Luận văn sư phạm Thế giới nghệ thuật trong hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng

Chiếm tỉ lệ đáng kể trong các sáng tác của ông phải kể đến bốn tập hồi kí Những ngày thơ ấu, Bước đường viết văn, Những nhân vật ấy đã sống với tôi, Một tuổi thơ văn.. ở hồi kí này người

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Nguyên Hồng là nhà văn lớn của văn học Việt Nam hiện đại Nếu

có những người chỉ qua trường đời mà trở thành nhà văn thì phải kể Nguyên Hồng vào số ấy Sinh ra và lớn lên trong một gia đình đang thời

kì sa sút, ông không đủ điều kiện theo học những bậc học cao Nhưng bù lại sự “thất học” đó, ông bắt rễ rất sớm vào cuộc đời của những con người nghèo khổ dưới đáy xã hội, sống và thấu hiểu những cảnh đời, những số phận gặp nhiều éo le Đó là nét nổi bật, để lại dấu ấn khá đậm nét trong các sáng tác của ông

Ngót nửa thế kỉ sống bằng nghề viết văn, Nguyên Hồng đã để lại một gia tài văn học khá dày dặn và đặc sắc Đó là kết tinh lao động của một con người thiết tha yêu cuộc sống và tập trung tất cả tài năng, nghị lực cho các trang viết Chiếm tỉ lệ đáng kể trong các sáng tác của ông phải kể đến bốn tập hồi kí Những ngày thơ ấu, Bước đường viết văn, Những nhân vật ấy đã sống với tôi, Một tuổi thơ văn Đáng chú ý nhất trong số ấy là hồi kí Những ngày thơ ấu Đây là tập hồi kí đầu tay, được

in khi nhà văn còn rất trẻ ở hồi kí này người đọc không nhận thấy “sự gia công nghệ thuật” mà được kết dệt với những “rung động cực điểm của một linh hồn trẻ dại lạc loài với những lề lối khắc nghiệt của một gia đình sắp tàn” (Thạch Lam)

Hồi kí Những ngày thơ ấu của nhà văn Nguyên Hồng là một tác phẩm khá hấp dẫn nhưng tiếc rằng lâu nay vẫn chưa được tìm hiểu và nghiên cứu kĩ lưỡng Người ta xem nhẹ vị trí của Những ngày thơ ấu , coi đó chỉ như một nét điểm xuyết trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của nhà văn

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2

Có thể khẳng định rằng, Những ngày thơ ấu nói riêng cùng với ba tập hồi kí nữa của Nguyên Hồng là những tác phẩm đặc sắc, chiếm một

vị trí quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của ông Nó góp phần dựng lại toàn bộ “bức chân dung” nhà văn Lần theo từng dòng hồi kí, người đọc nhận ra được một phần hiện thực xã hội đương thời với những tâm tư, tình cảm, những bước thăng, bước trầm trong cuộc đời của người con Nam Định Đồng thời ở những tác phẩm này cũng có không ít những biểu hiện nghệ thuật độc đáo cần được khai thác Chính vì vậy việc nghiên cứu những tác phẩm hồi kí của Nguyên Hồng là một việc làm cần thiết Đặc biệt là hồi kí kể về quãng thời thơ ấu để giúp cho người đọc có những cái nhìn sâu hơn, góp phần hiểu và lí giải bước đầu về tâm hồn của nhà văn giàu lòng nhân ái này

Xuất phát từ thực tế trên cùng với việc học tập, giảng dạy đoạn trích của tác phẩm ở Trường trung học cơ sở và một lí do quan trọng nữa là từ trực cảm cá nhân, từ lòng yêu mến nhà văn Nguyên Hồng cùng với những tác phẩm hồi kí của ông, chúng tôi chọn tìm hiểu, nghiên cứu hồi

kí Những ngày thơ ấu từ góc độ nghệ thuật để cho người đọc có cái nhìn toàn diện hơn những nét đặc sắc, độc đáo của hồi kí Nguyên Hồng

2 Lịch sử vấn đề

Nếu như các tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết của Nguyên Hồng được tìm hiểu, nghiên cứu một cách cặn kẽ thì hồi kí của ông chưa được xem xét một cách đầy đủ và có hệ thống Nếu có cũng chỉ mang tính chất thoáng qua, lẻ tẻ

Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại (Quyển IV) (1942), có bài viết nhan đề Tác phẩm Nguyên Hồng trước Cách mạng tháng Tám, đề cập tới những tác phẩm của nhà văn trước Cách mạng trong đó có hồi kí Những ngày thơ ấu Ông đánh giá “Lối tự truyện này ở Anh, ở Mĩ, ở Nga

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2rất thịnh hành; nhưng ở nước Việt Nam ta, viết được tôi cho là can đảm lắm”

Phan Cự Đệ trong Tác phẩm văn học 1930 - 1945 (1991), có bài viết nhan đề Tiểu thuyết tự truyện Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng,

đã đánh giá vị trí của hồi kí trong văn học hiện đại, nêu bật nét đặc sắc của hồi kí trong thế giới nhân vật cũng như phong cách viết hồi kí giàu chất trữ tình và chất thơ của Nguyên Hồng Tác giả đánh giá về hồi kí:

“Có lẽ là tác phẩm xúc động nhất, chân thành nhất trong cả cuộc đời viết văn của Nguyên Hồng”

Nguyễn Đăng Hiệp trong bài Đặc sắc hồi kí của Nguyên Hồng (1991), đã nêu lên được những nét đặc sắc trong hồi kí của Nguyên Hồng là loại hồi kí tâm trạng, lời văn giàu chất trữ tình và nhận định:

“Toàn bộ những trang sách ấy là một thứ trữ tình được thể hiện bằng văn xuôi, tạo thành một bức chân dung tự hoạ”

Từ những nhận xét mang tính chất gợi dẫn của các nhà nghiên cứu, trong khoá luận này, chúng tôi sẽ đi sâu vào tìm hiểu Thế giới nghệ thuật trong hồi kí Những ngày thơ ấu

3 Mục đích nghiên cứu

Khoá luận này nhằm mục đích phục vụ tốt hơn cho việc giảng dạy cũng như tìm hiểu hồi kí Những ngày thơ ấu Đồng thời, thông qua khoá luận người viết muốn nâng cao khả năng nghiên cứu tác phẩm từ góc độ nghệ thuật

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khoá luận là hồi kí Những ngày thơ ấu Phạm vi của đề tài là tập trung vào nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong hồi kí Những ngày thơ ấu trên các phương diện: nhân vật, không

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2gian - thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu, nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật kết cấu

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luận này, người viết chủ yếu sử dụng các phương pháp: Phương pháp so sánh

Phương pháp thống kê

Phương pháp phân tích - tổng hợp

6 Đóng góp của khoá luận

Khoá luận đi sâu tìm hiểu vị trí thể hồi kí trong văn học hiện đại Việt Nam, cung cấp những hiểu biết chung nhất về thể hồi kí Đặc biệt, khoá luận đã đi sâu vào tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong hồi kí Những ngày thơ ấu ở các phương diện: nhân vật, không gian, thời gian, kết cấu, trần thuật, ngôn ngữ, giọng điệu…nhằm giải mã phần nào thế giới nghệ thuật riêng của Nguyên Hồng đồng thời hiểu hơn những tâm tư, tình cảm, quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn được mệnh danh là nhà văn của “những người cùng khổ”

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung khoá luận được triển khai gồm có ba chương:

Chương 1 Những vấn đề chung

Chương 2 Nhân vật trong hồi kí Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng Chương 3 Các phương thức tổ chức thế giới nghệ thuật trong hồi kí Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2

NỘI DUNG

Chương 1 Những vấn đề chung 1.1 Khái quát về thể hồi kí trong văn học hiện đại Việt Nam

Nhắc đến các thể kí, người ta nhắc đến bút kí, tuỳ bút với giọng văn trữ tình, sâu lắng; đến bút kí chính luận với giọng văn sắc sảo và lối tư duy độc đáo; đến kí sự, phóng sự với chất liệu hiện thực đa dạng, cực kì phong phú và người ta cũng không quên nhắc đến hồi kí như một thể văn

có đặc điểm giao thoa với các tiểu loại trên nhưng cũng rất đặc trưng, riêng biệt

Về phương diện lí luận, chưa có một công trình nào chính thức đưa

ra định nghĩa trọn vẹn về hồi kí Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của tập thể các tác giả: Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi định nghĩa:

“Một thể loại thuộc loại hình kí, kể lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả là người tham gia hoặc chứng kiến” [6, 152]

Giáo sư Phương Lựu trong cuốn Lí luận văn học thì dừng lại: “Cuối cùng hồi kí với đặc điểm là chủ thể trần thuật phải là người trong cuộc,

kể lại những sự việc trong quá khứ Hồi kí có thể nặng về người hoặc việc, có thể theo dạng kết cấu cốt truyện hoặc kết cấu liên tưởng” [10, 436]

Các tác giả cuốn Lí luận văn học (Nhà xuất bản Đại học quốc gia, 1998) không đưa ra định nghĩa nhưng giới hạn hồi kí ở một vài đặc điểm sau: kể lại những điều mình có dịp quan sát hoặc nghe trực tiếp, những

sự việc và con người để lại ấn tượng, gắn với những kỉ niệm riêng nhưng đồng thời lại có nội dung xã hội phong phú, có liên hệ với thực tại và có

ý nghĩa xã hội sâu sắc

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2

Và cuối cùng là tác giả Đức Dũng trong bài Kí báo chí và kí văn học (2003), đã đưa ra những đặc điểm cơ bản của thể loại kí:

Là ghi chép chính xác, trung thực về những biến cố có ý nghĩa đã xảy ra trong quá khứ và có những liên hệ với thực tại;

Tác giả kể lại những hồi ức, những kinh nghiệm và những điều tai nghe mắt thấy của chính mình;

Nhân vật trần thuật giữ vai trò trung tâm trong hồi kí

Tác giả cũng nêu ra một số vấn đề quan trọng trong hồi kí:

Mức độ tiêu biểu, điển hình của sự việc mà nó phản ánh;

Những sự việc, chi tiết được miêu tả, đặc tả một cách ấn tượng;

Chú trọng kết cấu, ngôn ngữ và đặc biệt là vai trò của tác giả - nhân vật trần thuật

Có thể nói Kí báo chí và kí văn học của Đức Dũng do kế thừa và phát huy tiền đề có trước nên đây là công trình đầy đủ hơn về kí với việc đưa ra đặc điểm của các thể kí như: bút kí, hồi kí, phóng sự… song ông cũng chỉ dừng lại ở việc đưa ra nội hàm của thể loại mà chưa đưa ra định nghĩa cụ thể của mỗi thể loại trong đó có định nghĩa về hồi kí

Trở lại với cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả cuốn sách đã đưa ra một thông tin hết sức cần thiết, đó là sự ra đời của hồi kí: “Hồi ức của Kxênophon và Xôcrat và những ghi chép của các ông về các cuộc hành quân của người Hi Lạp là những tác phẩm cổ xưa nhất” [6, 152]

Từ đó tới nay, bao biến cố, thăng trầm xảy ra trong xã hội, mỗi thời kì lại được ghi lại bằng hồi ức của con người Hồi kí đa dạng trong nội dung

và đối tượng phản ánh, từ tâm tình cá nhân đến những sự việc mang tầm chính trị, xã hội sâu sắc; từ hồi kí của những người nổi tiếng, những nhà hoạt động chính trị, những vị tướng đến những nhà văn, nhà báo Thế giới biết đến hồi kí của công nương nước Anh Dianan, tổng thống Mĩ

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2Kenerdy, ngoại trưởng Mĩ Hilary Clinton, hồi kí Từ ngôi sao điện ảnh đến nữ tỉ phú của Lưu Hiểu Khánh, nhà báo U Bớcset đã viết một cuốn hồi kí đề cập đến những vấn đề nóng bỏng của thế kỉ XX

ở Việt Nam, so với các tiểu loại khác thì hồi kí xuất hiện muộn hơn

Từ thế kỉ XVIII, XIX chúng ta đã có những tác phẩm kí sự: Thượng kinh

kí sự, Hoàng Lê nhất thống chí ; đầu thế kỉ XX chúng ta có một loạt các phóng sự văn học như: Tập án cái đình của Ngô Tất Tố; Cạm bẫy người,

Kĩ nghệ lấy Tây, Làm đĩ, Cơm thầy cơm cô, Lục xì của Vũ Trọng Phụng; Ngõ hẻm ngoại ô của Nguyễn Đình Lạp; Tôi kéo xe của Tam Lang; Hà Nội lầm than, Làm tiền của Trọng Lang nhưng riêng với hồi kí phải sau Cách mạng tháng Tám mới thực sự phát triển Khi đội ngũ các nhà văn, nhà thơ đông đảo dần, có nhiều vốn sống, kinh nghiệm được tích luỹ; theo thời gian các kinh nghiệm, hồi ức được sàng lọc, để khi nhớ lại nó không chỉ là một sự giải toả xuất phát từ nhu cầu tự thân mà còn do đòi hỏi xã hội Trong văn học hiện đại, hồi kí Cách mạng chiếm vị trí vô cùng quan trọng Đó là những hồi kí ghi lại những năm tháng đấu tranh gian khổ cho độc lập, tự do của dân tộc; là những hồi kí về Cách mạng tháng Tám vĩ đại, về chién thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu, về chủ tịch Hồ Chí Minh và những chiến sĩ Cách mạng bất khuất Có thể kể ra đây những hồi kí như: Sống như anh viết về anh hùng Nguyễn Văn Trỗi, Bất khuất của Nguyễn Đức Thuận, Ngục Kon Tum của Lê Văn Hiến, Những năm tháng không thể nào quên của đại tướng Võ Nguyên Giáp là những hồi kí xuất sắc trong dòng văn học Cách mạng nói riêng và văn học hiện đại Việt Nam nói chung

Cùng với hồi kí về đề tài Cách mạng, hồi kí của các nhà văn cũng

có vị trí đặc biệt Đây là những trang sách cung cấp cho người đọc cái nhìn mới về cuộc đời cũng như sự nghiệp văn chương, con đường đến

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2với nghệ thuật của các nhà văn Những tác phẩm tiêu biểu có thể kể ra đây như: bốn tập hồi kí của nhà văn Nguyên Hồng: Những ngày thơ ấu, Bước đường viết văn, Những nhân vật ấy đã sống với tôi, Một tuổi thơ văn; Nhớ lại một thời của Tố Hữu; Hồi kí Đặng Thai Mai; Song đôi của Huy Cận; Đời viết văn của tôi của Nguyễn Công Hoan; Từ bến sông Thương của Anh Thơ; Cỏ dại, Cát bụi chân ai, Chiều chiều của Tô Hoài; Bốn mươi năm nói láo của Vũ Bằng Đây có thể nói là những tác phẩm hồi kí tiêu biểu cho hồi kí văn học hiện đại Việt Nam

Tố Hữu trong lời mở đầu Cùng bạn đọc yêu quý tâm sự: “Tôi sẽ là một kẻ vô ơn, bất nghĩa nếu không kể lại những tấm gương trong sáng, những công lao cao quý của đồng bào, đồng chí mà tôi được biết và mang nặng ân tình Vì vậy, đã đến lúc tôi cần viết một bản hồi kí về cuộc đời chúng tôi đã sống, trong đó có cuộc đời riêng mình” [9, 6] Còn với

Tô Hoài, ông từng nói: “Tôi viết hồi kí là khó khăn hơn cả sáng tác Bởi

đó là một cuộc đấu tranh tư tưởng để viết ra Nó chân thành hay dối trá,

nó thanh minh hay báo công khoe khoang Làm thế nào cho khách quan nhất mà lại tình cảm nhất với một dụng ý về vấn đề thật rõ ràng Đây là một cuộc mổ xẻ toàn diện, không phải nhẹ nhàng và chỉ có cảm hứng” [5, 142]

Các nhà văn từ những nhu cầu khác nhau mà viết hồi kí nhưng về

cơ bản hồi kí nhà văn cho ta hiểu hơn về con người, hoàn cảnh gia đình, tâm tư, tình cảm, sự nghiệp văn chương cũng như quá trình sáng tác của mỗi nhà văn So với tiểu thuyết, thơ hay truyện ngắn hồi kí không có bề dày lịch sử tồn tại lâu dài và khối lượng tác phẩm đồ sộ, nhưng trong văn học Việt Nam nói chung và văn học hiện đại Việt Nam nói riêng hồi kí vẫn khẳng định được vị thế của riêng mình Thời gian gần đây, nhiều tác phẩm hồi kí xuất hiện gây được nhiều cảm tình trong lòng độc giả Độc

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2giả say sưa đón nhận Song đôi - bộ hồi kí viết chung của Huy Cận và Xuân Diệu, Nhớ lại một thời của Tố Hữu, lại xôn xao khi Cát bụi chân ai

và Chiều chiều của Tô Hoài ra đời Dù rằng có nhiều ý kiến xung quanh những hồi kí ấy nhưng không thể phủ nhận giá trị của mỗi tác phẩm

Xã hội ngày một phát triển, cùng với những thay đổi của kinh tế, văn học nghệ thuật cũng có nhiều biến chuyển để phù hợp, biến chuyển

để tìm ra những giá trị mới Khi những giá trị cũ cần được nhìn nhận lại thì vai trò của mỗi con người và của mỗi cái “tôi” sẽ được đặt đúng vị trí của nó Chính vì vậy hồi kí ngày càng được đánh giá cao và ngày càng

có nhiều người tìm đến hồi kí như một phương tiện để bộc lộ, để chia sẻ Khẳng định hồi kí như một thể loại có giá trị và ngày càng phát triển trong văn học hiện đại có lẽ cũng không thái quá

1.2 Tác giả Nguyên Hồng và hồi kí Những ngày thơ ấu

1.2.1 Tác giả Nguyên Hồng

Nguyên Hồng tên thật là Nguyễn Nguyên Hồng sinh ngày 05 tháng

11 năm 1918 tại phố Hàng Cau, Nam Định trong một gia đình theo đạo Thiên chúa giáo Cha mất khi Nguyên Hồng mới 12 tuổi Mẹ lại đi bước nữa và thường xuyên phải đi làm ăn xa - có thời gian vào tận Vinh ở vú cho Tây đoan Đó là một người đàn bà dịu hiền và có nhan sắc nhưng lại

bị ép vào cuộc hôn nhân không hạnh phúc Xã hội phong kiến với những

hủ tục lạc hậu không chấp nhận người đàn bà sinh nở khi chưa đoạn tang chồng cũ, người mẹ luôn phải xa con, cậu bé Hồng ngay từ nhỏ đã phải sống thiếu tình thương và vô cùng cực nhục trong sự ghẻ lạnh của gia đình bên nội Chính điều này ảnh hưởng rất sâu đậm đến Nguyên Hồng, ông có một trái tim nhạy cảm, luôn thức đập thổn thức những nhịp đập của tình thương Và cũng không ngẫu nhiên mà trong sáng tác của mình, Nguyên Hồng lại viết rất cảm động về người phụ nữ và trẻ em, không

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2ngẫu nhiên mà những Mợ Du, Những ngày thơ ấu lại làm cho độc giả say mê đến vậy Có lẽ vì tuổi thơ sớm chịu những thua thiệt ấy chăng? Cảnh ngộ khó khăn đã “ném” Nguyên Hồng vào môi trường của những con người cùng khổ Ngay từ thủa cắp sách tới trường ông đã phải lăn lộn với đời, sống bằng những “nghề nhỏ mọn” nơi vườn hoa, cổng chợ, bến tàu, bến ô tô Năm 16 tuổi khi phải rời quê hương tới thành phố Hải Phòng, Nguyên Hồng chính thức gia nhập vào cuộc sống của những hạng người dưới đáy xã hội thành thị Hoàn cảnh đó đã tạo ra “chất lao động, chất dân nghèo”, thấm sâu vào văn chương, vào thế giới nghệ thuật của ông

Từ thế giới của người lao động khổ nhất, Nguyên Hồng đã bước thẳng đến với nghề viết văn 17 tuổi ông cho ra đời tiểu thuyết Bỉ vỏ, tác phẩm sau đó được giải thưởng của Tự lực văn đoàn 20 tuổi in hồi kí Những ngày thơ ấu trên báo Ngày nay và tới năm 1940 xuất bản thành sách Hai tác phẩm này ra đời đã khẳng định tên tuổi của nhà văn trên văn đàn hiện đại

Nguyên Hồng cũng sớm tiếp xúc với sách báo Cách mạng tiến bộ từ thời Mặt trận dân chủ Năm 1943, ông tham gia tổ chức Văn hoá cứu quốc Sau Cách mạng, ông vẫn tiếp tục hoạt động ở Hội Năm 1955, ông

về Hải Phòng làm tờ Tin Hải Phòng, năm 1956 lên Hà Nội làm báo Văn nghệ, năm 1957 tham gia Đại hội thành lập Hội nhà văn Việt Nam, phụ trách tuần báo Văn Tháng 1 năm 1964, Nguyên Hồng tham gia Đại hội thành lập Chi hội Văn học nghệ thuật Hải Phòng và giữ chức chủ tịch cho tới khi mất Ông mất ngày 2 tháng 5 năm 1982 tại ấp Cầu Đen, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang Ông vinh dự được Nhà nước trao tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I năm 1996

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2 Ngót năm mươi năm cầm bút, Nguyên Hồng để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ:

* Tiểu thuyết: Bỉ vỏ (1937); Qua những màn tối (1942); Quán nải (1943); Hơi thở tàn (1944); Cửa biển gồm: Sóng gầm (1961), Cơn bão đã đến (1968), Thời kì đen tối (1973), Khi đứa con ra đời (1976)

* Truyện ngắn, hồi kí, bút kí: Bảy Hựu (1941), Những ngày thơ ấu (1941), Cuộc sống (1942), Hai dòng sữa (1943), Vực thẳm (1944), Miếng bánh (1945), Ngọn lửa (1945), Địa ngục và lò lửa (1946), Đất nước yêu dấu (1949), Đêm giải phóng (1951), Sức sống của ngòi bút (1963), Bước đường viết văn của tôi (1971), Một tuổi thơ văn (1973), Những nhân vật ấy đã sống với tôi (1978)

* Thơ: Trời xanh (1961)

Trong nền văn học hiện đại Việt Nam, ông thuộc số ít những nhà văn sống và viết dưới hai chế độ khác nhau (trước và sau Cách mạng tháng Tám) Trong lớp nhà văn ấy ít ai được như ông, ở hai giai đoạn hai phần sự nghiệp cân xứng và đặc biệt hai phần sự nghiệp ấy gần như liền mạch, có sự thống nhất về tư tưởng, phong cách Có được điều này bởi

vì con người, tư tưởng, sự nghiệp ấy đều bắt nguồn từ truyền thống dân tộc, từ tinh thần nhân đạo Nói như Nguyễn Đăng Mạnh: “Con đường nghệ thuật của Nguyên Hồng là con đường của nhà tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa với chủ đề nhân đạo mãnh liệt và thống thiết” [13, 69] Cả cuộc đời cầm bút ông là tấm gương lao động nghệ thuật không ngừng nghỉ, ông viết đến “quằn quại cả bút, cạn cả máu” Vương Trí Nhàn nhận định: Nguyên Hồng “có một cuộc đời sáng tạo trong đau khổ nhưng đau khổ đã trở thành cái đẹp” Ông và những trang viết sẽ trường thọ mãi 1.2.2 Hồi kí Những ngày thơ ấu

Những ngày thơ ấu ra đời vào năm 1938, được đăng dần trên báo

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2Ngày nay của Tự lực văn đoàn từ số 134 ra ngày 29 tháng 10 năm 1938 Đây là tập hồi kí được viết khi nhà văn còn rất trẻ (khoảng 20 tuổi) Lúc bấy giờ viết hồi kí là một thứ khá mới mẻ Có thể coi Nguyên Hồng là người đầu tiên mở màn cho thể loại này trong văn học hiện đại Có lẽ vì

sự mới mẻ này mà lúc đầu nhà xuất bản Đời nay không để tên tác phẩm

là hồi kí mà gọi mơ hồ là tiểu thuyết Vũ Ngọc Phan đánh giá rất cao tác phẩm này và cho rằng: “Lối tự truyện này ở Anh, ở Mĩ, ở Nga rất thịnh hành nhưng ở Việt Nam ta viết được tôi cho là dũng cảm lắm” Hồi kí này gồm 9 chương, được tác giả đặt tên:

Chương 1: Tiếng kèn

Chương 2: Chúa thương xót chúng con

Chương 3: Truỵ lạc

Chương 4: Trong lòng mẹ

Chương 5: Đêm nô-en

Chương 6: Trong đêm đông

đủ trong hồi kí

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2

Hồi kí Những ngày thơ ấu cũng là những trang viết xúc động nhất về mẹ của Nguyên Hồng Tuổi thơ sớm chịu những thua thiệt, thiếu thốn tình cảm, luôn khao khát vòng tay mẹ:“Mẹ ơi! Con khổ quá mẹ ơi! Sao mẹ đi lâu thế? Mãi không về!” [8, 257] đều được viết rất rõ trong Những ngày thơ ấu Ngay từ lời đề tựa của tập hồi kí, Nguyên Hồng đã viết dòng giản dị nhưng chân thành: “Kính tặng mẹ tôi” và trong suốt những trang hồi kí ấy, ta bắt gặp hình ảnh người mẹ hiền dịu phải chịu cuộc hôn nhân không hạnh phúc, chịu những thành kiến cay nghiệt của những lễ giáo phong kiến mà như tác giả viết: “Đời sống mẹ tôi bao giờ cũng chỉ là cái bóng ngăn bức tường dày mãi mãi thần phục ở dưới chân

để rồi sẽ tan xuống đất nếu ánh sáng soi tắt” [8, 237]

Nguyên Hồng không viết hồi kí theo kiểu biên niên khô cứng mà Những ngày thơ ấu là hồi kí theo kiểu dòng tâm trạng, cùng những mốc quan trọng là những cảm xúc khác nhau của nhà văn Ta có thể thấy bắt gặp những dòng cảm xúc tinh tế khi tác giả thấy mẹ nhìn tốp lính thổi kèn đi khuất: “Và cho tới ngày tôi không thể nào quên được cái cảm giác

là lạ do một bàn tay nhỏ nhắn run run bỗng từ đầu tuột xuống vai tôi, và một màng lành lạnh mong manh vương qua một cặp mắt lờ đờ nhìn vào mắt tôi chợt làm ngực tôi lạnh dợt đi ” [8, 232] Hay là những dòng cảm xúc khi trong lòng mẹ: “Tôi ngồi trên đệm xe, đùi áp đùi mẹ tôi, đầu ngả vào cánh tay mẹ tôi, tôi thấy những cảm giác ấm áp đã bao lâu nay mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt Hơi quần áo mẹ tôi và những hơi thở ở khuôn miệng xinh xắn nhai trầu phả ra lúc đó thơm tho lạ thường ” [8, 249]

Đến với Những ngày thơ ấu một điều dễ nhận ra nữa đó chính là chất trữ tình nổi bật hơn cả trong những trang viết Nguyên Hồng đã lắng nghe được những âm vang sâu lắng của tâm hồn, miêu tả một thiên nhiên

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2đầy thanh sắc Những nỗi buồn, nỗi cô đơn của tuổi thơ đã ám ảnh tâm hồn cậu bé đa cảm ngày này qua ngày khác, hiện lên trên trang sách thành một ấn tượng về mùa đông dài dằng dặc: “Mùa thu ngắn quá, tiếp ngay đến là mùa đông dài và buồn Mùa đông năm ấy mưa phùn liên miên như không bao giờ hết trong cái lạnh lẽo tê buốt của những luồng gió lộng” [8, 230]; hay là những đêm đông vắng lặng, tái tê nỗi nhớ:

“Những mảnh lá chạy xào xạc trên mặt đường chạy cả vào lòng tôi cùng với những âm thanh mơ hồ Trong lòng tôi, tiếng lá lao xao như không bao giờ tắt Giá buốt quá Trong lòng tôi xác lá vụn mãi ra, nhiều bao nhiêu lại biến nhanh đi bấy nhiêu Tôi đi mê man, với hình ảnh một đám

ma tẻ lạnh không kèn không trống ” [8, 255]

Những ngày thơ ấu có lẽ là hồi kí xúc động nhất, chân thành và trong sáng nhất trong cả cuộc đời viết văn của Nguyên Hồng Nó ngân vang mạnh mẽ, thu hút tình cảm của người đọc khiến cho người ta không thể dửng dưng, lạnh nhạt trước một sự chân thành, thắm thiết đến vậy

Có phải vì thế chăng mà Những ngày thơ ấu đã làm cho bao thế hệ bạn đọc “rung động cực điểm”?

1.3 Thế giới nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi: “Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của các sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được sáng tạo theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người” [6, 302]

Thế giới nghệ thuật đã khẳng định phương thức phản ánh vũ trụ - con người theo cách riêng của văn học, nghệ sĩ muốn khẳng định cá tính

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2riêng và đem lại cho người đọc nhận thức phong phú thì phải tạo được cho mình một thế giới nghệ thuật riêng, tức là mọi tư duy trong tác phẩm được nhận biết theo cách của nhà văn Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lí riêng…và chỉ xuất hiện ước lệ trong tác phẩm nghệ thuật

Như vậy, mỗi thế giới nghệ thuật ứng với quan niệm riêng về thế giới, một cắt nghĩa về thế giới, giúp ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ

Chúng ta biết rằng, mỗi tác phẩm văn học đều được lấy chất liệu từ hiện thực khách quan nhưng được phản chiếu qua lăng kính tâm hồn của nghệ sĩ Mỗi nhà văn có một cách nhận thức riêng về hiện thực, chính vì vậy mỗi tác phẩm sẽ là một thế giới nghệ thuật riêng, nhiệm vụ của người tiếp nhận là phải tìm mã khoá để bước vào thế giới nghệ thuật đó

Như đã nêu trên, thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng vì thế có thể nêu ra các yếu tố biểu hiện của thế giới nghệ thuật như: nhân vật, thời gian - không gian nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu Trong bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào, việc đi tìm hiểu tác phẩm thông qua việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật là một điều cần thiết Đặc biệt với những tác phẩm hồi kí có đặc điểm là những dòng tâm sự kể

về những biến cố đã xảy ra trong cuộc đời tác giả thì việc đi tìm hiểu thế giới riêng ấy là một việc cần thiết hơn lúc nào hết Điều ấy sẽ giúp phần nào lí giải về con người thực tế cũng như quan niệm nghệ thuật, những tâm tư, tình cảm, cách lí giải cuộc sống của tác giả Việc đi tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong hồi kí Những ngày thơ ấu cũng không nằm ngoài mục đích đó

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2

Chương 2 Nhân vật trong hồi kí Những ngày thơ ấu của nguyên hồng 2.1 Khái niệm nhân vật

Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên): “Nhân vật là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm nghệ thuật” [19, 771]

Giáo sư Hà Minh Đức trong giáo trình Lí luận văn học định nghĩa:

“Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách ” và chú ý thêm rằng: “Nhân vật thường được quan niệm với phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người” [5, 159]

Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học là rất quan trọng Nhân vật là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực đồng thời cũng thể hiện tư tưởng của tác phẩm Với tư cách là cơ sở tạo nên thế giới nghệ

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2thuật, nhân vật là yếu tố đầu tiên được xem xét khi muốn tìm hiểu thế giới nghệ thuật của một nhà văn

So với các tác phẩm khác, thế mạnh của hồi kí là việc nhớ lại các

sự kiện, biến cố đã xảy ra trong quá khứ và còn đọng lại với những ấn tượng sâu sắc đối với cá nhân người viết Song song tồn tại cùng những biến cố, sự kiện đó chính là các nhân vật Những nhân vật thường là những người có quan hệ thân cận với nhà văn, không nhiều hư cấu Các nhân vật cùng với dòng hồi ức, sự kiện làm cho tác phẩm sáng rõ hơn đồng thời cùng với những mối quan hệ giữa nhà văn và nhân vật, cách nhà văn viết, nhìn nhận, đánh giá về nhân vật sẽ giúp cho người đọc có cái nhìn toàn diện về thế giới tâm hồn cũng như những quan niệm nghệ thuật về con người của chính nhà văn ấy Soi chiếu vào Những ngày thơ

ấu độc giả cũng tìm thấy ở đây cả thế giới nhân vật trong dòng hồi ức của một đứa trẻ tội nghiệp Đó là người bà, người mẹ, người cha, người

cô, là những đứa trẻ lang thang đầu đường, xó chợ, là cậu bé vô cùng nhạy cảm, tinh tế, luôn khao khát tình thương nhưng sớm chịu những bất hạnh Toàn bộ những nhân vật này góp phần tạo nên thế giới nghệ thuật riêng của Những ngày thơ ấu, mỗi nhân vật lại góp vào đó một mảnh ghép để người đọc hiểu hơn về con người cũng như quan niệm nghệ thuật của nhà văn sinh ra trên quê hương Nam Định

2.2 Nhân vật trong hồi kí Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng2.2.1 Những con người nhỏ bé

Đặc điểm quan trọng của hồi kí là người viết luôn tôn trọng sự thật, ghi lại một cách tương đối chính xác những gì bản thân trải qua đã

để lại ấn tượng sâu đậm Những ngày thơ ấu cũng vậy, Nguyên Hồng đã ghi lại quãng thời gian thơ ấu đầy nước mắt của mình Trong hồi kí này, thế giới nhân vật của ông không có gì xa lạ mà chính là những người

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2thân trong gia đình của ông, những người đã sống cùng nhà văn trong suốt quãng thời thơ ấu Và đó cũng chính là ông với những bất hạnh, cơ cực của một thời ấu thơ xa mẹ, thiếu thốn tình thương, phải tự bươn chải kiếm sống Không hư cấu, cũng không phải là nhân vật của sự sao chép một vài đặc điểm của đời thường mà thế giới nhân vật ấy hiện lên vô cùng chân thực Đó là con người của những lo toan vất vả thường ngày,

là những con người với những hoàn cảnh riêng, phải chịu nhiều những

ép buộc, éo le Họ là những con người nhỏ bé

Ngay từ cách nhà văn gọi tên người đọc đã cảm nhận được những nhân vật bé mọn trong hồi kí của ông Nhà văn không gọi tên theo danh

từ riêng mà hầu hết những nhân vật ấy được gọi theo danh từ chung Đó là: bà tôi, là cậu tôi, là mẹ tôi, là cô tôi giản dị, đời thường vô cùng Lần lượt trong những trang văn ấy những số phận được hiện lên rõ nét

Nhân vật đầu tiên trong dòng hồi ức ấy chính là người cha làm cai ngục Ông có cuộc sống gần như vô nghĩa Lấy vợ không phải vì “quen biết nhau lâu mà yêu thương nhau” mà hoàn toàn là do sự sắp đặt bởi vì gia đình “hiếm hoi muộn cháu”, đang cần có người nối dõi Cuộc sống gia đình không hề có ý nghĩa với người cha ấy, ngay cả khi đứa con hỏi:

“Cậu ơi! Em Quế không phải là con cậu mà con cai H phải không? ” người cha ấy cũng chỉ “yên lặng, miệng hơi nhếch về một bên” Nếu là người có trách nhiệm sẽ tức giận, giải thích cho con nhưng ở đây thì hoàn toàn ngược lại Bởi mối gắn kết giữa ông và người vợ chỉ là gượng gạo, hời hợt làm đẹp lòng người mẹ già mà thôi Sống cuộc sống không hạnh phúc người cha đã tìm đến thuốc phiện như một sự giải thoát, trốn tránh, như một điều tất yếu Phá tan cơ nghiệp gia đình, ăn bám cả vào những đồng tiền buôn bán của vợ thậm chí là cả những đồng tiền đánh đáo của đứa con để thoả mãn cơn nghiện, người cha ấy như một cái bóng

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2tan biến dần và rồi chết trong một đám ma tẻ lạnh chỉ có hai đứa trẻ con khóc với hơn chục người khiêng trong một ngày rằm tháng tám Là người phá tan gia đình nhưng người cha ấy suy cho cùng cũng không hề đáng trách Ông cũng chỉ là nạn nhân của những sắp đặt, của những ép buộc mà không thể tự quyết định cuộc sống riêng cho mình Cái đáng trách của ông chỉ là đã không dám đối diện với cuộc đời mà tìm cách chạy trốn hèn nhát vào ma tuý Kết cục cho số phận của con người ấy cũng thật đáng thương Cả cuộc đời cam chịu cuộc sống không hạnh phúc, luôn là những chán ngán và cuối cùng thì chết dần, chết mòn trong thế giới ảo mộng của nha phiến

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2 Nhân vật tiếp theo người đọc nhận thấy trong thế giới nhân vật này

đó chính là người bà Là một người phụ nữ tần tảo, chịu đựng nhiều vất vả, cơ cực, bị xã hội phong kiến và những lề thói cổ hủ áp chế “từ thủa lọt lòng đã phải sống với những thành kiến, những lề thói tối tăm, cay nghiệt, rồi phải coi học thức như một sự quái gở, tự do như tội lỗi” [8, 219] Cuộc đời của bà là cả những chuỗi ngày cam chịu, bị đè nén

“ngay khi lọt lòng mẹ, người đàn bà ấy đã phải chịu ngay cái cảnh bất công trong sự chăm nuôi cùng các anh trai, em trai, lớn lên một chút choáng váng u mê vì sự dạy bảo, sai khiến của ông bà, cha mẹ và họ hàng mười tám tuổi đã thành một người con gái cằn cỗi, lúc nào cũng khép nép, lo sợ, rồi thì về nhà chồng với một lòng nhẫn nhục ngày càng dạn dầy, một tính khiếp phục ngày càng mạnh mẽ ” [8, 227] Chính những lề thói cổ hủ ấy đã biến người phụ nữ đó thành một người cay nghiệt “đủ các tính ác, tính xấu” nhưng cũng rất đáng thương Chồng mất sớm, một tay bà gây đựng lên cơ nghiệp gia đình, lăn lộn kiếm sống nhưng về già lại chịu cảnh sống cực khổ Con trai nghiện ngập, gia đình tan nát Bà phải chứng kiến cảnh mồ hôi công sức của mình: nhà cửa, đồ đạc lần lượt đội nón ra đi, phải sống những ngày tháng cơ cực rét mướt, chật chội ở phố Hàng Sũ, Bến Gỗ Có thể nói rằng, cả cuộc đời người đàn bà ấy là những tháng ngày đau khổ, sống trong những cam chịu, bất công, những bó buộc của những hủ tục, lề thói phong kiến Một điều đặc biệt khi viết về những nhân vật nhỏ bé, Nguyên Hồng

đã dành những trang viết xúc động nhất về người mẹ và những “rung động cực điểm” của một linh hồn trẻ dại trước những sóng gió cuộc đời Bởi vì đây chính là những nạn nhân chịu nhiều thiệt thòi nhất của những

ép uổng, những gượng gạo và thành kiến, hủ tục lạc hậu Đó là một người mẹ hiền dịu, có nhan sắc nhưng phải chịu nhiều cay đắng, cực

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2khổ Người phụ nữ ấy đi lấy chồng khi còn rất trẻ, lấy một người chồng gấp đôi tuổi không phải vì quen biết, yêu thương nhau mà bởi vì cha mẹ

“sợ nguy hiểm giữ con gái đẹp trong nhà” và “muốn cho người con ấy chỗ nương tựa chắc chắn” [8, 213] Cuộc hôn nhân ép uổng, “không yêu nhau mà gần như khinh miệt nhau” [8, 236] đã làm cho cuộc sống người phụ nữ ấy không khác gì cuộc sống ngục tù, lúc nào cũng “câm lặng chua xót, thấy sự sống trong tình thương con vẫn lạnh lẽo, thiếu thốn” và “thấm thía rằng sẽ dần chết, chết vì chán ghét đau đớn” [8, 236] Cuộc sống của người đàn bà ấy thầm lặng như “cái bóng ngắn của bức tường dày mãi mãi thuần phục ở dưới chân để rồi sẽ tan xuống đất nếu ánh sáng soi tắt” [8, 237] Khi người chồng chết, bà phải tha phương cầu thực tìm cách nuôi con và chịu mọi sự khinh bỉ, ruồng bỏ của gia đình nhà chồng “Phong tục và lễ nghi cổ hủ đã bắt buộc người

mẹ coi sự sinh nở khi chưa đoạn tang chồng cũ ghê tởm hơn là những tội

ác xấu xa nhất Và các thành kiến gông cùm từ ngàn xưa truyền lại đã nâng một đứa con trai chưa đầy mười bốn tuổi lên một địa vị cao trọng

để mẹ nó phải khuất phục, cầu khẩn” [8, 270] Cuộc sống người mẹ là chuỗi những ngày đau khổ nối tiếp nhau, gia đình sung túc thì chịu cuộc sống tù túng, ngột ngạt, không hạnh phúc; khi gia đình sa sút thì phải bươn chải kiếm tiền nuôi cả gia đình đang xuống dốc; khi chồng mất thì lại chịu những thành kiến cay nghiệt của gia đình nhà chồng, phải bỏ lại con để tìm kế mưu sinh Có thể nói rằng người mẹ ấy là hiện thân của những vất vả, tủi cực, những ép buộc, là nạn nhân đau khổ của chế độ phong kiến với những thành kiến hà khắc

Xúc động nhất trong hồi kí này là dòng hồi ức dựng lên quãng ngày thơ ấu đầy nước mắt của cậu bé Hồng Cậu bé được sinh ra trong một gia đình khá giả, bố làm cai ngục, mẹ buôn bán nhỏ Nhưng gia đình

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2

ấy không hề có hạnh phúc, bố mẹ sống không yêu thương yêu nhau mà chỉ là sự gượng gạo, giả tạo Cậu bé sớm nhận ra điều ấy từ lúc còn khá nhỏ Những ngày sung túc, yên ấm không kéo dài lâu, lớn lên một chút cậu

bé chứng kiến cảnh tàn lụi của gia đình: bố bỏ việc mang bàn đèn về nhà hút ngày, hút đêm trượt dài trong sự truỵ lạc, mẹ buôn bán ngày càng thua kém, phải bán nhà, đồ đạc để bố có tiền hút thuốc Rồi bố mất, mẹ vì túng quẫn phải đi tha phương cầu thực để lại cậu bé ấy trong sự ghẻ lạnh của họ hàng bên nội Một mình sống giữa những thành kiến, khinh bạc đứa bé ấy

đã phải trải qua những ngày đông rét mướt, lạnh giá “tôi cảm khắp người tôi từ ngoài da vào trong ruột, từ ngón chân đến vành tai đều buốt rức” [8, 271] những tháng ngày cơ cực thiếu ăn, thiếu mặc thiếu cả tình thương, phải lăn lộn nơi đầu đường, xó chợ đánh đáo kiếm tiền Người đọc có lẽ rơi

lệ khi đọc những dòng tâm trạng này:

“Mẹ ơi! Con khổ quá mẹ ơi! Sao mẹ đi lâu thế? Mãi không về! ” [8, 257]

“Giá ai cho tôi một xu nhỉ? Chỉ một xu thôi! Để tôi mua bánh khúc Giời rét thế này, đi học một mình, vừa đi vừa cắn ngon xiết bao? Không! Không

ai cho tôi cả Vì người ta có phải mẹ tôi đâu?” [8, 257]

Đứa trẻ ấy đã phải chịu bao đau khổ Cậu ra đời là kết quả của một cuộc hôn nhân không hạnh phúc, lớn lên một chút chỉ vì những thành kiến,

hủ tục lạc hậu cậu phải xa rời vòng tay yêu thương của mẹ, trần trụi giữa cuộc đời, cô đơn trong thế giới của những người họ hàng Suy cho cùng cậu cũng là nạn nhân đau khổ của những hủ tục lạc hậu, những gông cùm của chế độ phong kiến

Có thể thấy rằng nhân vật trong hồi kí của Nguyên Hồng là những con người gần gũi Họ là những con người của cuộc sống đời thường Mỗi nhân vật, mỗi con người ấy có một số phận, một nỗi khổ khác nhau: một người cha sống cuộc sống luôn u uất, tẻ nhạt; một người mẹ nhẫn nhục, cam chịu; một người bà cả cuộc đời chịu những áp chế của hủ tục lạc hậu, một đứa trẻ

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2với tuổi thơ đẫm nước mắt Và tất cả đọng lại trong kí ức người đọc đó là thế giới những con người nhỏ bé chịu nhiều những vất vả, đau khổ cả vật chất, lẫn tinh thần

2.2.2 Những con người của cảm giác, cảm xúc

Như đã nói, Những ngày thơ ấu là cuốn hồi kí tâm trạng, ta ít nhận thấy ở đây những đoạn đối thoại, những đoạn kể lại hành động các nhân vật mà phần nhiều trong hồi kí này là dòng tâm trạng của tác giả khi nhớ lại những thời khắc khác nhau trong quãng ngày ấu thơ của mình Chính

vì vậy ta thấy một kiểu nhân vật, một kiểu người xuất hiện trong đó chính con người của cảm xúc, cảm giác Đọc hồi kí, đọng lại trong tâm trí người đọc đó là những con người sống thầm lặng, những con người chỉ sống với những cảm giác

Đó là một người cha và người mẹ lúc nào cũng thầm lặng sống như những cái bóng Hai người sống với nhau chỉ vì những đứa con và vì người mẹ, “cả hai đều thản nhiên và lặng lẽ che giấu cả một lòng đau đớn” [8, 214] Người mẹ thì lặng lẽ âm thầm, che giấu những quằn quại,

ý nghĩ thật bên trong vẻ ngoài “tươi cười và luôn thưa gửi dịu dàng” còn người cha thì lúc nào cũng yên lặng Một người thì luôn khao khát hạnh phúc: “mắt mẹ tôi sáng lên nhìn người thổi kèn và hai gò má ửng hồng khi cặp mắt long lanh của người đàn ông nọ chiếu tới” [8, 232] còn một người thì u uất tìm đến thuốc phiện để chìm vào truỵ lạc, chạy trốn khỏi thực tại Hai con người như hai mảnh ghép trái dấu ấy không bao giờ có

sự đồng điệu, có điểm gặp gỡ : “những đêm lạnh mà dài để mà thao thức

lo toan, bàn tán, vun đắp cho nhà cửa, cho tuổi già, cho con cái là những đêm một người thiếp đi trong khói thuốc phiện, một người thì âm thầm trằn trọc Người thứ nhất chán ngán như không còn biết sống

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2Người thứ hai câm lặng chua xót, thấy sự sống trong tình thương yêu con vẫn lạnh lẽo, thiếu thốn ” [8, 236]

Mỗi người một suy nghĩ, một cảm giác riêng như hai đường thẳng song song, họ sống cùng nhau chứ chưa bao giờ nghĩ cùng nhau Cách nhà văn nói về những nhân vật này cho người đọc thấm thía được gia cảnh, cảm nhận được nỗi khổ, sự chua xót, vết rạn kí ức nhà văn về tuổi thơ

ấn tượng sâu đậm nhất với người đọc có lẽ là nhân vật “tôi” - tác giả Lật giở 9 chương hồi kí, người đọc không bị choáng ngợp bởi những

sự kiện, hành động, biến cố mà nhận thấy những tâm sự chân thành, đọc tác phẩm cũng chính là người đọc đang đi vào thế giới tâm trạng của con người có tâm hồn đa sầu, đa cảm 9 chương hồi kí với những tên khác nhau cũng chính là những dấu ấn, những tâm trạng của nhà văn với mỗi biến cố, mỗi sự kiện

Đó là cảm nhận về sự gắn kết gượng gạo trong gia đình của cha mẹ

“thầy mẹ tôi lấy nhau không phải vì thương yêu nhau trái ngược cay đắng đó tôi đã hiểu từ năm tôi lên bảy lên tám” [8, 214] Người con ấy thấu hiểu sâu sắc nỗi khổ của người mẹ trẻ, hiểu được những khát khao của mẹ mỗi lần nghe tiếng kèn Bởi vì tiếng kèn ấy mang đến một thế giới khác vượt lên trên mọi tăm tối, khổ đau “tiếng kèn vang lên, vui vẻ quá, hùng tráng quá át cả tiếng vỏ lưỡi lê đập phanh phách vào đùi và những bước chân xoàn xoạt, tiếng kèn mỗi giây một dướn cao, một vang

to, rung động cả làn không khí êm ả của một góc trời Rồi nương theo tiếng gió lao xao trong những vòm cây phất phới, âm thanh náo nức, dồn dập của tiếng kèn càng cuốn lên cao tràn ra xa, rất xa đến những vùng

xa sáng tươi nào đó” [8, 220] Không chỉ có vậy, người con ấy cũng tinh

tế khi cảm nhận những rung động trong con tim người mẹ vào một buổi

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2chiều nọ khi người thổi kèn và tiếng kèn rộn rã thường ngày đã đi nơi khác: “Bên tai tôi, tiếng ngực mẹ tôi đập mạnh lạ thường, và từ mảng ngực phập phồng nóng ran lên đó truyền sang da thịt tôi những cảm giác

ấm áp giữ tôi lại rất lâu trong cánh tay mẹ tôi” [8, 222] Có thể thấy rằng, con người ấy sống nhiều trong những cảm giác, cảm xúc, mỗi sự thay đổi dù nhỏ cũng làm cho tâm hồn ấy rung lên Ngay cả khi nhìn dáng mẹ trong những chiều hè không bán được hàng cũng gợi trong tâm trí con người ấy biết bao xúc cảm “tâm trí mẹ tôi lúc đó chắc hoàn toàn

tê buốt vì những ý nghĩ thấm thía về sự truỵ lạc không phương cứu chữa của gia đình, sự truỵ lạc tất nhiên, kết quả của những ép uổng, cố gắng, nhẫn nhục buồn nản và hi sinh” [8, 235]

Cảm nhận tinh tế những biến đổi trong gia đình đang ngày một xuống dốc, trong tâm hồn con người ấy cũng ngân lên những rung động trước thiên nhiên Mùa đông cho cậu bé đa cảm này những ấn tượng về quãng thời gian dài dằng dặc, lê thê buồn: “tôi có cảm tưởng những mùa đông xưa buồn tẻ hơn những mùa đông mới đây và hiện nay Vì những ngày mưa phùn dài, lạ lùng với những cảnh vắng vẻ, lạnh lẽo như không bao giờ hết” [8, 250] Những ngày hè lại để lại ấn tượng náo nức, mê say: “Tiếng ve sầu lanh lảnh càng dướn cao Trong làn không khí oi ả của trưa hè bỗng nổi lên, nhí nhảnh thấp thoáng, tiếng hót ríu rít của một đàn chim khuyên bay chuyền ở những cây bàng chỗ tôi nằm Chợt một làn gió cuốn nhanh bụi về phía tôi Tôi vội nhắm mắt lại Mi mắt vừa chớp xuống, nước mắt tràn ra ngay Nhưng khi tôi mở mắt ra, cái màng nước đọng ấy vẫn con mong manh Tôi liền đưa cánh tay áo gạt đi Tức thì một thác ánh nắng ở trên trời rào xuống Tôi có cảm giác trông thấy muôn vàn cánh hoa, cánh bướm phấp phới trong đám bụi vàng bụi bạc và trong ánh sáng chói ngời của pha lê chói điện” [8, 292] Đây là

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2những dòng cảm nhận về thiên nhiên vô cùng tinh tế Qua con mắt của cậu bé ngây thơ, trong sáng, thiên nhiên tràn đầy nhựa sống, lấp lánh đến

lạ thường làm cho người đọc cũng có cảm giác đang sống giữa thác nắng ngập tràn ấy

Dựng lên hình ảnh những con người của cảm xúc, cảm giác một lần nữa cho người đọc cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn, những rung cảm tinh

tế của nhà văn trước những cảnh đời, cảnh vật Đó là những ấn tượng của một con người đa sầu đa cảm, sớm chịu những đau khổ, thiệt thòi nhưng cũng là của một con người tha thiết yêu cuộc sống, nhìn cuộc sống bằng đôi mắt ngây thơ, trong sáng vô ngần

2.2.3 Sự xuất hiện của con người vô thức trong con người ý thức

Một điểm đặc biệt nữa có thể coi là khá mới trong hồi kí của Nguyên Hồng đó là sự xuất hiện của con người vô thức trong con người

ý thức Nói một cách đơn giản đây là khoảnh khắc của sự thăng hoa cảm xúc, của sự xúc động tột cùng khiến cho tình cảm lấn át lí trí làm cho con người ta có những giây phút không nhớ là mình đang làm gì, nói gì, mình là ai

Tôi ấn tượng mãi với một câu hát trong bài Em ơi Hà Nội phố, nhạc Phú Quang, lời Phan Vũ: “Người nghệ sĩ lang thang hoài trên phố Bỗng thấy mình chẳng nhớ nổi một con đường” Việc xuất hiện con người vô thức trong con người có ý thức cũng giống như vậy

Trong hồi kí Những ngày thơ ấu ta thấy xuất hiện dạng thức tương

tự Trong phút giây hạnh phúc được gặp mẹ sau bao ngày xa cách mà Nguyên Hồng ví như “ảo ảnh của một dòng nước trong suốt chảy dưới bóng râm đã hiện ra trước con mắt của một người bộ hành gần ngã gục giữa sa mạc” [8, 248] thì phút chốc bao nhiêu cái đau khổ, hờn tủi tan

Kho¸ luËn tèt nghiÖp §HSP Hµ Néi 2biến Với cậu bé ấy chỉ còn là ngây ngất hạnh phúc Cậu không còn phân biệt nổi hình ảnh của mẹ nữa Trước đó, người cô đã gieo rắc vào đầu cậu bé những hình ảnh xấu xa về mẹ “ăn vận rách rưới, mặt mày xanh bủng, người gầy rạc đi ” [8, 247] nhưng khi gặp mẹ chú bé cũng không còn tỉnh táo để nhìn chính xác hình hài người mẹ thân yêu: “Đến bây giờ tôi mới kịp nhận ra mẹ tôi không còm cõi, xơ xác quá như cô tôi nhắc lại lời người họ nội của tôi nói Gương mặt mẹ tôi vẫn tươi sáng với đôi mắt trong, và nước da mịn làm nổi bật màu hồng của hai gò má Hay tại sự sung sướng bỗng được trông nhìn và ôm ấp hình hài máu mủ của mình

mà mẹ tôi lại tươi đẹp như hồi còn sung túc?” [8, 249]

Không còn là những ngày xa nhớ, những ngày mẹ chỉ trong niềm thương nỗi nhớ mà gặp mẹ rồi, được ôm ấp trong vòng tay mẹ nhưng cảm giác của cậu bé cũng chỉ là “hay ” Cậu bé không còn sống với chính cảm giác thực của mình nữa Cậu bé mơ hồ, nhạt nhoà trong phút giây gặp mẹ, không phân biệt nổi đâu là thực, đâu là hư nữa Và để rồi trong cảm giác sung sướng tột đỉnh khi “tôi ngồi trên đệm xe, đùi áp đùi

mẹ tôi, đầu ngả vào cánh tay mẹ tôi, tôi thấy những cảm giác ấm áp đã bao lâu nay mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt Hơi quần áo mẹ tôi

và những hơi thở ở khuôn miệng xinh xắn nhai trầu phả ra lúc đó thơm tho lạ thường ” [8, 249] thì “từ ngã tư đầu trường học về đến nhà, tôi không còn nhớ mẹ tôi đã hỏi tôi và tôi đã trả lời mẹ tôi những câu gì Trong những phút rạo rực ấy, cái câu nói của cô tôi lại nhắc lại:

- “Mày dại quá! Vào Thanh Hoá đi, tao chạy cho tiền tàu Vào bắt mợ mày may vá sắm sửa cho và bế em chứ.”

Nhưng bên tai ù ù của tôi, câu nói ấy bị chìm ngay đi, tôi không mảy may nghĩ ngợi gì ” [8, 249]