật lý giảng dạy lớp cần phải khắc sâu tiềm thức học sinh, thong qua việc củng cố vận dụng kiến thức học vào thực tế sống, vấn đề thực tốt biết vận dụng thí nghiệm để giải quyết, từ xố bỏ dần lối học vẹt, lí thuyết khơng gắn với thực tế Thí nghiệm phận phương pháp nhận thức Thí nghiệm làm xuất vấn đề nghiên cứu, kiểm tra tính đắn giả thuyết, thu thập thông tin đối tượng gốc làm sở cho việc xây dựng mơ hình, qua kiểm tra tính đắn mơ hình xây dựng giới hạn áp dụng nó… Phương tiện dạy học Phương tiện dạy học điều kiện thiếu cho việc đổi phương pháp dạy học hướng vào hoạt động tích cực, chủ động học sinh Đáp ứng yêu cầu này, phương tiện dạy học phải tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hoạt động độc lập hoạt động nhóm Phương tiện dạy học bao gồm thiết bị, dụng cụ dùng để hỗ trợ cho trình dạy học, phương tiện dạy học có chức như: Ngay từ khâu biên soạn sách giáo khoa, sách giáo viên, tác giả cần ý lựa chọn danh mục phương tiện chuẩn bị thiết bị dạy học theo số yêu cầu để phát huy vai trò phương tiện dạy học Những yêu cầu cần cán đạo quản lý quán triệt triển khai phạm vi phụ trách Cụ thể sau: - Đảm bảo tính đồng bộ, hệ thống, thực tế đạt chất lượng cao, tạo điều kiện đẩy mạnh hoạt động học sinh sở tự giác, tự khám phá kiến thức thông qua hoạt động thực hành, thâm nhập thực tế qúa trình học tập - Đảm bảo để nhà trường đạt phương tiện, thiết bị dạy học mức tối thiểu, thiết bị thực cần thiết thiếu Các nhà thiết kế sản xuất thiết bị dạy học quan tâm để có giá thành hợp lí với chất lượng đảm bảo - Chú trọng thiết bị thực hành giúp học sinh tự tiến hành thực hành thí nghiệm Những thiết bị đơn giản giáo viên, học sinh tự làm góp phần làm phong phú thêm thiết bị dạy học nhà trường Công việc cần quan tâm đạo lãnh đạo trường, Sở - Đối với thiết bị dạy học đắt tiền sử dụng chung Nhà trường cần lưu ý tới hướng dẫn sử dụng, bảo quản vào điều kiện cụ thể trường đề quy định để thiết bị giáo viên, học sinh sử dụng tối đa - Phương tiện dạy học góp phần hỗ trợ cho trình nhận thức học sinh, định hướng hoạt động trình dạy học kích thích hứng thú hoạt động nhận thức em Ngồi ra, phương tiện dạy học cịn góp phần phát triển lực làm việc độc lập, sáng tạo, qua góp phần rèn luyện phẩm chất người lao động - Phương tiện dạy học giúp hình thành kiến thức, kĩ mới, góp phần nâng cao chất lượng kiến thức, góp phần đơn giản hố tượng, q trình vật lý kích thích hứng thú học tập, nâng cao cường độ lao động, học tập hiệu suất hoạt động dạy – học 3.1 Các loại phương tiện dạy học Gồm: phương tiện dạy học truyền thống, phương tiện nghe nhìn máy vi tính  Phương tiện trực quan truyền thống thường dùng phổ biến là: Các vật thật đời sống kĩ thuật; thiết bị thí nghiệm, mơ hình vật chất, bảng, tranh ảnh, tài liệu in sách giáo khoa, sách tập, tài liệu tham khảo…  Phương triện nghe nhìn chia thành hai nhóm: nhóm mang thơng tin nhóm chuyển tải thơng tin  Nhóm mang thơng tin: Phim học tập (phim đèn chiếu; phim nhựa; phim truyền hình…) băng hình, đĩa quang, băng casette, phần mềm dạy học, giấy bóng có nội dung  Khối chuyển tải thơng tin như: Máy vi tính, máy chiếu qua đầu, máy chiếu đa chức năng, đèn chiếu slide TV, đầu Video, đầu đĩa đĩa quang, máy cassette máy chiếu phim, camera  Khối sử lý thong tin: Phổ biến điển hình máy vi tính với tư cách PTDH đại, máy vi tính tạo mơ hình mơ minh họa tĩnh động với chất lượng cao, vận động tuân theo quy luật khách quan tượng mà người lập trình đưa vào, làm tăng tính trực quan dạy học, tăng hứng thú học tập Máy vi tính có khả lặp lại những tình huống, tượng xảy cực nhanh cực chậm… Máy vi tính giúp chương trình hố khơng nội dung tri thức mà phương thức tiếp cận kiến thức, điều khiển trình dạy học, giảm thiểu thời gian cho việc biểu diễn, thể thông tin lên lớp, đồng thời cho phép thày giáo củng cố, rút kinh nghiệm, chỉnh sửa, bổ sung giảng thường xuyên  Những chương trình phần mềm ứng dụng (trắc nghiệm, đố vui …) làm phong phú them hình thức kiểm tra đánh giá kết học tập, thể rõ tính cơng khai, cơng bằng, khách quan, kết kiểm tra, đánh giá lưu lại tệp số liệu, giúp thày giáo so sánh, nhận xét q trình học tập cách nhanh chóng, xác 3.2 Thiết kế phương tiện dạy học Các phương tiện dạy học thường thiết kế theo số quy tắc: - Tuân thủ nguyên tắc thiết kế sử dụng vốn có phương tiện phương tiện kĩ thuật thiết bị cơng nghiệp, khai thác thêm chức cụ thể phương tiện điều khơng làm hư hại - Hỗ trợ triệt mục đích hoạt động giáo viên nhiều mặt: Khai thác phân tích nội dung học tập, áp dụng phương pháp, biện pháp kĩ thuật dạy học, đánh giá, tổ chức, quản lí lớp…phù hợp với mục tiêu học - Chủ yếu có vai trị cơng cụ hoạt động người học, tức có tính tương tác cao khơng để minh hoạ chứa đựng thơng tin - Tính đa dạng tiện sử dụng phương tiện, trước hết đa Không nên lạm dụng chủng loại hay kiểu phương tiện, kể thứ đại, chẳng hạn phần mềm giáo dục, tài liệu điện tử, camera kĩ thuật số - Lựa chọn ưu tiên phương tiện học liệu phổ biến, thông thường, giản dị tự tạo tương đối nhanh chóng, chủ động tranh ảnh, trích đoạn băng hay đĩa ghi âm, ghi hình, mơ hình tự xây dựng, đồ hoạ tự thiết kế, tài liệu tự sưu tập, đồ vật sẵn có xung quanh Hiện nay, câu hỏi phiếu học tập phương tiện có hiệu để tổ chức biện pháp dạy học tích cực hố sở kĩ thuật thơng thường lời nói, thơng tin, kiện, thảo luận, nghiên cứu, điều tra, luyện tập chưa quan tâm mức - Xác định thiết kế phương tiện, công cụ, kĩ thuật phù hợp với mơ hình PPDH chọn Đây thiết kế hình thức vật chất PPDH Các phương tiện học hoạch định theo tiêu chí sau: - Có yếu tố mới, không ngang không nghèo nàn tình trạng thơng thường Các phương tiện thơng thường phải có lúc nào, môn học bảng, sách giáo khoa, thước tính, dụng cụ học tập thước kẻ, bút, vở, giấy…thì đương nhiên phải chuẩn bị Nhưng thiết kế học trọng tâm hoạch định phương tiện học liệu đặc thù - Được xác định chức cách cụ thể Mỗi thứ hàm chứa giá trị sử dụng tác dụng Chức quy định thành nhóm: Hỗ trợ giáo viên, hỗ trợ học sinh, hỗ trợ đồng thời giáo viên học sinh Trong nhóm cần phân biệt chức cụ thể Chẳng hạn phương tiện hỗ trợ giáo viên gồm loại: Cung cấp tư liệu tham khảo, Hướng dẫn giảng dạy, Trợ giúp lao động thể chất, Hỗ trợ giao tiếp tương tác thày trò, Tạo lập môi trường điều kiện sư phạm…Những phương tiện hỗ trợ học sinh có nhiều loại chia theo chức năng: Hỗ trợ tìm kiếm khai thác thông tin, kiện, minh họa; Công cụ tiến hành hoạt động (nhận thức, giao tiếp, quản lí); Hỗ trợ tương tác với giáo viên với nhau; Trợ giúp lao động thể chất; Hướng dẫn học tập… - Có hình thức vật chất cụ thể Tiêu chí địi hỏi xác định rõ rang chất vật lí, tức vật liệu gì, kích thước, cấu tạo, số lượng, khối lượng, màu sắc, hình dạng…và đặc điểm kĩ thuật khác, chất sinh học tâm lí, tức đặc điểm có liên quan đến thị giác, thính giác, cảm giác nói chung, đến sức khoẻ, thể hình vận động, đến q trình trí tuệ, xúc cảm vá tính tích cực cá nhân, chất xã hội, tức đặc điểm thẩm mĩ, văn hố, đạo đức, trị… Sử dụng phối hợp thí nghiệm với phương tiện dạy học Việc sử dụng phối hợp thí nghiệm với phương tiện dạy học đại xu tất yếu việc đổi PPDH Thí nghiệm vật lý phương tiện dạy học đại có vai trị quan trọng có tác dụng lớn Tuy vậy, trường phổ thơng nay, Thí nghiệm vật lý chưa có vị trí xứng đáng, thiết bị dạy học đại sử dụng chưa nhiều có phần hiệu Nguyên nhân phần thiếu thốn sở vật chất thiết bị thí nghiệm trường phổ thơng Mặt khác, thí nghiệm chưa đưa vào kiểm tra, đánh giá kết học tập học sinh, điều ảnh hưởng đến thái độ người dạy người học việc sử dụng thí nghiệm dạy học 10 vật lý Sử dụng thí nghiệm phương tiện dạy học đại việc dạy học vật lý việc làm thiếu công đổi phương pháp dạy học Sử dụng phối hợp hợp lý thí nghiệm vật lý phương tiện dạy học đại dễ dàng gây cảm hứng ý học sinh, tiết kiệm thời gian giảm đáng kể khối lượng công việc cho giáo viên khâu chuẩn bị giảng nhà lên lớp, rút ngắn thời gian lĩnh hội kiến thức học sinh, góp phần hình thành kĩ năng, kĩ xảo thói quen tư khoa học học sinh học tập vật lý Để làm bật vai trị thí nghiệm tính hiệu dạy học vật lý, phương tiện nghe nhìn tranh vẽ, ảnh chụp, phim đèn chiếu, phim nhựa, phim video, mơ hình cần sử dụng kết hợp với thí nghiệm, chúng khơng tạo nên tính trực quan cao mà cịn đảm bảo độ an tồn cho số thí nghiệm, thí nghiệm đắt tiền, thiếu an tồn q cồng kềnh thực điều kiện nhà trường Có q trình vật lý xảy nhanh ta quan sát trực tiếp mắt thường, lại có q trình xảy chậm mà tiết học không đủ thời gian để quan sát Trường hợp thí nghiệm khơng thể trình bày hồn chỉnh lại mơ máy vi tính phối hợp phương tiện trực quan, phương tiện nghe nhìn để đạt hiệu cao Các phương tiện nghe nhìn đại có khả phân tích thiết lập màu sắc phù hợp với kiện thực nhờ màu sắc để làm bật chi tiết đặc biệt cần tập trung ý quan sát học sinh, làm cho học trở nên sinh động, hấp dẫn hứng thú Đặc biệt, thí nghiệm có trợ giúp máy vi tính thực cách nhanh chóng với độ xác cao; số liệu thực nghiệm xử lý, đánh giá trình bày dạng bảng biểu, đồ thị hay tệp số liệu, lưu trữ thiết bị nhớ ngồi… Máy vi tính cơng cụ để thực hóa xu hướng tin học hóa học đường, phát triển ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) việc đổi toàn diện hoạt động dạy học, số hướng ứng dụng sau: - Xây dựng giảng giáo trình điện tử, với nhiều chức tiện ích, bao gồm nội dung ngữ âm, ngữ pháp, luyện dịch, luyện đọc (kết hợp video audio), loại từ điển offline online (cài đặt máy cá nhân hay tra cứu trực tiếp mạng) Bài giảng giáo trình điện tử môn học, thường gắn liền với hệ thống multimedia, phòng Lab chuyên dụng phòng học đa vừa sử dụng làm giảng đường, vừa làm phịng hội thảo, thảo luận nhóm - Xây dựng sử dụng phần mềm ứng dụng nhằm sử lý số liệu cho môn học chuyên ngành hay nghiên cứu khoa học, thiết kế tính tốn phục vụ cho việc dạy học chun ngành kỹ thuật … - Số hóa xây dựng ngân hàng câu hỏi phần mềm trắc nghiệm khách quan, sử dụng để tổ chức thi lượng giá phòng máy, thi trực tuyến qua mạng LAN mạng Internet… - Các phần mềm mô phịng thí nghiệm ảo, trang Web học tập, thư viện điện tử hay trung tâm học liệu … phương tiện dạy học hữu dụng hấp dẫn học sinh gáo viên, cho phép tổ chức hoạt động dạy học linh hoạt học tập từ xa, học qua mạng, tạo forum hội thảo nhóm giáo viên với học sinh, thành viên lớp bên lớp học, 11 chí quốc gia quốc tế - Khi kết hợp máy vi tính với video, camera, tạo nên hệ thống phương tiện nghe nhìn đại tỏ hữu hiệu dạy học vật lý Ngồi máy vi tính ghép nối với thiết bị đo, chuyển đổi tương tự số, khuyếch đại, kết thu q trình thí nghiệm xử lí hiển thị, lưu trữ in giấy… Kết luận Thí nghiệm vật lý nguồn cung cấp thơng tin xác, dễ hiểu vật tượng, phương tiện tốt để kiểm tra tính đắn kiến thức, phương tiện rèn luyện khéo léo, kỹ thực hành cho học sinh, góp phần đánh giá lực phát triển khả tư duy, giúp củng cố vận dụng kiến thức cách vững chắc, tạo hứng thú, tích cực, tự lập học tập học sinh Để thí nghiệm vật lý phát huy đầy đủ chức nó, việc tiến hành thí nghiệm phải tuân theo số yêu cầu chung mặt kĩ thuật phương pháp dạy học, theo đó, việc xác định rõ lơgic tiến trình dạy học, coi việc sử dụng thí nghiệm phận hữu trình dạy học nhằm giải nhiệm vụ cụ thể tiến trình nhận thức quan trọng Cùng với thiết bị thí nghiệm, việc sử dụng phương tiện dạy học cần thiết, giai đoạn nay, khoa học kĩ thuật phát triển việc tăng cường sử dụng phương tiện đại hướng đắn nhằm nâng cao chất lượng dạy học trường phổ thơng Sử dụng phối hợp thí nghiệm với phương tiện dạy học bình diện khác hoạt động nhận thức khâu trình dạy học việc làm cần thiết, nên gắn việc sử dụng phương tiện dạy học với hoạt động trí tuệ – thực tiễn HS, tạo kích thích đa dạng mặt học, âm học, quang học … với mối tương quan phù hợp q trình thu nhận chế biến thơng tin, kích thích tranh luận tích cực học sinh với đối tượng nhận thức Sử dụng phối hợp thí nghiệm vật lý phương tiện dạy học trình hình thành vận dụng kiến thức phải góp phần làm sáng tỏ tính biện chứng chung riêng; giống khác tượng hay trình vật lý, góp phần làm tăng tính xác tính hệ thống kiến thức nhằm đạt mục tiêu bài, chương mơn học Tăng cường sử dụng phối hợp thí nghiệm vật lý phương tiện đại dạy học vật lý nhiệm vụ quan trọng, mang tính chiến lược lâu dài, trọng đến việc phối hợp sử dụng thí nghiệm với phương tiện đại, làm cho việc dạy học môn vật lý trở nên hào hứng, lôi cuốn, hấp dẫn, từ thực nâng cao chất lượng, hiệu việc dạy học môn vật lý nhà trường phổ thông Abstract: Applying the perspective of a modern theoretical and teaching methods, the article presents an overview of some new concepts and perceptions of teaching facilities and learning technologies, the nature and role of of experiments in cognitive performance and skill of students article also presents some general principles in the design and use of teaching facilities and laboratory equipment to support radical activities for teachers and students on many aspects: extraction and 12 distribution academic content area, methodology, methods and techniques of teaching, assessment, organization, class management The article also updates and share some practical experiences of educators related to the coordination and use of laboratory facilities with modern teaching aids in teaching physics to stimulate inspiration interesting, encouraging creative dynamism, save time and reduce effort for teachers in preparing lessons at home as well as during class, and improve comprehension of student knowledge, contribute to formation of skills and habits of scientific thinking, and positive selflearning activities of students 13 TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] Nguyễn Văn Khải (Chủ biên): Lí luận dạy học vật lí trường phổ thông; NXB GD, 2008 [2] Nguyễn Đức Thâm (Chủ biên): Phương pháp dạy học vật lý trường phổ thơng; NXB ĐHSP-HN, 2002; [3] Phạm Hữu Tịng: Lí luận dạy học vật lí 1; NXB ĐHSP, 2005; [4] Thái Duy Tuyên: Những vấn đề giáo dục học đại; NXB Giáo dục, 1999; [5] Thái Duy Tuyên: Phương pháp dạy học- Truyền thống đổi mới; NXB Giáo d ục, 2008; [6] Nguyễn Cảnh Toàn (Chủ biên): Quá trình dạy- tự học; NXB GD, 1998; [7] Một số tư liệu, viết diễn đàn website: tailieu.vn; DạyhọcIntel.net; www.giaovien.net, tusach.thuvienkhoahoc.com www.ntu.edu.vn vv… Tags: thí nghiệm vật lý, phương tiện dạy học, công nghệ dạy học, dạy học vật lý, tự lực tích cực, tư khoa học, hoạt động nhận thức 14 ... nghiệm dạy học 10 vật lý Sử dụng thí nghiệm phương tiện dạy học đại việc dạy học vật lý việc làm thiếu công đổi phương pháp dạy học Sử dụng phối hợp hợp lý thí nghiệm vật lý phương tiện dạy học. .. Quan niệm công nghệ dạy học phương tiện dạy học .2 Thí nghiệm vật lý 2.1 Vai trị thí nghiệm vật lý 2.2 Chức thí nghiệm dạy học vật lí Phương tiện dạy học ... điểm thẩm mĩ, văn hoá, đạo đức, trị… Sử dụng phối hợp thí nghiệm với phương tiện dạy học Việc sử dụng phối hợp thí nghiệm với phương tiện dạy học đại xu tất yếu việc đổi PPDH Thí nghiệm vật lý