Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn trần thùy mai và quế hương (tt)

Không khó để thấy rằng, sự giao thoa giữa hai loại hình văn học trữ tình và tự sự tiếp tục phát triển trong giai đoạn văn học 1945 – 1975 với một số cây bút tiêu biểu như Nguyễn Minh Châ

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

YẾU TỐ TRỮ TÌNH TRONG TRUYỆN NGẮN

TRẦN THÙY MAI VÀ QUẾ HƯƠNG

Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam

Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS TRẦN VIẾT THIỆN

Thừa Thiên Huế, năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Huyền Trang

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giảng dạy, hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của quý thầy cô; sự động viên, quan tâm, giúp đỡ của anh chị em, bạn bè cùng gia đình Với lòng kính trọng sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn:

Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo sau Đại học, Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Huế đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn

TS Trần Viết Thiện – Giảng viên hướng dẫn khoa học - đã nhiệt tình chỉ dẫn, giúp đỡ, khuyến khích tôi hoàn thành luận văn này

Nhà văn Trần Thùy Mai – tác giả của những tập truyện ngắn, đã cung cấp tư liệu cũng như có những gợi mở giúp tôi hiểu sâu sắc hơn những tác phẩm của chị trong quá trình nghiên cứu

Gia đình, bạn bè – những người đã động viên tôi học tập, làm việc và hoàn thành luận văn

Huế, tháng 12 năm 2018 Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huyền Trang

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của luận văn 8

6 Cấu trúc của luận văn 8

NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1 YẾU TỐ TRỮ TÌNH TRONG SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 9

1.1 Tổng quan về yếu tố trữ tình trong truyện ngắn 9

1.1.1 Khái niệm trữ tình 9

1.1.2 Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn 10

1.2 Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Việt Nam hiện đại 12

1.2.1 Yếu tố trữ tình trong việc thể hiện tình cảm, cái tôi cá nhân trong giai đoạn 1930-1945 12

1.2.2 Yếu tố trữ tình trong việc thể hiện tinh thần lãng mạn cách mạng giai đoạn 1945-1975 15

1.2.3 Yếu tố trữ tình trong việc thể hiện hiện thực đời sống, số phận con người giai đoạn sau 1975 18

CHƯƠNG 2 YẾU TỐ TRỮ TÌNH TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN THUỲ MAI, QUẾ HƯƠNG NHÌN TỪ THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG 26

2.1 Nhân vật 26

2.1.1 Nhân vật cô đơn trên hành trình đi tìm hạnh phúc 26

2.1.2 Nhân vật buồn - đau trong bi kịch cuộc sống 30

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

2.1.3 Nhân vật giàu niềm vui sống, luôn hướng về điều tốt đẹp 37

2.2 Không gian nghệ thuật 41

2.2.1 Không gian thiên nhiên trong trẻo, nên thơ 42

2.2.2 Không gian văn hóa Huế trầm mặc, cổ kính 46

2.3 Thời gian nghệ thuật 48

2.3.1 Trở về với những miền hoài niệm 49

2.3.2 Đan xen giữa kí ức và thực tại 51

CHƯƠNG 3 YẾU TỐ TRỮ TÌNH TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN THUỲ MAI, QUẾ HƯƠNG NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN TRẦN THUẬT 56

3.1 Kết cấu, cốt truyện 56

3.1.1 Cốt truyện tâm lí 57

3.1.2 Kết thúc để ngỏ 61

3.2 Ngôn ngữ 64

3.2.1 Ngôn ngữ người trần thuật 65

3.2.2 Ngôn ngữ nhân vật 73

3.3 Giọng điệu 78

3.3.1 Giọng điệu xót xa, thương cảm 79

3.3.2 Giọng điệu trữ tình, triết lí 82

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Sự tương tác, thâm nhập, giao thoa thể loại trong văn học là một hiện tượng đặc sắc, để lại dấu ấn đậm nét trong cả văn học thế giới lẫn văn học Việt Nam Chính hiện tượng này đã tạo ra một thể loại khá độc đáo của văn xuôi – thể loại văn xuôi trữ tình

Văn xuôi trữ tình thế giới ghi dấu ấn với tên tuổi của các tác giả như K Paustovsky, C.T Aytmatov,… Ở Việt Nam, dòng chảy văn xuôi trữ tình hiện đại khởi nguồn từ thời kì văn học đầu thế kỉ XX, gắn với tên tuổi các tác giả như Thạch

Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh, Xuân Diệu,… Trong cuốn Sổ tay truyện ngắn,

Vương Trí Nhàn có nhận định về văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX: “… chúng ta chứng kiến sự xích lại gần nhau giữa thơ và văn xuôi… Việc xích lại gần thơ làm cho văn xuôi trở nên vừa sâu sắc hơn, vừa dễ hiểu hơn” [49, tr.117]

Không khó để thấy rằng, sự giao thoa giữa hai loại hình văn học trữ tình và tự

sự tiếp tục phát triển trong giai đoạn văn học 1945 – 1975 với một số cây bút tiêu biểu như Nguyễn Minh Châu, Nguyên Ngọc, Nguyễn Thi, Anh Đức, Lưu Quang Vũ,… Đến giai đoạn văn học sau 1975, văn xuôi trữ tình đã trở thành một xu hướng sáng tác phổ biến với nhiều tên tuổi như Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Lập Em, Nguyễn Ngọc Tư, Nhật Chiêu, Nguyễn Quang Thiều, Trần Thuỳ Mai, Quế Hương, Phan Thị Vàng Anh, Nguyên Hương,… Phổ biến đến mức, Hoàng Ngọc Hiến coi đây là một đặc điểm nổi bật của truyện ngắn sau Đổi mới [17]

1.2 Các nhà văn nữ thời Đổi mới đã ghi dấu ấn đậm nét ở thể loại truyện ngắn trữ tình Truyện ngắn trữ tình của các cây bút nữ Việt Nam sau Đổi mới đã thực sự góp một tiếng nói riêng, góc nhìn riêng; kiến tạo nên bức tranh đa sắc của truyện ngắn giai đoạn này Nổi bật lên trong dòng chảy ấy cần phải nhắc đến hai cây bút

nữ miền Trung tiêu biểu: Trần Thùy Mai và Quế Hương

Trần Thuỳ Mai là nhà văn nữ xứ Huế; chất Huế dịu dàng, sâu lắng thấm đẫm trong nhiều truyện ngắn của chị Trần Thuỳ Mai đã mang vào trang văn của mình

cái đằm thắm của thiên tính nữ Văn chương của chị lôi cuốn người đọc bởi cái “trữ

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

lượng tình cảm” hết sức dồi dào Quế Hương cũng là một nhà văn nữ gốc Huế

Những câu chuyện của chị thường buồn đau nhưng ấm áp bởi nó xuất phát từ nguồn mạch yêu thương, cảm thông Đúng như nhận xét của Đoàn Ánh Dương:

… Văn Quế Hương tinh tế mà giản dị, sắc sảo mà dịu mát Không thể tìm thấy trong văn Quế Hương vẻ gay gắt, quyết liệt Đó là một thế giới hài hoà, hài hoà ngay cả từ sự đổ vỡ Không có sự bất hạnh nào không có lối thoát Không có nỗi buồn nào không thể cảm thông Như dòng Hương, như nhà vườn, như điệu Nam ai, Nam bình, như tiếng dạ thưa của người con gái Huế… bãng lãng trong rất nhiều sáng tác của chị [12; tr.6]

Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn của Trần Thuỳ Mai, Quế Hương không chỉ

tạo nên một “dư vị” khó quên mà còn báo hiệu một phong cách thể loại đang được

định hình và ngày càng đa dạng, sắc nét

1.3 Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, đã có những lúc văn xuôi mở cuộc xâm lăng vào thơ Đó là thời kì khởi phát Thơ mới Ngược lại, cũng có những giai đoạn chất thơ xâm nhập vào văn xuôi, làm thành dòng truyện ngắn trữ tình với nhiều phong cách nổi bật Tìm hiểu yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai và Quế Hương giúp cho chúng ta thấy được dòng truyện ngắn trữ tình không phải chỉ dừng lại ở những đỉnh cao của văn học quá khứ mà còn được tiếp nối ở các nhà văn đương đại với nhiều sắc thái mới mẻ Bên cạnh đó, việc nghiên cứu đề tài này còn mang một ý nghĩa thiết thực: giúp cho việc giảng dạy những tác phẩm văn xuôi mang đậm màu sắc trữ tình trong nhà trường được thấu đáo hơn

2 Lịch sử vấn đề

Giao thoa thể loại là một hiện tượng có tính quy luật trong văn chương Truyện ngắn trữ tình chính là sự thâm nhập của yếu tố trữ tình vào một thể loại văn xuôi hiện đang có nhiều thành tựu và được các nhà nghiên cứu dành sự quan tâm khá lớn

2.1 Nghiên cứu yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 nói chung

Qua khảo sát chúng tôi ghi nhận được một số bài viết, công trình, luận văn,

luận án sau đây:

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

Trong cuốn Thế hệ nhà văn sau 1975: Diện mạo và thành tựu, Đinh Trí Dũng có bài viết Mạch trữ tình trong truyện ngắn thế hệ nhà văn sau 1975 Bài

viết khẳng định thế hệ này đã tiếp nối và làm phong phú thêm mạch ngầm trữ tình trong văn xuôi Việt Nam hiện đại và làm cho bức tranh truyện ngắn thêm khởi sắc, đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ ngày càng đa dạng, nhiều chiều của người đọc Ở bài viết này, tác giả có đề cập nhưng chỉ dừng lại ở sự khái quát những nét chung nhất về chất trữ tình trong truyện ngắn của các nhà văn nói chung, trong đó có nhắc đến Trần Thuỳ Mai và Quế Hương

Chuyên luận Tương tác thể loại trong văn xuôi Việt Nam đương đại của

Trần Viết Thiện là công trình đầu tiên đặt vấn đề nghiên cứu một cách hệ thống về văn xuôi sau Đổi mới dưới góc nhìn tương tác thể loại Tác giả đã dành một chương

để khảo sát sự tương tác thể loại trong văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay, nhìn từ cấu trúc thể loại truyện ngắn Trong đó, sự thâm nhập của chất trữ tình vào truyện ngắn được người viết nhìn nhận qua các phương diện: cái tôi trữ tình, thế giới biểu tượng và hiện tượng thơ trong văn Trong phần kết luận, tác giả đã đặt ra triển vọng

của việc tiếp tục nghiên cứu vấn đề: “Đi sâu nghiên cứu tương tác thể loại trong từng tác giả, tác phẩm cũng là hướng đi hứa hẹn nhiều kết quả khoa học Đó thực

sự là những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để góp thêm một góc nhìn trong việc nghiên cứu văn học” [67]

Bên cạnh đó, cũng có một số luận văn đi sâu tìm hiểu yếu tố trữ tình trong

truyện ngắn của một số nhà văn cụ thể: Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Thạch Lam – Hồ Dzếnh của tác giả Nguyễn Văn Tấn, Chất trữ tình trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư của tác giả Thái Thị Thanh Huyền, Yếu tố trữ tình trong văn xuôi Thạch Lam của tác giả Lương Văn Dương,…

2.2 Nghiên cứu yếu tố trữ tình trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai và Quế Hương

Về tác giả Trần Thuỳ Mai, qua khảo sát chúng tôi nhận thấy có một số bài viết, luận văn đề cập đến yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai nhưng hoặc mới chỉ dừng lại ở một vài góc độ riêng lẻ, hoặc chỉ điểm qua bằng những nhận xét chung Chưa có công trình lấy truyện ngắn trữ tình Trần Thuỳ Mai làm đối tượng nghiên cứu trung tâm

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

Luận văn Thi pháp nhân vật của truyện ngắn Trần Thuỳ Mai của tác giả

Nguyễn Thị Hồng Lê khi tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn có nhắc đến chất thơ là một trong ba đặc điểm nổi bật của truyện ngắn Trần Thuỳ Mai Thế nhưng, chất thơ được nêu ra nhằm góp phần lí giải đặc điểm nhân vật chứ chưa đi vào phân tích chất thơ được thể hiện như thế nào trong truyện ngắn của tác giả này Đồng thời, tác giả cũng chỉ đề cập đến giọng điệu trữ tình như một phương thức góp phần xây dựng

nhân vật trung tâm trong các truyện ngắn của Trần Thuỳ Mai Luận văn Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Trần Thùy Mai của tác giả Lê Thị Thanh Hiệp cũng chỉ

nhận xét chung về “chất Huế” trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai, đó là: giọng

văn rất Huế nhẹ nhàng, sâu lắng, giàu chất thơ và rất nữ tính; giọng trần thuật khách quan nhưng vẫn rất trữ tình, êm ái

Tình hình nghiên cứu về tác giả Quế Hương cũng tương tự như trường hợp Trần Thùy Mai Chưa có công trình lấy truyện ngắn trữ tình Quế Hương làm đối

tượng nghiên cứu trung tâm Luận văn Đặc điểm truyện ngắn Quế Hương của tác

giả Trương Ngọc Lợi đã đi sâu tìm hiểu về cuộc đời và quan niệm nghệ thuật của Quế Hương; những đặc điểm cơ bản trong thế giới hình tượng và phương thức trần thuật như nhân vật, không - thời gian, ngôn từ nghệ thuật, giọng điệu trần thuật, Trong đó yếu tố trữ tình chỉ được tác giả tìm hiểu, khái quát qua một phương diện

đó là giọng điệu trữ tình hoài niệm Từ đó, tác giả khẳng định chính giọng điệu ấy làm cho văn của bà dung dị mà sâu lắng, vừa xôn xao buồn, vừa bâng khuâng xao xuyến Đó là yếu tính làm nên chất văn đằm sâu, da diết rất Huế của bà Bên cạnh

đó, phải kể đến bài viết Chất trữ tình trong truyện ngắn Quế Hương của tác giả

Nguyễn Thị Ngọc Giang Bài viết đã tìm hiểu các phương diện như chất thơ, nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, giọng điệu mang đậm tính trữ tình Tuy nhiên, ở phạm vi một bài báo khoa học nên bài viết chỉ dừng lại ở tính khái quát; chưa đi sâu phân tích, luận giải vào từng phương diện cụ thể

Nhìn lại những nghiên cứu về sáng tác của Trần Thuỳ Mai và Quế Hương, có thể thấy chưa có công trình nào nghiên cứu tập trung và có hệ thống về yếu tố trữ

tình trong sáng tác của hai cây bút nữ này Chính vì thế, chúng tôi chọn đề tài Yếu

tố trữ tình trong truyện ngắn Trần Thùy Mai và Quế Hương nhằm nghiên cứu

một cách hệ thống bằng những khảo cứu, phân tích, kiến giải khoa học

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Chúng tôi khảo sát các tập truyện ngắn của hai tác giả như sau:

3.1.1 Tác giả Trần Thuỳ Mai

- Bài thơ về biển khơi, NXB Thuận Hoá, Huế, 1983

- Trò chơi cấm, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 1998

- Quỷ trong trăng, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2001

- Đêm tái sinh, NXB Thuận Hoá, Huế, 2004

- Mưa ở Strasbourg, NXB Phụ nữ, Hà Nội, 2007

- Một mình ở Tokyo, NXB Văn Nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2008

- Onkel yêu dấu, NXB Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2010

3.1.2 Tác giả Quế Hương

- Đôi chân biết khóc, NXB Phụ nữ, Hà Nội, 1995

- Quán Búp Bê, NXB Kim Đồng, 1996

- 27 truyện ngắn của Quế Hương, NXB Phụ nữ, Hà Nội, 2004

- Truyện ngắn ba cây bút nữ: Ngân Hoa, Quế Hương, Đỗ Bích Thúy, NXB Phụ nữ, Hà Nội, 2007

- Đóa hoa không gai và con cừu không rọ mõm, NXB Phụ nữ, Hà Nội, 2010

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là những phương diện biểu hiện của yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai và Quế Hương

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp loại hình: Chúng tôi sử dụng phương pháp loại hình nhằm phân

loại các đặc điểm thuộc phương thức trữ tình và phương thức tự sự; từ đó thấy được

sự xâm lấn, thâm nhập của yếu tố trữ tình vào truyện ngắn nói chung, truyện ngắn hai tác giả nữ nói riêng

- Phương pháp thi pháp học: Chúng tôi soi chiếu dấu ấn của yếu tố trữ tình trong truyện ngắn trên các phương diện thế giới hình tượng và một số phương diện trần thuật Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Trần Thùy Mai, Quế Hương được chúng tôi khai tác từ các góc độ: Nhân vật, không – thời gian, cốt truyện – kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu,…

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

- Phương pháp khảo sát - thống kê: Chúng tôi sử dụng phương pháp này để khảo sát sự hiện diện của yếu tố trữ tình trong từng truyện ngắn cụ thể, từ đó thống

kê những dẫn chứng tiêu biểu tương ứng với các phương diện thế giới hình tượng

và một số phương diện trần thuật trong truyện ngắn của hai tác giả

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Đề tài đặt trong hệ thống truyện ngắn sau

1975 và truyện ngắn nữ sau 1975 nói chung, truyện ngắn của hai tác giả nói riêng

để xem xét, phát hiện và đánh giá những biểu hiện của yếu tố trữ tình trong truyện ngắn của hai tác giả

- Phương pháp so sánh: Dựa trên phương pháp so sánh đồng đại và lịch đại để tìm ra nét đặc sắc của truyện ngắn hai tác giả so với các tác giả khác trên phương diện biểu hiện của yếu tố trữ tình trong tác phẩm

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn khai thác và chỉ ra một cách hệ thống sự tiếp nối của yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Việt Nam, cũng như cho thấy những nét riêng đặc sắc về yếu tố trữ tình trong sáng tác của hai nữ nhà văn Trần Thuỳ Mai và Quế Hương Hi vọng luận văn sẽ mang đến cho bạn đọc cái nhìn toàn diện hơn về văn xuôi trữ tình Việt Nam sau 1975 cũng như truyện ngắn trữ tình trong sáng tác của hai nhà văn Trần Thuỳ Mai, Quế Hương

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung luận văn được cấu trúc thành ba chương:

Chương 1: Yếu tố trữ tình trong sự phát triển của thể loại truyện ngắn Việt Nam hiện đại

Chương 2: Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai, Quế Hương nhìn

từ thế giới hình tượng

Chương 3 Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai, Quế Hương nhìn

từ phương diện trần thuật

Demo Version - Select.Pdf SDK