Chất thơ trong truyện ngắn trần thùy mai

Trần Thùy Mai là một cây bút truyện ngắn thu hút sự quan tâm của bạn đọc, nhất là khi một số truyện ngắn của chị được chuyển thể thành phim truyền hình như: Thập tự hoa 2005, Hãy khóc đi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

PHÍ THỊ LUYẾN

CHẤT THƠ TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

PHÍ THỊ LUYẾN

CHẤT THƠ TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

s

HÀ NỘI – 2018

Để hoàn thành khóa luận này, em cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp

đỡ của gia đình, bạn bè, những người thân là điểm tựa vững chắc để em có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập và nghiên cứu

Em xin chân thành cảm ơn!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, có sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Tuyết Minh Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào Những tài liệu phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá được chính tác giả thu thập từ các nguồn tin khác nhau có ghi trong phần tài liệu tham khảo

Nếu phát hiện có bất kỳ sự sai lệch nào tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Phí Thị Luyến

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3

4 Mục đích nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 4

7 Bố cục của khóa luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1: QUAN NIỆM VỀ THƠ VÀ CHẤT THƠ TRONG VĂN XUÔI 5

1.1 Quan niệm về thơ và chất thơ 5

1.2 Chất thơ trong văn xuôi 8

1.3 Tác giả Trần Thùy Mai và thể loại truyện ngắn 13

1.3.1 Đôi nét về tác giả 13

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác 13

1.3.3 Truyện ngắn Trần Thùy Mai trong đời sống văn xuôi Việt Nam đương đại 15

CHƯƠNG 2 CÁC PHƯƠNG DIỆN BIỂU HIỆN CHẤT THƠ TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI 18

2.1 Đề tài tình yêu và hạnh phúc 18

2.2 Nhan đề giàu chất thơ 22

2.3 Cốt truyện tâm lí 24

2.4 Nhân vật với đời sống nội tâm 28

2.5 Không gian nghệ thuật khơi gợi cảm xúc 32

2.6 Thời gian kí ức 36

2.7 Ngôn ngữ giàu chất thơ 39

2.8 Giọng điệu đậm chất trữ tình 43

KẾT LUẬN 46 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Trần Thùy Mai là một cây bút truyện ngắn thu hút sự quan tâm của bạn đọc, nhất là khi một số truyện ngắn của chị được chuyển thể thành phim

truyền hình như: Thập tự hoa (2005), Hãy khóc đi em (2005), Trăng nơi đáy

giếng (2009), Gió thiên đường (2009)…

Với mong muốn có một cái nhìn tương đối toàn diện về chất thơ trong

truyện ngắn Trần Thùy Mai, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: Chất thơ trong

truyện ngắn Trần Thùy Mai

2 Lịch sử vấn đề

Gần 40 năm cầm bút với 10 tập truyện ngắn, Trần Thùy Mai đã miệt mài, cần mẫn tạo dựng một chỗ đứng trên văn đàn Chị đã đạt được nhiều Giải thưởng danh giá của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội văn học cố đô Huế

Bùi Việt Thắng đã dùng hai chữ “hiện tượng” để minh chứng cho sự hiện diện vững vàng của Trần Thùy Mai trong đội ngũ sáng tác truyện ngắn đương đại: “Miệt mài với nghiệp văn và trở thành cây bút có sức bền với thể loại truyện ngắn, truyện ngắn của chị vượt ra ngoài giới hạn của mảnh đất cố

đô để đến với bạn đọc cả nước” [11]

Tác giả Hoàng Nguyên Vũ lí giải truyện của Trần Thùy Mai có sức sống mãnh liệt chính là vì chất “đời” trong đó, “Càng về sau văn chị viết càng đời, càng đầy đủ mặn ngọt đắng cay của những phận đời trong đó… Dù những cái kết được báo trước nhưng người đọc vẫn muốn nếm hết những vị đắng cay, điệu man mác cho đến những dòng cuối cùng” “Những trang viết của Trần Thùy Mai chứa đựng những cuộc đời nhỏ nhỏ, có cuộc đời thoáng qua, có cuộc đời gặp một lần rồi hun hút, có cuộc đời về trong những giấc mơ miên viễn Nhưng vấn đề không phải ở nói ai, hay viết về ai, thấp thoáng cuộc đời của ai mà cái quan trọng là thông điệp đằng sau đó là gì.” Hoàng Nguyên

Vũ khẳng định: “Tình yêu ngập tràn các trang viết Dù buồn hay vui, cô đơn hay hạnh phúc thì với Trần Thùy Mai phải có tình yêu mới khiến ngòi bút của chị chắp cánh (…), tình yêu là động lực của bút lực Tình yêu thúc đẩy cuộc sống đẹp hơn và làm được nhiều việc có ích” [12]

Nguyễn Vinh Sơn, đạo diễn bộ phim Trăng nơi đáy giếng, một đồng

hương xứ Huế với nữ nhà văn đã nhận xét: “Cảm nhận của Trần Thùy Mai đầy Huế Chất thơ là thuộc tính của người Huế từ cung cách đi đứng, nói năng đến lối sống thâm trầm, sâu sắc, tinh tế…” [16]

Tác giả Vọng Thảo nhận xét: “Qủy trong trăng chính là tạo lập một thế

giới mà ở đó phận người vẫn còn những khắc khoải cô đơn” “Giọng văn nhẹ nhàng, thì thầm như những dòng mưa từ từ thấm sâu vào lòng người đọc siêu

3

thoát khỏi giới hạn chữ nghĩa bằng thứ ngôn ngữ tự nhiên và những chi tiết nhỏ nhặt đời thường” [18]

Nguyễn Thanh Bình cho rằng: “Trần Thùy Mai đã nhìn ra quanh mình

và viết lại chuyện đời của những người phụ nữ sống xung quanh” [19]

Trên đây là một số nhận xét, đánh giá về truyện ngắn Trần Thùy Mai ở phương diện nội dung và hình thức thể hiện Ngoài ra, còn một số tiểu luận, luận văn tốt nghiệp Đại học, luận văn Thạc sĩ lấy truyện ngắn của Trần Thùy

Mai làm đề tài nghiên cứu như: Thi pháp nhân vật của truyện ngắn Trần Thùy

Mai (Nguyễn Thị Hồng Lê), Phong cách truyện ngắn Trần Thùy Mai (Phùng

Thu Phương), Nhân vật trong truyện ngắn Trần Thùy Mai (Hồng Sinh), Nhân

vật nữ trong truyện ngắn Trần Thùy Mai (Nguyễn Thị Trang Nhung)…

Nhìn chung, những công trình ở trên đã ít nhiều đề cập đến các phương diện của truyện ngắn Trần Thùy Mai Song đến nay, chưa có một công trình

nào đi sâu tìm hiểu Chất thơ trong truyện ngắn Trần Thùy Mai Đó là khoảng

trống để chúng tôi thực hiện đề tài khóa luận của mình Hơn nữa, các ý kiến nhận xét, đánh giá của những người nghiên cứu đi trước là gợi mở để chúng

tôi đi sâu tìm hiểu đề tài, Chất thơ trong truyện ngắn Trần Thùy Mai

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các phương diện biểu hiện chất

thơ trong hai tập truyện ngắn của Trần Thùy Mai: Trăng nơi đáy giếng và

Onkel yêu dấu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là hai tập truyện ngắn của Trần

Thùy Mai: Trăng nơi đáy giếng do NXB Thanh niên xuất bản năm 2009 và

Onkel yêu dấu do NXB Văn nghệ phát hành năm 2010

4 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài: “Chất thơ trong truyện ngắn Trần Thùy Mai” chúng tôi muốn tiếp tục làm rõ những đóng góp của nữ nhà văn trong thể loại truyện

4

ngắn Từ đó, khẳng định rõ hơn vị trí, vai trò, những đóng góp của nhà văn với nền văn xuôi Việt Nam đương đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luận này chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp hệ thống

Phương pháp khảo sát thống kê

Phương pháp phân tích tổng hợp

Phương pháp nghiên cứu liên ngành

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận tiếp tục ghi nhận đóng góp trong tư duy nghệ thuật của nhà văn Trần Thùy Mai ở phương diện về chất thơ trong truyện ngắn của chị

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Mục lục và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận được triển khai theo hai chương:

Chương 1: Quan niệm về thơ và chất thơ trong văn xuôi

Chương 2: Các phương diện biểu hiện chất thơ trong truyện ngắn Trần Thùy Mai

5

NỘI DUNG Chương 1: QUAN NIỆM VỀ THƠ

VÀ CHẤT THƠ TRONG VĂN XUÔI

1.1 Quan niệm về thơ và chất thơ

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu” [3, 309]

Bàn về thơ, Sóng Hồng cho rằng: “Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý, tinh vi Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng Nhưng thơ là một tình cảm và lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có nghệ thuật Tình cảm và lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhạc điệu khác thường” [3, 309 - 310] Theo quan niệm của Sóng Hồng thì thơ là thiên về biểu hiện cảm xúc Cảm xúc ấy được thể hiện một cách hàm súc, có nhịp điệu trong tác phẩm Đây cũng chính là những đặc trưng cơ bản của thơ Trên cơ sở này mà khái niệm chất thơ xuất hiện để chỉ những sáng tác văn học bằng văn xuôi hoặc văn vần giàu cảm xúc, ngôn ngữ giàu hình ảnh và có nhịp điệu Chất thơ được coi là điều kiện cơ bản của thơ, vì thế thơ chỉ hay khi có chất thơ

Thơ là một trong những hình thức thể loại đầu tiên của văn học Tùy vào mục đích, yêu cầu nghiên cứu, có thể phân loại thơ theo những tiêu chí khác nhau Căn cứ vào phương thức phản ánh có thể chia thành: “thơ tự sự” và “thơ trữ tình” Căn cứ vào thể luật có thể chia thơ thành: “thơ cách luật” và “thơ tự do” Xét về cách gieo vần thơ được chia thành: “thơ có vần” và “thơ không vần” Cũng có khi người ta dựa vào thời đại để chia thơ ra thành thơ Đường, thơ Tống, thơ Lí - Trần Ngoài ra, nếu như dựa vào nội dung thơ thì người ta cũng có thể chia thơ ra thành thơ chính trị, thơ tình yêu, thơ đời thường…

6

“Chất thơ là khái niệm rộng hơn thơ Chất thơ của văn xuôi tạo nên bởi cấu tứ và suy tưởng giàu sức khơi gợi bất ngờ, chất triết lí thâm thúy, thơ mộng” [3, 319] Chất thơ chính là chất trữ tình, thi vị gợi lên từ hình ảnh, ngôn

từ trong sáng tác của người nghệ sĩ Nó có sức lan tỏa rất lớn tới tâm hồn người đọc tạo nên những xúc cảm, khoái cảm kì lạ Không chỉ vậy, nói đến chất thơ

là nhắc đến tính cảm xúc và cái đẹp Mà cái đẹp lại có sức cảm hóa con người Chất thơ gắn với tính trữ tình lãng mạng, bay bổng Chất thơ là ý toại ngôn ngoại, nghĩa là ý nghĩa nằm ở ngoài lời, nằm ở những “khoảng lặng” của ngôn

từ Vì thế, nó mang tính chất mơ hồ buộc người đọc muốn hiểu thấu, phải cảm nhận bằng cả tâm hồn, bằng sự liên tưởng, tưởng tượng của mình

“Tìm hiểu về chất thơ không chỉ nhắc đến biểu hiện mà còn phải nhắc đến các nhân tố tạo nên chất thơ Chất thơ là một đặc tính tổng hợp được tạo nên từ rất nhiều nhân tố Những nhân tố đó cũng có thể có trong nội dung của các thể loại khác, nhưng ở thơ biểu hiện, thường xuyên và rõ rệt hơn Chất thơ gắn liền với những rung động và xúc cảm trực tiếp, thơ là ở tấm lòng, nhưng cũng chính là cuộc sống, thơ gắn liền với trí tưởng tượng và cái đẹp”

Chất thơ trong một bài thơ nằm ở một cái đích vừa mơ hồ, vừa cụ thể

Mơ hồ ở chỗ nó hòa trộn, ẩn hiện trong từng câu thơ, nó chảy “bàng bạc” trong từng tác phẩm, cụ thể ở chỗ nó tụ lại ở một “điểm ngời sáng nào đó” làm cho cái “bàng bạc” trải rộng kia sáng lên Điểm sáng đó là nơi giao hòa, nơi hội tụ của tất cả các vần thơ, ý thơ, là nơi “ngã ba, ngã bảy” lan tỏa đi các câu thơ Nói đến “gặp gỡ” là nói đến cảm xúc của người sáng tác, còn nói đến

“tỏa đi” là nói đến cảm xúc của người đọc, người cảm thơ Người sáng tác mà không bắt nối các cảm xúc tinh tế và trải rộng đi nhiều hướng, thì người đọc thơ nghiễm nhiên bị đẩy vào một trạng thái chờ đợi không có hi vọng, phải chịu một bước “hẫng” trong thi ca

Như vậy, xét ở góc độ mĩ học, chất thơ được coi là cái đẹp của tâm hồn, cái đẹp của cuộc sống và hơn thế là cái đẹp của cuộc đời có lí tưởng cao

7

đẹp Xét trên phương diện cảm hứng, chất thơ gắn liền với cảm hứng bay bổng, lãng mạn Xét ở phương diện ngôn ngữ, chất thơ lại gắn liền với tính nhạc của từng lời văn, câu chữ

Nhà phê bình văn học Diệp Tiếp đời Thanh Trung Quốc có viết trong

sách Nguyên thi: “Cái lí có thể nói, ai cũng nói được, đâu cần nhà thơ kể lại

Phải có những cái lí không thể nói, có những việc không thể kể, khi gặp thì chỉ có thể kể qua hình dáng có ý nghĩa mà lí và việc cũng đã tường như thế” [2] Đúng vậy, có những sự kiện, diễn biến đâu cần nhà văn, nhà thơ kể lại một cách tường minh, bởi ai cũng có thể biết, có thể dễ dàng hiểu và cảm nhận Nhưng ngược lại cũng có những sự việc mà ta biết đấy nhưng không thể nói, không thể kể một cách tường minh, rõ ràng mà chỉ cần một vài nét chấm phá, một vài hình ảnh có sức gợi thì người tiếp nhận cũng có thể hiểu ra vấn đề Và đó chính là sức mạnh, sức hấp dẫn của chất thơ Cũng giống như Trần Thùy Mai quan niệm về nghề viết: “Viết để được tồn tại trong những cảnh đời khác, được sống những gì mơ ước, được nói những điều không nói giữa đời thường, là một cách thoát ra khỏi sự hữu hạn của đời người” [13] Rõ ràng, thơ không diễn tả tường tận “chất muối mặn” của đời sống ra sao, không diễn giải tình người như thế nào? Vậy mà người đọc vẫn có thể hiểu tất cả nhờ vào sự gợi dẫn của hình ảnh, ngôn từ trong thơ mà từ đó liên tưởng, tưởng tượng Từ đó thấy được cái hay, cái đẹp của lời văn, tìm ra được ý nghĩa thông điệp cuộc sống mà người nghệ sĩ gửi gắm trong tác phẩm Rõ ràng, cảnh vật nên thơ không phải do người nghệ sĩ sắp đặt, mời gọi bạn đọc thưởng ngoạn mà chủ yếu là sự tương hợp giữa hình ảnh thơ và sự cảm nhận của người thưởng thức Nói một cách đơn giản, chất thơ hiện hữu là do sức gợi của ý nghĩa ngôn từ và hình ảnh thơ kết hợp với sự cảm nhận của độc giả

Vì thế, chất thơ cũng chính là những rung động, tình cảm thẩm mĩ bật lên từ chính cảm nhận của người đọc

8

Có thể nói, chất thơ khởi phát từ lời nói, hình ảnh thơ mang tính chủ quan của người nghệ sĩ Ngay bản thân chất thơ đã có sức gợi, sức lan tỏa mang đến những rung động trong tâm hồn, những cảm xúc thẩm mĩ từ phía người tiếp nhận Vì vậy, chất thơ được biểu hiện ở cả nội dung và hình thức trong tác phẩm

Chất thơ hướng con người ta tới cái đẹp, an ủi những tâm hồn bị tổn thương, nuôi dưỡng niềm tin, hi vọng vào tương lai tươi đẹp Chất thơ tránh được sự khô cằn, chai sạn, nghèo trí tưởng tượng, thay vào đó, nó giúp trí tưởng tượng của con người trở nên phong phú hơn Vì thế, có thể khẳng định,

“chất thơ chân chính ở mỗi thời đại gắn liền với lí tưởng và khát vọng của đông đảo quần chúng nhân dân” [1] Chất thơ là một phạm trù của văn học, một nhân tố cốt yếu làm nên phong cách văn chương của một tác giả Không chỉ vậy, nó còn phản ánh một khuynh hướng, hay một thời đại văn học của dân tộc Nó cho thấy một trào lưu, một tiêu chuẩn, một xu hướng về cái đẹp, thái độ đối với cái đẹp và nó có sự xê dịch, biến đổi cùng với sự chảy trôi của thời gian Dựa vào những biểu hiện của chất thơ có thể thấy được quan niệm, thái độ, suy nghĩ, tình cảm của người sáng tác văn học Rộng hơn là có thể thấy được thị hiếu thẩm mĩ của cả một thời đại, một dân tộc ở một thời điểm nhất định

1.2 Chất thơ trong văn xuôi

Xét ở một phương diện nào đó, việc tìm hiểu, nghiên cứu chất thơ trong văn xuôi đồng nghĩa với việc ta đang thừa nhận hiện tượng giao thoa thể loại Bởi nếu như đã có nghiên cứu chất văn xuôi trong thơ, thì ngược lại ta cũng

có thể đi sâu nghiên cứu chất thơ trong văn xuôi, chính là đi tìm những đặc điểm vốn làm nên đặc trưng của thể loại thơ được văn xuôi tiếp nhận khiến cho sự biểu đạt của văn xuôi trở nên giàu có, đa dạng, phong phú hơn Ta có thể nói đến cái gọi là “chất thơ” khi ta bắt gặp trong tác phẩm văn xuôi một sự

ưu ái cho việc biểu hiện tâm tư, tình cảm chủ quan của nghệ sĩ, một chiều

9

hướng miêu tả thiên về nắm bắt những nét tinh lọc của thế giới tâm hồn, một

sự thích thú “gọt đẽo” câu văn theo hướng đề cao sức gợi, ám chỉ và sự hài hòa của các yếu tố ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp

Chủ đề tư tưởng, cốt truyện trong một tác phẩm văn xuôi luôn là những yếu tố quan trọng, thu hút sự chú ý của người đọc Thế nhưng, những yếu tố

ấy nhiều khi chỉ là “cái khung”, “cái sườn” để tạo nên tác phẩm mà thôi Khi tiếp nhận tác phẩm, người đọc không khó để nhận ra chúng Tuy nhiên, song song với chúng lại có một yếu tố khác chiếm một vị trí khá quan trọng trong tác phẩm, đó chính là cái hồn của tác phẩm được ẩn náu trong trong từng câu, từng chữ Để tìm ra cái hồn ấy, người đọc phải thực sự để tâm, chú ý vào từng chi tiết thì mới có thể thấy được sự hấp dẫn, thú vị ở một số đoạn văn Những đoạn văn ấy khiến cho tâm hồn người đọc rung lên những cung bậc cảm xúc

kì lạ và để lại dư âm rất lớn trong lòng độc giả Và cái hồn đó được gọi là

“chất thơ”

Xưa nay, người ta vẫn thường nghĩ thơ và văn xuôi là hai thể loại độc lập, trái ngược nhau được phân chia dựa trên tiêu chí: Thơ là phương thức trữ tình, là tái hiện lại cuộc sống thực tại thông qua con mắt chủ quan của người nghệ sĩ Thế nhưng, việc phân chia thể loại ở bất kì một lĩnh vực nào cũng chỉ

là tương đối, và ở đây cũng vậy Bởi đặc trưng của thể loại này, không có nghĩa là hoàn toàn đối lập với thể loại khác, mà nó chỉ tập hợp ở nét tập trung nổi bật Đôi khi, ranh giới giữa các thể loại trong một tác phẩm văn học lại không rõ ràng, nó bị “nhòe” đi bởi hiện tượng giao thoa, giống như việc giao thoa giữa văn xuôi và thơ

Sự rung động, xúc cảm thực sự trong tâm hồn người sáng tác là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu để tạo nên chất thơ Tác phẩm văn học

sẽ chỉ là những trang viết vô hồn nếu như người nghệ sĩ không viết bằng cảm xúc, sự rung động trong tâm hồn thi sĩ Tâm hồn của người nghệ sĩ thường rất nhạy cảm trước mọi vấn đề của cuộc sống, kể từ những sự việc, sự vật nhỏ nhặt

10

nhất Người nghệ sĩ khi sáng tác sẽ thổi cái lãng mạn trữ tình khiến cho những

sự vật tưởng như vô tri, vô giác trở nên có hồn Dường như, tâm hồn của người nghệ sĩ luôn tràn đầy nhựa sống, nó luôn là cái gì đó say sưa, rạo rực, tha thiết tin yêu, in dấu lên mọi cảnh vật, màu sắc, âm thanh hay chính là đối tượng mà người nghệ sĩ muốn miêu tả Và chính ngọn lửa trong tâm hồn ấy là nhân tố làm nên chất thơ, chất trữ tình đằm thắm Nguồn gốc của ngọn lửa ấy nhiều khi

là do tác giả đã ấp ủ, nuôi dưỡng từ lâu, nhưng cũng có khi nó là cảm xúc bộc phát Hay nói khác đi đó là những rung động xuất hiện một cách bất ngờ, không có sự sắp đặt trước Và những lúc cảm xúc khởi phát như vậy sẽ là đòn bẩy thúc đẩy nhà văn cầm bút để trải lòng, để giãi bày

“Chất thơ là chìa khóa để mở ra một cái gì đó trước đây vẫn còn bị phong kín” [7, 505] Chất thơ của đời vô cùng phong phú và đa dạng nó luôn luôn dành một vị trí ưu ái cho con người, chỉ có điều con người không phải ai cũng thấy được, nắm bắt được, có thể cảm nhận được và diễn đạt được nó Những nhà văn

có tâm huyết thường đi sâu vào khai thác và chiếm lĩnh một cách tối đa nhất chất thơ của cuộc đời để trả lại cho đời Nhờ vậy, con người mới được chiêm ngưỡng

và cảm nhận những điều tuyệt diệu trong cuộc sống Có thể nói, thơ là tiếng nói hồn nhiên nhất của tâm hồn con người trước cuộc đời

Hình tượng chất thơ là hình tượng được gây dựng từ cảm xúc Vì thế cảm xúc, chi phối, mang tính chất quyết định đến giá trị của hình tượng thơ Trong chất thơ, suy nghĩ và cảm xúc luôn kết hợp, chuyển hóa lẫn nhau trong quá trình hình thành và phát triển của hình tượng Nếu như cảm xúc là cội nguồn đầu tiên, thì suy nghĩ là “thao tác” tiếp theo tạo nên tầng khái quát cho hình tượng Sự chân thực trong tình cảm, cảm xúc là điều thiết yếu đối với người sáng tác bởi chất thơ trong văn xuôi là sự phản ánh trực tiếp những cảm xúc, tâm tư, tình cảm, trạng thái cá nhân Khi người đọc tiếp nhận những tác phẩm khác nhau của những tác giả khác nhau, người ta có thể nhận ra tình cảm của họ được giãi bày trên những trang viết là khác nhau Vì lẽ đó, ta có

11

thể căn cứ vào chất thơ và sự biểu hiện của chất thơ để nắm bắt được tình cảm, cảm xúc của nhà văn Mỗi người có cách biểu lộ cảm xúc khác nhau, có người thì bộc lộ một cách âm thầm, lặng lẽ, kín đáo, có người lại bộc lộ nó một cách sôi nổi, cuồng nhiệt, táo bạo

Tình cảm, cảm xúc của các nhà văn là muôn hình, muôn vẻ Có khi là sự lạnh lùng không chút cảm xúc như Nguyễn Huy Thiệp, nhưng cũng có khi là

sự nhẹ nhàng, sâu lắng, sự cảm thông thấu hiểu cho những câu chuyện cuộc đời mà ta thường thấy trong truyện ngắn Trần Thùy Mai Các nhà văn dù tình cảm có thể không giống nhau, nhưng đều gặp gỡ nhau ở một điểm chung là biểu lộ một cách sâu kín nhất những diễn biến tâm trạng, cảm xúc đang diễn

ra trong tâm hồn Chỉ có như vậy, trong tác phẩm của họ mới có cái gọi là chất thơ Có thể khẳng định, chất thơ luôn phụ thuộc vào những rung cảm trong tâm hồn người nghệ sĩ Khi cảm xúc được đẩy đến cao độ thì chất thơ xuất hiện

Nếu xem thơ ca là cái đẹp, thì chất thơ là sự tinh túy của cái đẹp Giống như Etgapo từng nói: “Cái đẹp là địa hạt hợp pháp của thơ ca”, cái đẹp luôn là trung tâm, là cái mà rất nhiều nhà văn hướg tới Người nghệ sĩ đi tìm cái đẹp

và thể hiện nó trên trang giấy của mình Đó là cả một quá trình kiếm tìm cái đẹp của nhà văn Qúa trình đi từ cảm xúc đến mô tả cái đẹp Cái đẹp sẽ thực

sự tỏa sáng khi người nghệ sĩ dành trọn trái tim cho cái đẹp Điều đó tạo nên cái đẹp trong các sáng tác bằng văn xuôi Cái đẹp được tiếp nhận trên phương diện là một sắc thái thẩm mĩ tạo nên âm hưởng chủ đạo cho các tác phẩm văn xuôi có chất thơ

Chất thơ có sức, lay động cảm hóa con người Nhờ chất thơ, độc giả có thể cảm nhận được những tình cảm, những cảm xúc mà nhà văn từng trải qua,

từ đó có sự đồng cảm Hay nói một cách khác, tiếng nói trong lòng tác giả thông qua chất thơ mà chạm đến trái tim của độc giả Người đọc thấy mình trong những sáng tác của người nghệ sĩ

12

Thi nhân xưa quan niệm “Thi dĩ ngôn chí”, nghĩa là lấy thơ văn để tỏ chí, hay dùng thơ ca để nói lên những suy nghĩ và ý chí của mình Theo quan điểm này, thì thơ ca là phương tiện để bày tỏ tình cảm Tuy nhiên ngoài việc

là phương tiện giãi bày tình cảm, thơ ca còn là công cụ để giáo hóa nhân tâm,

di dưỡng tâm hồn con người Ngày nay, chất thơ có trong những sáng tác văn xuôi vẫn mang những giá trị ấy Nhưng các nhà văn hiện nay không dùng chất thơ như một thứ “công cụ” nữa mà họ diễn tả những gì mình thấy, nghe thấy, cảm nhận thấy một cách khách quan Từ đó, người đọc sẽ tự mình đọc, tự mình khám phá, tìm hiểu, cảm nhận và rút ra những giá trị bổ ích từ tác phẩm văn học

Không chỉ có khả năng giao cảm, chất thơ còn mang đến giá trị nhân văn cho tác phẩm văn học Giá trị nhân văn ấy có thể hướng con người tới sự hoàn thiện trong nhân cách Trong cuộc đời mỗi con người không phải lúc nào cũng bình yên, mà có những lúc gặp khó khăn, trắc trở Khi ấy sẽ có người rơi vào tuyệt vọng, yếu đuối thậm chí là bị cuốn vào những cám dỗ trong cuộc sống Nếu như vào thời điểm đó họ được tiếp xúc với chất thơ là

vẻ đẹp tình người, là vẻ đẹp lãng mạn trong những tác phẩm văn học thì họ sẽ như được tiếp thêm sức mạnh để vượt qua mọi cám dỗ, không sa chân vào cạm bẫy của cuộc đời Lúc đó, chất thơ thực sự đã đem đến cho tâm hồn người đọc những giây phút thư thái, bình yên, nhẹ nhõm Nó có thể giúp con người quên đi những nỗi đau mà mình đang phải chịu đựng trong cuộc đời Chất thơ còn giúp cho con người thêm niềm tin yêu vào cuộc sống

Như vậy, “chất thơ không chỉ có trong thơ mà còn có trong văn xuôi” [8, 225] Chất thơ là nghệ thuật của sự sáng tạo cả về nội dung và hình thức

Có thể khẳng định, chất thơ chính là sự kết tinh của cái đẹp, là tiếng nói của tình cảm, cảm xúc, là khát vọng của con người vươn tới cái đẹp Chất thơ góp phần không nhỏ trong việc di dưỡng đời sống tinh thần cho con người Nó

Trần Thùy Mai tên khai sinh là Trần Thị Thùy Mai, sinh ngày 8 tháng

9 năm 1954, là nhà văn nữ Việt Nam hiện đang sinh sống tại Huế Trần Thùy Mai sinh ra tại mảnh đất Hội An, Quảng Nam Làng An Ninh Thượng, xã Hương Long, huyện Hương Trà, nay là phường Hương Long, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế, là nguyên quán của chị

Trần Thùy Mai học ở trường Đồng Khánh những năm trước giải phóng Tốt nghiệp tú tài 2 từ năm 1972, chị thi đậu thủ khoa môn Văn trường Đại học

Sư phạm Huế “Năm 1977, sau khi tốt nghiệp, Trần Thùy Mai được giữ lại trường làm công tác giảng dạy và nghiên cứu môn văn học dân gian Năm

1987, chị quyết định chuyển sang làm biên tập viên ở nhà xuất bản Thuận Hóa Với lối rẽ này, Trần Thùy Mai đã chọn nghiệp viết làm con đường đi cho riêng mình” [17]

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác

Ngay từ những năm trước giải phóng, khi còn học ở trường Đồng Khánh, Trần Thùy Mai đã được các bạn trẻ yêu thích văn chương ở Huế biết đến “Chị trưởng thành cùng thế hệ Lý Lan, Nguyễn Thị Minh Ngọc ở Sài Gòn, những người cầm bút đầu tiên sau chiến tranh, có thể nói, đây chính là thế hệ mở đường đi tìm những đề tài hậu chiến” [14] Tính từ truyện ngắn đầu

tay Một chút màu xanh in trên Tạp chí sông Hương đến nay, Trần Thùy Mai

đã có trên 30 năm cầm bút với hàng trăm truyện ngắn được nhiều thế hệ bạn đọc yêu mến

Hàng loạt tập truyện ngắn của chị đã lần lượt được xuất bản và được

đông đảo độc giả đón nhận Cụ thể: “Tập truyện ngắn đầu tay Cỏ hát in chung với Lý Lan, Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hà Nội - 1983 Tập truyện ngắn Bài

14

thơ về biển khơi, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế - 1983 Thị trấn hoa quỳ vàng, tập truyện ngắn, Nhà xuất bản Hội nhà văn, Hà Nội - 1994 Tập truyện

ngắn Trò chơi cấm, Nhà xuất bản Trẻ, TP Hồ Chí Minh - 1998 Người khổng

lồ núi Bạc, truyện thiếu nhi, Nhà xuất bản Trẻ, TP Hồ Chí Minh - 2002 Hai

tập truyện ngắn Đêm tái sinh, Thập tự hoa, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế -

2003 Biển đời người, tập truyện ngắn, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội - 2003 Tập truyện ngắn chọn lọc Thương nhớ Hoàng Lan, Nhà xuất bản Văn Mới, California, USA - 2003 Mưa đời sau, tập truyện ngắn, Nhà xuất bản Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh - 2005 Tập truyện ngắn Mưa ở

Trasbourg, Nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội - 2007 Lửa hoàng cung, tập truyện

ngắn, Nhà xuất bản Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh - 2008, Nhà xuất bản

Thanh niên, Hà Nội -2010 Một mình ở Tokyo, tập truyện ngắn, Nhà xuất bản Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh - 2008 Tập truyện ngắn chọn lọc, Trăng

nơi đáy giếng, Nhà xuất bản Thanh niên – 2009 Onkel yêu dấu, tập truyện

ngắn, Nhà xuất bản Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh – 2010” [17]

Bên cạnh việc sáng tác truyện ngắn, Trần Thùy Mai còn nghiên cứu và

dịch thuật Về nghiên cứu, chị có một số công trình như: “Truyện kể dân gian

Bình Trị Thiên, Sưu tầm - biên khảo, soạn chung với Trần Hoàng, Phạm Bá

Thịnh, Sở văn hóa Thông tin Bình Trị Thiên xuất bản 1986; Ca dao, dân ca

Bình Trị Thiên, Sưu tầm - biên khảo, soạn chung với Trần Hoàng, Phạm Bá

Thịnh, Đinh Thị Hựu, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế - 1989 ; Dân ca Thừa

Thiên Huế, Sưu tầm - biên khảo, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế - 2004 Về

dịch thuật có Bên trong, tập truyện ngắn của các tác giả nữ Nhật Bản, dịch từ

tiếng Anh, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế - 2010” [17]

Với những đóng góp trên, Trần Thùy Mai xứng đáng được nhận một số giải thưởng danh giá do Hội văn học Việt Nam và Hội văn học Cố đô Huế trao tặng như: “Giải B, giải thưởng Văn học Nghệ thuật Cố đô lần thứ hai,

(1998) cho tập truyện ngắn Thị trấn hoa quỳ vàng ; giải C, giải thưởng Văn

15

học thiếu nhi “Vì tương lai đất nước” của nhà xuất bản Trẻ (2002) cho truyện

dài thiếu nhi Người khổng lồ núi Bạc Chị xuất sắc đạt giải B, Hội nhà văn

Việt Nam (2002, không có giải A) và giải A, giải thưởng Văn học Cố đô lần

thứ ba (2005), cho tập truyện ngắn Qủy trong trăng; giải thưởng Uỷ ban Toàn

quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam (2003) và giải A, giải

thưởng Văn học Nghệ thuật Cố đô lần thứ 4 (2008) cho tập truyện ngắn Thập

tự hoa Bên cạnh đó, vào năm 2008, Giải thưởng của Hội liên hiệp Văn học

Nghệ thuật Thừa Thiên Huế, cho tập truyện ngắn Một mình ở Tokyo được trao

cho chị Ngoài ra, chị còn được Uỷ ban kết nghĩa thành phố San Francisco -

TP Hồ Chí Minh trao tặng giải cống hiến vì cộng đồng năm 2011” [17]

1.3.3 Truyện ngắn Trần Thùy Mai trong đời sống văn xuôi Việt Nam đương đại

Trần Thùy Mai là một trong những nhà văn nữ viết “khỏe” và viết khá đều tay hiện nay Những truyện ngắn của chị đa dạng, phảng phất không khí đất trời xứ Huế, chị quan tâm đến mọi mặt của cuộc sống, nhất là lớp người trẻ và dành cho họ một một cái nhìn đầy yêu thương và hi vọng “Trong khoảng 10 năm trở lại đây, Trần Thùy Mai viết nhiều về những đề tài và nhân vật lịch sử, đặc biệt là những nhân vật nữ in bóng trong lịch sử triều Nguyễn, gắn liền với kinh thành Huế” [17]

Trần Thùy Mai từng tâm sự: “Với tôi, viết là một nghề Nó giống như mọi nghề khác ở chỗ phải có kĩ năng và lương tâm Chẳng hạn, người thợ mộc đóng một cái ghế thì không phải chỉ cần tay nghề mà còn phải có tấm lòng, làm sao cho ghế được bền đẹp, không làm cho người dùng thất vọng Viết văn cũng vậy Đã đành là sống bằng nhuận bút nhưng cũng phải gắng công làm ra thành phẩm của mình với tất cả tâm tư Vì thế, trong cuộc đời tôi

đã có nhiều lúc buồn nản nhưng chưa bao giờ thấy chán viết, chưa bao giờ muốn bỏ bút” [15] “Là một người phụ nữ xứ Huế nhẹ nhàng, tinh tế và sâu sắc, Trần Thùy Mai thấm thía nỗi đau, sự tổn thương và mất mát trong tình

16

yêu Một điều dễ dàng nhận thấy, Trần Thùy Mai dành tình cảm ưu ái hơn cho những nhân vật nữ của mình Cuộc sống vốn đa chiều và phức tạp Và tình yêu thì không nằm ngoài quy luật ấy Nhưng dù tình yêu, dẫu có mất mát, phụ bạc, đớn đau đến chừng nào thì con người cũng chỉ thực sự tìm thấy hạnh phúc khi có sự hiện hữu của nó Phải chăng vì thế, tình yêu trong truyện ngắn Trần Thùy Mai không đơn thuần là một câu chuyện lãng mạn, thấm đẫm nước mắt mà nó còn là cách để chị nói về cuộc sống với những con người đang ngày ngày sống, yêu, thậm chí là ruồng bỏ tình yêu của chính mình Từng câu chuyện mà chị kể đều đau đáu một nỗi niềm” [17]

Truyện ngắn Trần Thùy Mai luôn giữ được chỗ đứng trên văn đàn, có lẽ

là bởi lối viết giản dị, chân thành, đầy cảm xúc của chị Chị quan niệm “tác phẩm văn học bắt đầu từ mâu thuẫn, xung đột trong cuộc đời” Đau khổ vẫn đầy giẫy trong cõi đời, vì thế chị viết để cảm nhận được nỗi buồn của những người bên cạnh mình, cảm nhận về sự gian khó của đời mình để tạo ra mối đồng cảm chung “Chị như mảnh nam châm hút về phía mình những đau khổ ở đời Và như một mối cơ duyên, chị kết hợp ý tưởng của mình, của người thành những truyện ngắn” đầy chất suy tưởng Chị biết lắng nghe những câu chuyện quanh mình, để viết lên những câu chuyện cuộc đời Bởi vậy những câu chuyện mà chị

kể rất gần gũi, thân thuộc, dễ đọc, dễ cảm Độc giả sẽ cảm nhận được đâu đó trong câu chuyện mà chị kể có bóng dáng của bản thân mình [14]

Quan trọng hơn, cái đích mà Trần Thùy Mai hướng đến trong những sáng tác của mình là vì độc giả Chị hi vọng đọc truyện ngắn của mình người đọc sẽ thấu được những ý nghĩ, tư tưởng được gửi gắm trong tác phẩm, để từ

đó có cái nhìn khác về cuộc đời Họ sẽ nhìn lại lối sống của mình để mà thay đổi theo chiều hướng tích cực, sống đẹp, sống có ý nghĩa hơn Viết văn đối với chị là “một cách để yêu thương chính mình và những người xung quanh” [14] Đầu thập niên 90 của thế kỉ XX, văn đàn Việt Nam “xôn xao” bởi sự xuất hiện của nhiều cây bút nữ, đặc biệt là ở lĩnh vực truyện ngắn, trong đó có

17

Trần Thùy Mai Cùng với những tác giả khác cùng thời như Võ Thị Xuân Hà, Trần Thanh Hà, Phan Thị Vàng Anh, Trần Thùy Mai đã làm nóng văn đàn với hàng loạt những truyện ngắn nhẹ nhàng mà đầy sâu lắng

Như vậy, bằng trái tim và lòng nhiệt huyết, truyện ngắn của Trần Thùy Mai đã tìm được chỗ đứng trong lòng độc giả Người đọc tìm đến truyện của chị bởi sự nhẹ nhàng, lặng lẽ, tinh tế, sâu sắc trong từng trang văn Sự nghiệp văn chương của Trần Thùy Mai có lẽ vẫn còn dài rộng ở phía trước Chị sẽ vẫn tiếp tục cống hiến, khẳng định phong cách của mình trên tiến trình phát triển của văn xuôi đương đại

18

CHƯƠNG 2 CÁC PHƯƠNG DIỆN BIỂU HIỆN CHẤT THƠ TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI

2.1 Đề tài tình yêu và hạnh phúc

“Đề tài của tác phẩm là một phương diện nội dung của tác phẩm, là đối tượng đã được nhận thức, kết quả lựa chọn và tư duy của nhà văn Đó là sự khái quát phạm vi xã hội, lịch sử của đời sống được phản ánh trong tác phẩm

Đề tài (là cái được nói tới) là sự thống nhất về ý nghĩa của các yếu tố của tác phẩm Cũng có thể hiểu đề tài như một quan hệ ý nghĩa, một loại trọng tâm chi phối ý nghĩa của ngôn từ” [9, 192 – 193] Thực chất của đề tài là một khái niệm về loại hình của hiện tượng đời sống được miêu tả Có bao nhiêu loại hiện tượng đời sống, có bấy nhiêu đề tài” [9, 194] Hiểu như vậy, đề tài đóng vai trò rất quan trọng trong tác phẩm văn học Người nghệ sĩ khi đặt bút sáng tác, họ phải suy nghĩ rất nhiều khi lựa chọn đề tài để viết Có không ít những

đề tài để người nghệ sĩ có thể sáng tác văn học như: đề tài chính trị, đề tài thiên nhiên, tôn giáo, tình yêu, hôn nhân, hạnh phúc gia đình… Nhưng không phải ở đề tài nào người nghệ sĩ cũng thành công khi sáng tác Cùng viết về một đề tài, tác giả này lại ghi được dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả, nhưng

ở tác giác khác chỉ là những dấu ấn thoáng qua

Một tác phẩm nghệ thuật thực sự có giá trị, thu hút được sự chú ý của độc giả hay không phụ thuộc rất nhiều về đề tài mà tác giả đó lựa chọn và cách thể hiện nó trên những trang giấy Văn xuôi sau năm 1975 vẫn quan tâm đến những chuyện lớn của đất nước, của xã hội, song thường quan tâm nhiều hơn những góc khuất của cuộc sống, từ những thân phận bé nhỏ Đã có một chiến tranh mang khuôn mặt nữ giới trong những sáng tác của Dạ Ngân, Võ Thị Hảo, Trần Thanh Hà…Đã có những câu chuyện lịch sử được phản ánh dưới con mắt của nữ giới, tiêu biểu là những câu chuyện lịch sử được viết

19

dưới ngòi bút của Trần Thị Trường Cũng đã có vô vàn những tiếng nói phẫn

nộ, bức xúc trước những tiêu cực, tha hóa của xã hội thời hậu chiến trong các sáng tác của Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh…Khác với họ, Trần Thùy Mai lại tập trung chủ yếu vào đề tài tình yêu và hạnh phúc Tình yêu trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai là động lực của sự sống, là một biểu hiện tối

ưu của tính nhân văn, “là đôi cánh giúp con người vượt qua biên giới của chính mình” [14]

Đề tài tình yêu và hạnh phúc được thể hiện rất rõ trong truyện ngắn Gió

thiên đường, Miễn tội, Thương nhớ hoàng lan Gió thiên đường viết về câu

chuyện tình yêu giữa những thanh niên trẻ là Hiếu và Mi ở lớp học khiêu vũ Tình yêu khiến cho Mi cảm nhận được đủ vị ngọt ngào lẫn đắng cay Những giây phút ngọt ngào, hạnh phúc là những lúc Mi hẹn hò cùng Hiếu trong đêm giáng sinh, những buổi đi cà phê Dã Thảo Nhưng đằng sau những phút giây hạnh phúc ấy, là nỗi cay đắng mà Mi phải chịu đựng khi cô phát hiện ra Hiếu lừa dối tình cảm của cô Trước khi quen Mi, Hiếu đã quen với một cô gái khác,

“sữa ngọt không làm giảm nổi vị đắng” Nhưng cho đến cuối cùng thì Mi vẫn tin vào tình yêu, bởi với Mi, tình yêu là lẽ sống: “Tôi tin Hiếu Bởi chỉ có lòng tin mới giúp tôi sống… Cuộc đời như dòng sông, ai nói trước được nó sẽ qua những ghềnh thác nào Nhưng hôm nay, dòng sông đang trôi qua những bờ cỏ mịn màng, đang in bóng trời xanh mây trắng Lẽ nào sợ thác ghềnh mà sống không dám chảy?” [5, 181] Tình yêu khiến cho Mi trưởng thành hơn: “Và tôi chợt hiểu, mình đã lớn Đã trở thành một ai đó khác mình năm xưa Đã biết thế nào là yêu thương và chịu đựng” [5,182] Và cũng vì trưởng thành nên Mi mới

có thể hiểu được câu nói đầy triết lí của ba mình: “Trong tình yêu hạnh phúc thật ngọt ngào, mà khổ đau cũng đầy thi vị Chỉ có sự trống rỗng, chán chường của kẻ không yêu mới thật sự là khủng khiếp” [5,183]

Tình yêu, hạnh phúc dường như trở thành giấc mơ, hoài niệm Dù cuộc sống có biến thiên, lòng người có thay đổi, thì con người vẫn cứ yêu Hơ

20

Thuyền trong Thuyền trên núi đã ôm trong mình mối tình đơn phương với Y

Đông, người thầy giáo từ miền xuôi lên miền ngược dạy học Hai năm, ngày nào Hơ Thuyền cũng lên núi chờ thầy giáo, cô chờ đợi trong mỏi mòn, cuối cùng chọn cái chết để giải thoát Cái chết của nàng vẫn ám ảnh theo lời hứa của thầy giáo: “Yên tâm đi, rồi sẽ có dịp anh dẫn em về nhìn sóng biển Quy Nhơn.” “Khi chết, mắt nó cứ mở, nhìn về phía Quy Nhơn” Cái chết của Hơ Thuyền là cái chết của thể xác để linh hồn được sống, được yêu [5, 76]

Tình yêu giúp cho con người vượt qua những rào cản, khó khăn, những nỗi lo toan trong cuộc sống hằng ngày “Trong một chừng mực nào đó thì tình yêu có thể làm cho người ta tạm thời quên đi cái đói” [6,138] Chẳng thế mà, những năm sau bảy lăm, lương thực thiếu thốn, nhà bếp của trường chỉ nấu một ngày hai bữa, mỗi bữa chỉ có hai bát cơm độn mì, một lát thịt hoặc một con cá nhỏ bằng hai ngón tay và một bát canh chỉ có rau và nước,

vậy mà nhân vật tôi trong truyện ngắn Miễn tội, có hôm đạp xe qua tận làng

hoa Ngọc Hà tìm hoa quỳnh tặng cô bé Hạnh

Thương nhớ hoàng lan là câu chuyện tình yêu ngang trái, đầy xót xa

giữa một cô gái tên Lan và một chú tiểu tên Đăng Minh Lan yêu Minh say đắm, chỉ trách họ có duyên mà chẳng có phận, vì thế đến cuối cùng cô cũng phải từ giã tình yêu của mình bằng những dòng thư cuối đầy day dứt: “Bốn trăm ngày chờ anh ở quán Tím, cuối cùng em cũng hiểu ra là mình thua cuộc

Đã đi mà chẳng tới, lẽ ra thì phải chết Nhưng em chết thì anh làm sao yên lòng đi trọn con đường tu Vì vậy em đã quyết định lấy chồng xa xứ Trong cái túi này là cây hoàng lan con, em nguyện tìm cho anh bằng được rồi mới ra

đi Em vẫn nhớ lời anh nói, một đời anh chỉ thích hoàng lan… Người ta cứ bảo là em khôn, lấy ông Việt kiều đi Tây đi Mỹ cho sướng chứ theo chi chú tiểu trọc đầu Nhưng đi Tây đi Mỹ không phải là chí nguyện của em Lấy một người mình không thương, đến một nơi xa lạ thì với em còn khổ hơn là chết Xin hãy tụng cho em một lần kinh cầu siêu thoát, một lần thôi…” Tình yêu

đời mình Hạnh trong Trăng nơi đáy giếng là người như thế Yêu chồng, hết

lòng vì chồng, chăm chút cho chồng từng li, từng tí Cô chấp nhận để chồng sinh con và sống với người phụ nữ khác vì sự nghiệp của chồng Để rồi chính

cô đẩy cô vào khổ đau tuyệt vọng khi nhận ra chồng mình và cô Thắm đã phản bội mình Tình yêu không còn, hạnh phúc đã mất từ lâu, nhưng đau đớn hơn là thần tượng cũng đổ vỡ Khổ đau là vậy, nhưng Hạnh không hề oán thù người chồng bội bạc và cô Thắm, những người đã phản bội niềm tin và tình yêu của cô

Không tìm thấy hạnh phúc ở cõi thực, Hạnh tìm đến hạnh phúc ở cõi tâm linh Cô tôn thờ ông chồng “Hoàng Bảy”, phục dịch ông như ông chồng bạc bẽo nửa đời trước, cũng “ướp trà sen”, “mua bún bò mỗi sáng” Với kết thúc của truyện, Trần Thùy Mai đã để lại bao day dứt, trăn trở về số phận người phụ nữ trong xã hội ngày nay, nhẫn nhục, hi sinh, hết mình vì chồng con Đặc biệt ở họ còn có cả sự bao dung Phải chăng, bao dung, muôn đời vẫn là ưu điểm, nhưng cũng là nhược điểm của người phụ nữ? Vì thế, người phụ nữ trong truyện ngắn của Thùy Mai thường có số phận thiếu may mắn, phải chịu những tủi cực, khổ đau trong cuộc đời

Kết thúc câu chuyện tình yêu mà nữ nhà văn người Huế kể lại đều là những kết thúc buồn nhưng không bi lụy Nhân vật chính trong truyện chẳng thể đến được với nhau nhưng tình yêu dạy cho họ cách trưởng thành Tuy nhiên điểm đặc biệt ở đề tài tình yêu, hạnh phúc mà Trần Thùy Mai thể hiện trên những trang văn của mình đều là những chuyện tình buồn, éo le, ngang trái Những tình khúc buồn ấy nhắc nhở người đời phải biết tận hưởng, phải

có cảm xúc để viết Và khi có cảm xúc thì “chất thơ” sẽ xuất hiện

2.2 Nhan đề giàu chất thơ

Nhan đề của một tác phẩm là cửa sổ nhìn ra thế giới, là chìa khóa nghệ thuật giúp người đọc mở ra cánh cửa của tác phẩm văn học Ở một góc độ nào

đó, nhan đề giúp người đọc nhận thức được: văn bản này nội dung viết về cái

gì, có thể đọc nó hoặc nên đọc nó như thế nào Nhan đề chính là ý tưởng và dự

đồ sáng tác, nó lóe sáng bất chợt và trở thành cái tứ của truyện, thúc đẩy nhà văn suy ngẫm, liên tưởng, chi phối mạnh mẽ đến việc tổ chức thế giới nghệ thuật Nhan đề là ý tưởng thôi thúc nhà văn cầm bút, vì thế nó mang dụng ý nghệ thuật và tư tưởng của nhà văn Nhan đề truyện ngắn Trần Thùy Mai

thường nhẹ nhàng, thi vị, giàu hình ảnh như: Trăng nơi đáy giếng, Gió thiên

đường, Dịu dàng như cỏ, Thương nhớ hoàng lan, Hoa phù dung dưới núi…

Nhan đề Trăng nơi đáy giếng gợi cho ta biết bao liên tưởng “Trăng” là cái đẹp, đẹp nhưng buồn Giống như “trăng”, nhan đề Trăng nơi đáy giếng

gợi ra một câu chuyện buồn man mác, ta đọc để cảm, để thương, để buồn Trăng là đại diện cho cái đẹp và sự lãng mạn, chẳng trách người ta hay thề non hẹn biển dưới trăng Thế nhưng, đó là vầng trăng thực, còn trăng ở đây là hình bóng in nơi giếng nước, chỉ là ảo ảnh Thật hư lẫn lộn, khó mà nắm bắt,

“trăng nơi đáy giếng” gần tay với đấy, nhưng chỉ cần chạm vào mặt nước thôi trăng sẽ biến mất, vỡ tan giống như hạnh phúc của cô Hạnh trong truyện,

mong manh, tan biến chỉ trong chốc lát Trăng nơi đáy giếng còn mang đầy