Luận văn sư phạm Hình tượng nghệ thuật trong tập thơ Đối thoại mới của Chế Lan Viên

Ở giai đoạn thơ chống Mỹ, Chế Lan Viờn đó cú những tỡm tũi thể nghiệm mới về nghệ thuật phự hợp với bước chuyển của thơ theo hướng chớnh luận - thời sự, gia tăng mạnh mẽ yếu tố trớ tuệ t

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chế Lan Viờn là nhà thơ tài năng, nhà hoạt động văn hoỏ cú vị trớ quan trọng trong nền văn học Việt Nam hiện đại Sự nghiệp sỏng tỏc của Chế Lan Viờn trải dài trờn nửa thế kỷ song hành cựng những chặng đường lịch sử dõn tộc

Chế Lan Viờn thuộc trong số khụng nhiều những nhà thơ mà sự sỏng tạo khụng chỉ làm giàu cho hiện tại mà cũn tạo lực thỳc đẩy cho quỏ trỡnh vận động văn học, cú ý nghĩa gieo giống cho mựa sau [1.22]

Chế Lan Viờn cũng là nhà thơ cú phong cỏch và quan niệm nghệ thuật độc đỏo Quan niệm nghệ thuật ấy đó chi phối sõu sắc việc xõy dựng thế giới hỡnh tượng nghệ thuật trong cỏc tập thơ ở từng thời kỳ lịch sử Những năm thỏng hào hựng của cuộc khỏng chiến chống Mỹ cứu nước đó kớch thớch hồn thơ Chế Lan Viờn nở rộ Một loạt tập thơ mang tinh thần “nhập cuộc” chiến đấu của nhà văn chiến sỹ đã ra đời Trong đú tập “Đối thoại mới”(1973) là tập thơ cú ý nghĩa quan trọng gúp phần làm nờn sự phong phỳ cho sỏng tỏc của Chế Lan Viờn thời kỳ này

Tỡm hiểu hệ thống hỡnh tượng nghệ thuật trong tập “Đối thoại mới” sẽ giỳp chỳng ta hiểu sõu sắc về tập thơ cũng như quan niệm và phong cỏch nghệ thuật Chế Lan Viờn thời kỳ khỏng chiến chống Mỹ cứu nước Đồng thời

cú cỏi nhỡn sõu sắc và toàn diện về sự nghiệp thơ ca Chế Lan Viờn

Với tư cỏch là một tỏc gia tiờu biểu của nền Văn học Việt Nam hiện đại, thơ ca Chế Lan Viờn được đưa vào giảng dạy ở cỏc cấp học từ phổ thụng đến Cao đẳng, Đại học Nghiên cứu, tìm hiểu thơ Chế Lan Viên nói chung và tập “Đối thoại mới” núi riờng sẽ gúp phần thiết thực vào việc giảng dạy trong nhà trường

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

Đú là những lớ do chớnh khiến chỳng tụi lựa chọn đề tài khoỏ luận:

“Hỡnh tượng nghệ thuật trong tập thơ Đối thoại mới của Chế Lan Viờn”

2 Lịch sử vấn đề

Tỡm hiểu “Đối thoại mới” của Chế Lan Viờn khụng phải là vấn đề hoàn toàn mới mẻ Đi vào khai thỏc nghiờn cứu ở một số phương diện khỏc nhau đó cú nhiều bài viết, cụng trỡnh, ý kiến xung quanh tập thơ này

Tỏc giả Hoàng Lan trong bài viết “Đối thoại mới với Chế Lan Viờn” được đăng trong cuốn tạp chớ Tác phẩm mới, số 35, 1974 đó đỏnh giỏ tập thơ như một chựm hoa bất chấp cỗi cằn sỏi đỏ của thời gian, tuổi tỏc, cố nở kịp vào mựa xuõn dõng người, dẫu khụng mong gỡ “hương sắc lạ” Đối thoại mới

cú cỏi già dặn chững chạc và bề thế, đậm “hương tư tưởng” của “những lỏ thơm hỏi lỳc về già” Tự lỏ đó thơm vỡ cõy “hoỏ trầm trong ruột” khụng cần

“phải đợi gỡ hoa”

Cũng trong bài viết này, một lần nữa tỏc giả Hoàng Lan khẳng định: Ánh sỏng trớ tuệ đem đến cho hỡnh tượng thơ Chế Lan Viờn vẻ đẹp lúng lỏnh nhiều màu đột ngột của đờm hội phỏo hoa Trờn nền trời giao cảm vụ hỡnh giữa nhà thơ và bạn đọc, cỏi đẹp trớ tuệ ấy nở bựng muụn chựm hoa ngũ sắc, xoè nở mói những tia đẹp bất ngờ, từ nhiều điểm nở bất chợt của xỳc động

Ở khớa cạnh khỏc, Ngụ Văn Phỳ lại cho rằng: “Đối thoại mới”là kết tinh của thơ Chế Lan Viờn trong thời kỳ này Dẫu chất trữ tỡnh say đắm khụng được dồi dào bằng ánh sỏng và phự sa nhưng chất hựng trỏng, sức nghĩ của trớ tuệ lại sõu lắng hơn Và đú là tập thơ giỏ trị viết trong những năm chiến đấu thần thỏnh của dõn tộc ta Điều này được viết trong “Kỷ niệm về anh” đăng trờn bỏo Văn nghệ, Số 26 ngày 1 thỏng 7 năm 1989

Bựi Văn Bồng trong bài viết “Sõu nặng với đời, trọn nghĩa với thơ”

1989 đỏnh giỏ “Đối thoại mới” cũng đó đặt ra cỏi mục tiờu, cỏi đớch cho cụng

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

cuộc đổi mới, để mơ tới một ngày mai “trỏi cõy rơi vào ỏo người ngắm quả Đường nhõn loại đi qua búng lỏ xanh rờn ” Trong Đối thoại mới với cuộc sống cho đến nay nhiều điều chỳng ta chưa tự lý giải được bởi với anh đời rộng xa và thẳm sõu dường như vụ tận

Anh Đức với “Trong ngọn cỏ và hạt sương” in trong Văn nghệ số 26 ngày 25 thỏng 6 năm 1994 đỏnh giỏ về “Đối thoại mới” như sau: “Tụi thấy tập thơ này của anh vươn tới mạnh mẽ trong sự đổi mới thơ Để phục vụ cho trận đỏnh lớn lao, cú thể núi anh đó huy động tới vũ khớ hạng nặng vào thơ Bằng tõm hồn nhạy cảm và trớ tuệ cực kỳ sắc sảo, anh thật cú cụng lớn gúp phần vào cụng cuộc cứu nước bằng thơ”

Tế Hanh - Hồng Diệu trong: “Trũ chuyện về một nhà thơ” in trong Chế Lan Viờn - Người làm vườn vĩnh cửu của Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, năm

1995 cho rằng: Chế Lan Viờn cú ý thức tạo sự cõn bằng cho thơ mỡnh Nếu ở những bài thơ trước đõy anh cao giọng thỡ bõy giờ anh lại viết một loạt bài thơ ngắn gọn với một giọng thơ nhỏ nhẹ, tõm tỡnh Dường như sự cõn bằng này đó tỡm thấy trong “Đối thoại mới” và cũn tiếp tục được duy trỡ ở những tập thơ khỏc của Chế Lan Viờn sau khỏng chiến chống Mỹ

Cỏc tài liệu dẫn trờn đó cho thấy nhiều tỏc giả, nhiều nhà nghiờn cứu

đó tỡm hiểu Đối thoại mới ở những gúc độ khỏc nhau Điều đú tạo điều kiện thuận lợi giỳp người đọc tiếp cận tập thơ ở nhiều khớa cạnh cả về nội dung và hỡnh thức nghệ thuật

Mặc dự vậy, cỏc nhà nghiờn cứu tuỳ theo quan niệm và sở thớch cỏ nhõn mới chỉ đề cập đến một khớa cạnh, một vấn đề trong Đối thoại mới Đặc biệt, do khuụn khổ của cỏc bài đăng bỏo hay tham gia hội thảo, cỏc tỏc giả chỉ nờu vấn đề, cảm nhận của mỡnh mà chưa đi sõu và làm rừ nhận xột qua toàn

bộ Đối thoại mới

Kế thừa ý kiến của những người đi trước chỳng tụi đi sõu vào hỡnh tượng nghệ thuật trong Đối thoại mới, mong rằng sẽ cú cỏi nhỡn sõu sắc hơn

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

tập thơ này của Chế Lan Viờn, đồng thời gúp phần tỡm hiểu sự nghiệp thơ ca của ụng

Trờn cơ sở đú, đỏnh giỏ tập Đối thoại mới trong hành trỡnh thơ Chế Lan Viờn

Gúp phần vào việc giảng dạy, học tập tỏc phẩm văn học, tỏc phẩm thơ núi chung và thơ ca Chế Lan Viờn núi riờng

4 Nhiệm vụ nghiờn cứu

Khoỏ luận đặt ra và giải quyết cỏc nhiệm vụ nghiờn cứu sau:

- Khỏi quỏt về cuộc đời và sự nghiệp thơ ca Chế Lan Viờn

- Tỡm hiểu quan niệm nghệ thuật của nhà thơ và sự ảnh hưởng chi phối của chớnh quan niệm ấy trong hành trỡnh thơ Chế Lan Viờn

- Tập trung khảo sỏt thế giới hỡnh tượng thơ Chế Lan Viờn trong tập Đối thoại mới và bước đầu tỡm hiểu một số biện phỏp nghệ thuật chủ yếu thể hiện hỡnh tượng nghệ thuật ấy trong tập thơ

- Đỏnh giỏ tập thơ núi riờng và sự nghiệp thơ ca Chế Lan Viờn núi chung trong tiến trỡnh thơ ca dõn tộc

5 Đối tượng, phạm vi nghiờn cứu

Tập trung vào 68 bài trong tập “Đối thoại mới” rỳt từ Chế Lan Viờn toàn tập - Tập 1 Nxb Văn học 2002 Khi cần thiết, cú sự mở rộng, liờn hệ với cỏc sỏng tỏc của Chế Lan Viờn và sỏng tỏc của nhà thơ khỏc

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

6 Phương phỏp nghiờn cứu

Phương phỏp hệ thống

Phương phỏp so sỏnh, đối chiếu

Phương phỏp phõn tớch văn học

7 Đúng gúp của khoỏ luận

Về mặt khoa học: Khoỏ luận gúp phần tỡm hiểu, nghiờn cứu tập “Đối thoại mới” ở khớa cạnh thế giới hỡnh tượng nghệ thuật, tỡm hiểu sự chi phối của quan niệm nghệ thuật đến thơ ca Chế Lan Viờn, mà trực tiếp ở tập “Đối thoại mới”

Về mặt thực tiễn: Khoỏ luận gúp phần cung cấp những tài liệu cho bạn đọc yờu thơ Chế Lan Viờn và cỏc sỏng tỏc của ụng, đặc biệt là tập “Đối thoại mới”

8 Bố cục khoỏ luận

Khoỏ luận chia thành 3 phần: Mở đầu, nội dung chớnh, kết luận

Phần nội dung gồm 3 chương:

Chương 1: Chế Lan Viờn - Một tõm hồn thơ phong phỳ và đa dạng( từ trang

6 đến trang 11)

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật và sự chi phối của quan niệm nghệ thuật

trong thơ Chế Lan Viờn( từ trang 12 đến trang 21)

Chương 3: Thế giới hỡnh tượng nghệ thuật trong tập thơ “Đối thoại mới” ( từ

trang 22 đến trang 49)

Ngoài ra, khoỏ luận cũn cú mục lục, danh mục tài liệu tham khảo

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CHẾ LAN VIấN - MỘT TÂM HỒN THƠ

PHONG PHÚ VÀ ĐA DẠNG

1.1 Cuộc đời tỏc giả Chế Lan Viờn

Chế Lan Viờn tờn thật là Phan Ngọc Hoan, sinh ngày 23/10/1920 trong một gia đỡnh viờn chức nhỏ, cha lại mất sớm ở Xó Cam An, huyện Cam

Lộ, tỉnh Quảng Trị Tuy nhiờn, suốt thời niờn thiếu đến tuổi trưởng thành ụng lại gắn bú với vựng Bỡnh Định – Quy Nhơn Đõy được xem là quờ hương thứ hai của nhà thơ

Từ khi 12, 13 tuổi Chế Lan Viờn đó cú khả năng làm thơ và viết truyện ngắn Năm 1935-1936 cỏc tỏc phẩm của ụng đó được đăng trờn cỏc bỏo: Tiếng trẻ, Khuyến học, Phong hoỏ Đặc biệt, năm 1937 khi đang cũn là học sinh năm thứ ba trường trung học ở Quy Nhơn, ụng đó cho in tập thơ Điêu tàn - tập thơ đầu tay gõy sự chỳ ý trong số những nhà thơ mới hàng đầu Ngoài ra, Chế Lan Viờn cũn tham gia nhúm thơ Bỡnh Định tạo được dấu ấn độc đỏo cho phong trào Thơ mới đương thời

Năm 1939, Chế Lan Viờn ra Hà Nội học tiếp Trung học, sau đú vào Sài Gũn làm bỏo rồi trở về Thanh Hoỏ và Huế dạy học Năm 1942, ụng cho xuất bản tập văn xuụi Vàng sao và viết tập bỳt kớ triết luận Giai lửa thể hiện

tư tưởng thần bớ, siờu hỡnh Khi cỏch mạng thỏng Tỏm diễn ra, Chế Lan Viờn tham gia phong trào cỏch mạng tại Quy Nhơn Sau đú, ra Huế hoạt động văn hoỏ văn nghệ trong Đoàn xõy dựng và viết bài cho bỏo Quyết Thắng của Việt Minh Trung Bộ

Suốt cuộc khỏng chiến chống Phỏp, ụng làm bỏo và hoạt động văn nghệ ở liờn khu IV và vựng bị chiếm Bỡnh Trị Thiờn Tại đõy, ụng được kết

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

nạp vào Đảng thỏng 7 năm 1949 Tập thơ Gửi các anh (1955) đỏnh dấu bước chuyển biến trong tư tưởng và con đường nghệ thuật của nhà thơ

Sau 1954, Chế Lan Viờn về sống tại Hà Nội Tập thơ “Ánh sỏng và phự sa” (1960) là một thành cụng mới của Chế Lan Viờn trờn chặng đường thơ cỏch mạng

Vào cuộc khỏng chiến chống Mỹ, ụng cụng tỏc trờn Miền Bắc, và tham gia vào nhiều tổ chức của Nhà nước như Hội Nhà văn Việt Nam, Quốc hội cỏc khoỏ 4, 5, 6, 7 Chế Lan Viờn cũn hoạt động đối ngoại trờn cỏc diễn đàn văn học quốc tế ở Liờn Xụ, Phỏp, Nam Tư , nhờ đú mà ụng đó cú nhiều thay đổi trong sỏng tỏc của mỡnh.Chế Lan Viờn khụng chỉ sỏng tỏc thơ ca mà cũn viết bỳt ký, tiểu luận và phờ bỡnh văn học

Sau ngày thống nhất đất nước, Chế Lan Viờn chuyển vào cụng tỏc tại Miền Nam ễng mất ngày 19/6/1989 tại bệnh viện Thống Nhất – Thành Phố

Hồ Chớ Minh

Chế Lan Viờn đó được nhận huõn chương Độc lập hạng II (1988), giải thưởng Hồ Chớ Minh về Văn học nghệ thuật (đợt 1-1996) ễng xứng đỏng là một nhà thơ tài năng, một nhà văn hoỏ cú nhiều đúng gúp to lớn cho nền thơ

ca Việt nam cũng như Văn hoỏ Việt Nam

1.2 Những chặng đường thơ Chế Lan Viờn

Tớnh đến năm 1996, Chế Lan Viờn đó cú 13 tập thơ được cụng bố với tổng số 1025 bài Điều quan trọng là trong 558 bài thơ thuộc Di cảo, cú tới

309 bài được tỏc giả viết vào hai năm 1987, 1988 và những bài thơ này đủ là căn cứ tin cậy để nhận ra một giai đoạn mới của thơ Chế Lan Viờn

Toàn bộ quỏ trỡnh sỏng tỏc của Chế Lan Viờn cú thể chia thành ba chặng gắn bú chặt chẽ với ba giai đoạn trong cuộc đời nhà thơ

1.2.1 Thơ Chế Lan Viờn trước Cỏch mạng thỏng Tỏm

Tập thơ “Điờu tàn” được xuất bản 1937 gồm 36 bài Sỏng tỏc khi

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

tỏc giả đang là cậu học sinh trung học 17 tuổi ở Quy Nhơn Với “Điờu tàn”, Chế Lan Viờn đó hiện diện trước thi đàn “như một niềm kinh dị”, gõy một “cỳ sốc” đối với kinh nghiệm thơ ca của cụng chỳng: “Con người này quả là con người của đất trời, của bốn phương, khụng thể lấy kớnh tấc mà hũng đo được”[7.241]

“Điờu tàn” chớnh là cảm hứng nghệ thuật của Chế Lan Viờn, là tiếng khúc nóo nựng, bi hận về “cỏi đẹp đó chết”, là nỗi chỏn nản gay gắt trước thực tại Chế Lan Viờn đó xõy dựng một thế giới kinh dị - Thế giới của những nấm mồ, xương mỏu cựng yờu ma Bằng cỏch ca ngợi nỗi đau buồn, cỏi chết

và hư vụ Chế Lan Viờn muốn chối từ thực tại để đi tỡm cỏi thực trong cỏi ảo Tập thơ là một phản ứng tiờu cực trước hoàn cảnh sống tẻ nhạt tầm thường, bất như ý

Khỏc với cỏi sầu trong thơ cỏc nhà thơ mới lớp đầu như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, cũng khỏc với nỗi buồn ảo não trong thơ Huy Cận, cỏi ớn lạnh, cụ đơn trong thơ Xuõn Diệu, Điờu tàn là cỏi chỏn nản gay gắt “Với tụi tất cả như

vụ nghĩa Tất cả khụng ngoài nghĩa khổ đau” (Xuõn) Từ đõy, sự khủng hoảng của cỏi tụi trong thơ mới đó bắt đầu

Tuy vậy, tõm hồn trẻ ở nhà thơ vẫn chưa mất đi những khao khỏt sống

và sự nhạy cảm trước tạo vật, mặc dự nú cố tỡnh quay lưng lại Dự muốn chối

từ mựa xuõn nhưng khi mựa xuõn về, tõm hồn ấy vẫn cảm nhận được những cảnh sắc sinh động

“Điờu tàn” là tập thơ đầu tay, được viết khi nhà thơ mới bước vào tuổi thanh niờn, bản lĩnh và cỏ tớnh sỏng tạo đang hỡnh thành Nhưng “Điờu tàn” cú những cảm xỳc mạnh mẽ, những suy tưởng và cấu tứ tỏo bạo, một số hỡnh ảnh khoỏng đạt chứa đựng một sức mạnh nội tõm và trớ tưởng tượng phong phỳ, nú bỏo hiệu cho sự hỡnh thành một hồn thơ rộng lớn

1.2.2 Thơ Chế Lan Viờn những năm khỏng chiến chống Phỏp và chống Mỹ

Trong những năm khỏng chiến chống Phỏp, Chế Lan Viờn cũng như

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

nhiều nghệ sĩ thuộc thế hệ trước 1945 đó nỗ lực nhập cuộc, dấn thõn vào thực tiễn cỏch mạng và đời sống nhõn dõn, để từng bước thay đổi tư tưởng và tõm hồn mỡnh Những cố gắng ấy của nhà thơ phần nào đó được ghi lại trong tập thơ “Gửi cỏc anh” gồm 14 bài in năm 1955 Đõy là tập thơ mang ý nghĩa nhận đường, đỏnh dấu sự chuyển biến trong tư tưởng, tỡnh cảm, nhận thức của nhà thơ

Nhưng thành cụng thật sự của chặng đường thơ cỏch mạng ở Chế Lan Viờn được ghi nhận bằng tập “Ánh sỏng và phự sa” (1960) Tập thơ gồm 69 bài, đề tài khỏ phong phỳ, cú tỡnh cảm với Đảng, với Bỏc, cú tỡnh yờu lứa đụi,

cú chủ đề quốc tế vụ sản, cú quan điểm về thơ, nhưng xuyết suốt là nhu cầu

tự biểu hiện, là suy tưởng về chớnh tỏc giả Cú thể núi “Ánh sỏng và phự sa”

đó đỏnh dấu cuộc “đổi dũng” của thơ Chế Lan Viờn thật ngoạn mục [6.213]

Đú khụng chỉ là chiến thắng trong cuộc phấn đấu riờng của cỏ nhõn nhà thơ

mà cũn là chiến thắng của nền thơ theo định hướng hiện thực xó hội chủ nghĩa

“Ánh sỏng và phự sa” là tập thơ đạt đến độ chớn về tư tưởng và nghệ thuật của thơ Chế Lan Viờn Bỳt phỏp nhà thơ đến đõy đó đạt tới sự đa dạng biến hoỏ linh hoạt khi thủ thỉ tõm tỡnh, khi trầm tư suy nghĩ, khi sụi nổi trẻ trung, khi ngậm ngựi xa xút Tư duy thơ Chế Lan Viờn ở “Ánh sỏng và phự sa” kết hợp được cả sự sắc sảo của trớ tuệ lẫn cỏi ảo diệu của trường liờn tưởng phỏt triển đến độ sung món Hồn thơ ụng đạt được sự hài hoà tuyệt đẹp giữa cảm xỳc và tư tưởng

Bước vào những năm chống Mỹ, Chế Lan Viờn đó làm một cuộc

“chuyển quõn”, đưa thơ lờn sỏt những “chiến hào” của cuộc chiến đấu Mạch trữ tỡnh suy tưởng quen thuộc của thơ Chế Lan Viờn đó được mở rộng và nõng lờn trờn những cảm hứng lớn về cuộc chiến đấu của dõn tộc mang ý nghĩa thời đại đó tạo được những thành cụng xuất sắc Một loạt tập thơ mang

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

tinh thần “nhập cuộc” chiến đấu của nhà văn– chiễn sĩ ra đời: Hoa ngày thường– Chim bỏo bóo (1967), Những bài thơ đỏnh giặc (1972), Đối thoại mới(1973), Ngày vĩ đại (1975) Mạch thơ này cũn chảy tràn tới cả mấy tập thơ xuất bản sau ngày Đất nước toàn thắng: Hỏi theo mựa (1977), Hoa trờn đỏ (1984)

Thơ Chế Lan Viờn trong những năm chống Mỹ mang đậm tớnh thời sự

và chất chớnh luận thể hiện sự tham gia trực tiếp của ụng, bằng phương tiện thơ ca vào cuộc chiến đấu sống cũn của dõn tộc ễng phản ứng nhanh nhạy với cỏc luận điệu, luật thuyết của kẻ thự Nguồn cảm hứng mónh liệt của thơ Chế Lan Viờn giai đoạn này là vẻ đẹp Tổ quốc trờn tầm cao thời đại và trong chiều sõu những trang sử hào hựng Đi đụi với niềm tự hào về Tổ quốc, dõn tộc và sự khẳng định cuộc chiến đấu là lũng căm phẫn và sự phủ định kẻ thự -

Đế quốc Mỹ

Hồn thơ Chế Lan Viờn nhập vào cơn bóo lớn của thời đại, nhưng cũng khụng quờn rung động trước những nột bỡnh dị của cuộc đời thường, của thiờn nhiờn và tỡnh người Nhà thơ muốn mỡnh vừa là hầm chụng giết giặc, lại vừa

là cành hoa mỏt mắt cho đời

Ở giai đoạn thơ chống Mỹ, Chế Lan Viờn đó cú những tỡm tũi thể nghiệm mới về nghệ thuật phự hợp với bước chuyển của thơ theo hướng chớnh luận - thời sự, gia tăng mạnh mẽ yếu tố trớ tuệ trong thơ Hỡnh ảnh thơ thường được tạo dựng bằng suy tưởng hướng tới ý nghĩa khỏi quỏt hơn là biểu hiện cụ thể

1.2.3 Thơ Chế Lan Viờn những năm cuối đời

Sau khi kết thỳc thắng lợi cuộc khỏng chiến chống Mỹ, đất nước thống nhất và bước vào thời kỳ xõy dựng với nhiều khú khăn và thỏch thức của thời hậu chiến Là nhà thơ nhạy bộn với sự chuyển biến và yờu cầu của thời đại, Chế Lan Viờn cũng đó cú sự biến đổi trong khuynh hướng cảm hứng

và giọng điệu của thơ mỡnh

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

Sự chuyển hướng ấy được bắt đầu ở tập Hoa trờn đỏ (1984), tiếp đú là

Ta gửi cho mỡnh (1986) và nhất là 309 bài thơ viết trong vài năm cuối đời, được đưa vào ba tập Di cảo thơ Chế Lan Viờn

Ở “Hoa trờn đỏ” và “Ta gửi cho mỡnh”, Chế Lan Viờn núi nhiều đến

kỷ niệm, đến những vui buồn thường nhật của cuộc sống luụn cú hai chiều

“may” và “rủi” Cảm xỳc trong thơ ụng lắng lại ở cừi riờng tư với “mựi hương

ẩn ức, trớ trờu” với “tỡnh yờu cuối”, “buổi gặp đầu” Suy tư, chiờm nghiệm làm cho giọng thơ ụng trầm xuống, phảng phất một nỗi quan hoài

“Di cảo thơ” gồm một khối lượng rất đồ sộ cỏc bài thơ mới ở dạng phỏc thảo hoặc đó hoàn chỉnh, nhưng chưa được cụng bố khi Chế Lan Viờn cũn sống Trong “Di cảo thơ”, Chế Lan Viờn đó làm một cuộc điểm duyệt lại đời thơ của mỡnh với ý thức tự phờ phỏn, nhiều khi rất nghiờm khắc và cả nỗi xút xa

Cú thể núi, đời thơ Chế Lan Viờn gần như bao trựm lờn cả thế kỷ XX trong chiều dài và bề sõu của nú ễng xứng đỏng là nhà thơ của thế kỷ, người

cú cụng đầu trong việc tạo dựng nờn khuõn mặt và tầm vúc thơ Việt Nam hiện đại

Chế Lan Viờn đó vớ thơ là một thứ tinh chất, là nước hoa đựng trong

lọ thuỷ tinh nhỏ Muốn vậy, phải chưng cất cẩn thận qua nhiều cụng đoạn để lấy cho được cỏi tinh chất của tinh chất [1.619]

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM VỀ NGHỆ THUẬT VÀ

SỰ CHI PHỐI CỦA QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

TRONG THƠ CHẾ LAN VIấN

2.1 Thuật ngữ quan niệm nghệ thuật

Quan niệm nghệ thuật của văn học cú liờn hệ mật thiết với quan niệm

về thế giới và con người về mặt triết học, khoa học, tụn giỏo, đạo đức, chớnh trị vốn cú của thời đại mỡnh Nhưng do đặc thự của mỡnh mà quan niệm nghệ thuật cú những thể hiện và bộc lộ riờng

Theo từ điển thuật ngữ văn học: “Quan niệm nghệ thuật là hỡnh thức bờn trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chỡm trong hỡnh thức nghệ thuật, nú gắn với cỏc phạm trự phương phỏp sỏng tỏc, phong cỏch nghệ thuật, làm thành thước đo của hỡnh thức văn học là cơ sở của tư duy nghệ thuật”[2.275]

“Quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người thể hiện ở điểm nhỡn nghệ thuật, ở chủ đề cảm nhận đời sống được hiểu như những hằng số tõm lý của chủ thể, ở kiểu nhõn vật và biến cố mà tỏc phẩm cung cấp, ở cỏch xử lý cỏc biến cố và quan hệ nhõn vật”[2.274]

Như vậy, cú thể thấy quan niệm nghệ thuật là một vấn đề quan trọng

mà chỳng ta cần tỡm hiểu trước khi đi sõu vào tỏc phẩm của tỏc giả ấy Mỗi nhà văn trong quỏ trỡnh sỏng tỏc của mỡnh đều cú cỏch nhỡn nhận và đỏnh giỏ riờng về thế giới và con người Đối với Nam Cao ụng đề ra cho mỡnh quan niệm nghệ thuật “vị nhõn sinh” và quan niệm này đó chi phối trong hầu hết cỏc tỏc phẩm của ụng Vốn là một nhà văn của chủ nghĩa hiện thực, ụng luụn yờu cầu nghệ thuật phải gắn liền với đời sống đặc biệt sự đúi khổ, tỳng quẫn

và bần cựng hoỏ của người nụng dõn Điều đú đó mang đến cho Nam Cao một

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

phong cỏch riờng độc đỏo khụng giống với bất cứ nhà văn nào

2.2 Quan niệm nghệ thuật và sự chi phối của quan niệm nghệ thuật trong thơ Chế Lan Viờn

Chế Lan Viờn là một hồn thơ khụng yờn ổn, luụn trăn trở và muốn tỡm cho thơ mỡnh một con đường, một diện mạo riờng biệt ễng khụng bao giờ tự khộp mỡnh vào một lối đi, trong một ranh giới đó định mà luụn tỡm tũi, thể nghiệm, bứt phỏ với một khỏt vọng sỏng tạo khụng ngừng Chế Lan Viờn cú nhiều phỏt biểu cú tớnh chất tuyờn ngụn nghệ thuật, đưa ra nhiều định nghĩa

về thơ, về nghề thơ, phổ biến nhất là hỡnh thức “sổ tay thơ” Quan niệm nghệ thuật của nhà thơ “vừa độc đỏo, vừa phong phỳ và khỏ phức tạp” [6.195] Nú đựơc thể hiện qua từng chặng đường lịch sử và cụ thể trong cỏc sỏng tỏc thơ

ca của thi sĩ

2.2.1 Thời kỳ trước cỏch mạng thỏng Tỏm

Cỏch mạng thỏng Tỏm là một biến cố lịch sử to lớn đó làm thay đổi sõu sắc đất nước và con người Việt Nam Nú mở đầu một thời đại mới cho nền văn học dõn tộc trờn cỏc bỡnh diện và ở nhiều cấp độ Trước cỏch mạng, nằm trong quan điểm thoỏt li hiện thực của văn học lóng mạn, ụng đó trỡnh bày một quan niệm thật khỏc người về bản chất của thơ ca Trong lời tựa tập

“Điờu tàn” Chế Lan Viờn viết: “Hàn Mạc Tử núi làm thơ là Điờn Tụi thờm: làm thơ là làm sự phi thường Thi sĩ khụng phải là người Nú là người Mơ, người Say, người Điờn Nú là Tiờn, là Ma, là Quỷ, là Tinh, là Yờu Nú thoỏt hiện tại, nú xỏo trộn dĩ vóng, nú ụm trựm tương lai Người ta khụng thể hiểu được vỡ nú núi những cỏi vụ nghĩa, tuy rằng những cỏi vụ nghĩa hợp lớ”[6.195]

Hạt nhõn cốt lừi của quan niệm thơ trờn là sự đề cao cỏi tột cựng, xem thơ như một hành động phi thường vượt ra khỏi mọi sự thường để luụn khỏc

lạ và đạt tới sự tột cựng

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

Như vậy, trong cỏc sỏng tỏc thời kỳ này của Chế Lan Viờn khụng cú chỗ cho cỏi bỡnh thường Chế Lan Viờn say mờ “cỏi phi thường” ấy và xem

nú như là sự “độc đỏo” của phương diện nghệ thuật thơ ca Đõy là nột quan trọng và nhất quỏn trong phong cỏch thơ Chế Lan Viờn và hướng hồn thơ Chế Lan Viờn đến một thế giới đầy “kinh dị, lẻ loi và bớ mật” như Hoài Thanh đó nhận xột về “Điờu tàn”

“Điờu tàn” khai thỏc một đề tài thi ca cú căn cứ lịch sử nhưng khụng

rừ quan hệ với thi nhõn: sự sụp đổ của nhà nước Chàm Một thế giới u linh của những quỷ dữ ma Hời, những đầu lõu, sọ dừa, mỏu xương cân nóo và những tiếng khúc than khụng dứt Và cuối cựng là tấm lũng đau đớn, nuối tiếc khụng nguụi của nhà thơ với những gỡ đó mất đi của Xứ Chàm

Tỏc giả, trong nhiều bài thơ, đó miờu tả quỏ khứ và hiện tại của nước non Chàm như hai bức tranh tương phản Năm xưa là khung cảnh một đất nước rạng rỡ thanh bỡnh:

Đõy điện cỏc huy hoàng trong ỏnh nắng Những đền đài tuyệt mĩ dưới trời xanh

Đõy chiến thuyền nằm mơ trờn sụng lặng Bầy voi thiờng trầm mặc dạo bờn thành

Và hiện tại là sự đổ nỏt, chỏn chường theo thời gian và cả trong trớ tưởng tượng của thi nhõn:

Đõy những thỏp gầy mũn vỡ mong đợi Những đền xưa đổ nỏt dưới thời gian

Những sụng vắng lờ mỡnh trong búngtối Những tượng chàm lở lúi rỉ rờn than

(Trờn đường về - Điờu tàn) Chất liệu thi ca ấy cho phộp nhà thơ cú thể biểu hiện nỗi buồn và luyến tiếc những ngày qua Cỏi mất đi khụng phải chỉ là số phận một con

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

người,một làng quờ mà cả một nhà nước Chàm Cú những cỏi mất trong sự vận động của lịch sử nhưng vẫn gọi lờn những nuối tiếc Nhà thơ cũn muốn qua cõu chuyện cũ và con người năm xưa núi lờn bao điều với hiện tại Chớnh Chế Lan Viờn đó viết:

“Điờu tàn cú riờng gỡ cho nước Chiờm Thành yờu mến của tụi đõu? Kia kỡa nú đang đục sọ dừa anh.Tiếng xương rạn vỡ dội thấu đỏy hồn tụi” [1.253]

Trong “Điờu tàn” cảm xỳc cú lỳc bị xụ lệch về một phớa trong tõm trạng buồn đến tuyệt vọng Nhà thơ muốn thoỏt ly khỏi mọi sự ràng buộc với cuộc đời hiện tại Tỏc giả bộc lộ một thỏi độ từ chối tuyệt đối

Hóy cho tụi một tinh cầu giỏ lạnh Một vỡ sao trơ trọi cuối trời xa

Để nơi ấy thỏng ngày tụi lẩn trỏnh Những ưu phiền đau khổ với buồn lo

(Những sợi tơ lũng – Điờu tàn) Mặc dự sống ở giữa cuộc đời nhưng hồn lại hướng về thế giới khỏc xa xụi vỡ hiện tại theo tỏc giả là nguyờn nhõn, là biểu tượng gõy nờn mọi sự chết chúc điờu tàn Lẽ đú mà Chế Lan Viờn càng ngày càng lạc sõu vào cừi siờu hỡnh, mờ ảo để đến mức ụng phải hoảng loạn thốt lờn “Cú ai khụng nắm giựm tay ta lại! Hóy bẻ giựm cỏn bỳt của ta đi! Lời thơ ta đầy những điệu sầu bi Đầy hơi thịt, yờu ma cựng xỏc chết” (Tiết trinh) Và ụng nghi ngờ chớnh sự tồn tại, hiện hữu của mỡnh “Ai bảo giựm: Ta cú, cú ta khụng”

Cũng chớnh quan niệm “làm thơ là làm sự phi thường”, quyết khụng

đi lại con đường của cỏc nhà Thơ mới thời ấy, đó khiến cho Điờu tàn trở thành hiện tượng độc nhất vụ nhị trong lịch sử thơ ca dõn tộc Ngay từ lỳc ấy, chớnh Chế Lan Viờn đó ý thức được sự cụ đơn trờn nẻo đường riờng của thơ mỡnh:

Đường về thu trước xa lắm lắm

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

Mà kẻ đi về chỉ một tụi!

(Thu) 2.2.2 Thời kỳ hai cuộc khỏng chiến chống Phỏp và chống Mỹ

Trong lỳc Chế Lan Viờn đang lạc vào cừi hư vụ, siờu hỡnh và ngày càng bi quan, bế tắc vỡ chưa tỡm được hướng đi cho đời, cho thơ mỡnh thỡ cỏch mạng thỏng Tỏm bựng nổ Chớnh cỏch mạng đó làm “thay đổi đời tụi, thay đổi thơ tụi”như sau này ụng từng khẳng định Từ một người mộng mơ, suy tưởng

về thế giới huyền ảo, ụng trở thành một người hành động ễng chõn thành tham gia vào hoạt động cỏch mạng cựng quần chỳng nhõn dõn ễng sung sướng “được quờn thơ đi” như quờn một cỏi gỡ khụng thiết thực với cuộc sống sụi động trước mắt Tuy tư tưởng chớnh trị và tỡnh cảm của ụng rất gần với cỏch mạng, với nhõn dõn nhưng tư tưởng nghệ thuật và tư duy nghệ thuật của ụng vẫn cũn một khoảng cỏch khỏ xa Do đú, phải mất hơn 10 năm trăn trở trong cuộc “nhận đường”, Chế Lan Viờn mới cú sự thay đổi căn bản về quan niệm nghệ thuật và tư duy thơ ễng phỏt biểu:

“Trước hết chỳng ta làm văn nghệ là để tả sự thật, và chặng sau này muốn truyền cảm cho người đọc, cố nhiờn khụng phải chỉ núi cỏi cảm xỳc của

ta mà phải núi cả sự việc” [6.197]

Thơ đối với Chế Lan Viờn lỳc này khụng chỉ “đưa ru” mà cũn “thức tỉnh”, thơ cần cú ớch, cần núi sự thật phục vụ cỏch mạng, nhõn dõn Vỡ vậy thế giới hỡnh tượng mang màu sắc “kinh dị” thời “Điờu tàn” đến giai đoạn này được thay thế bằng hệ thống cỏc hỡnh tượng cú mối liờn hệ với hiện thực, bắt nguồn từ đời sống Thế giới hỡnh tượng ấy được tạo nờn bởi lăng kớnh liờn tưởng phong phỳ tỏo bạo, bởi những xỳc cảm dạt dào của thi sĩ trước hiện thực đất nước đang sang trang

“Gửi cỏc anh” là tập thơ đầu tiờn đỏnh dấu bước chuyển biến của Chế Lan Viờn Nhưng Ánh sỏng và phự sa ra đời vào năm 1960 mới là một bước

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

ngoặt trong sự nghiệp thơ cỏch mạng của ông Ở đõy – Ánh sỏng của Đảng và phự sa của cuộc đời đó giỳp ụng chiến thắng được nỗi đau riờng để vươn tới niềm vui chung của dõn tộc Và cũng từ đõy, những bài thơ hay nhất của ụng lần lượt xuất hiện và mang dấu ấn phong cỏch rất đậm nột của Chế Lan Viờn

Đề tài và cảm hứng trong tập thơ rất phong phỳ: Cú kỉ niệm khỏng chiến và niềm vui trước sự hồi sinh của đất nước sau chiến tranh, cú niềm tự hào trước vẻ đẹp và sự giàu cú của đất nước, cú nỗi đau chia cắt Bắc Nam, và nổi bật là hành trỡnh tư tưởng – tõm hồn của cỏi tụi nhà thơ “từ thung lũng đau thương ra cỏnh đồng vui” “Ánh sỏng và phự sa” là một nỗ lực vượt lờn những buồn đau, cụ đơn khi đó tỡm thấy hướng của cuộc đời và nghệ thuật là hành trỡnh “từ chõn trời của một người đến chõn trời của tất cả” (ấluya) Chưa bao giờ thơ Chế Lan Viờn lại giàu niềm vui đến thế Dường như mỗi chuyến đi của ụng đều mang ý nghĩa “đi ra với đời, đi ra với người”

Niềm tự hào về tổ quốc, dõn tộc là cảm hứng lớn, bao trựm trong thơ Chế Lan Viờn Tự hào về những thời điểm rực sỏng của dõn tộc trong quỏ khứ

“Khi Nguyễn Trói làm thơ và đỏnh giặc, Nguyễn Du viết Kiều đất nước hoỏ thành văn, Nguyễn Huệ cưỡi voi vào cửa Bắc, Hưng Đạo diệt quõn Nguyờn trờn Sụng Bạch Đằng” Nhà thơ lại càng tự hào hơn, vỡ tổ quốc trong thời kỳ chống Mỹ: “Những ngày tụi sống, đõy là những ngày đẹp hơn tất cả” Bởi đõy là thời của những khỏt vọng lớn của những cỏi phi thường đó trở nờn phổ biến

Khụng ai cú thể ngủ yờn trong đời chật Buổi thuỷ triều vẫy gọi những vầng trăng Mỗi gié lỳa đều muốn thờm nhiều hạt

Gỗ trăm cõy đều muốn hoỏ nờn trầm

Mỗi chỳ bộ đều nằm mơ ngựa sắt

Mỗi con sụng đều muốn hoỏ Bạch Đằng (Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng- Hoa ngày thường - Chim bỏo bóo)

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

Đi liền với cảm hứng ngợi ca khẳng định Tổ quốc, dõn tộc là nhu cầu phủ định kẻ thự Thơ chống Mỹ của Chế Lan Viờn cố gắng giỳp người đọc nhận chõn kẻ thự phớa sau những luận điệu hoa mĩ, xảo quyệt của chỳng Nhưng quả là đó cú lỳc tỡnh cảm của nhà thơ như nghẹn lại khi núi đến tội ỏc của kẻ thự, đến những đau thương ghờ gớm do chỳng gõy ra trờn đất nước ta

Nớch Xơn! Mày khụng cũn nhiờn liệu nào khỏc ư mà đốt

Những giường trẻ sơ sinh, gút đỏ thiờn thần tay non chới với! Mày chẳng cũn con sụng nào mà ngắm ư mà phải dựng đến mỏu người!

Tiếng mỏu lang thang đi giữa đất trời

Dẫu nghỡn thi sĩ thiờn tài khụng dỗ nổi

(Thời sự hố 72 – bỡnh luận)

Cú thể núi, giai đoạn hai cuộc khỏng chiến chống Phỏp và chống Mỹ

đó đỏnh dấu sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật của Chế Lan Viờn.Sự đổi mới ấy hoàn toàn phự hợp với tinh thần thời đại: “Tất cả để đỏnh giặc Mỹ xõm lược, tất cả để xõy dựng chủ nghĩa xó hội” Và với sự đổi mới về quan niệm nghệ thuật như vậy cộng với một tõm hồn thơ phong phỳ, giàu cảm xỳc Chế Lan Viờn luụn luụn là người đứng giữa đại lộ lớn của thơ ca cỏch mạng 2.2.3 Những năm cuối đời

Sau thắng lợi của cuộc khỏng chiến chống Mỹ, đất nước thống nhất và chuyển sang một thời kỳ mới với nhiều khú khăn và thỏch thức của thời hậu chiến Vốn là nhà thơ nhạy bộn với sự chuyển biến và yờu cầu của thời đại, Chế Lan Viờn cũng đó cú sự biến đổi trong khuynh hướng cảm hứng và giọng điệu của thơ mỡnh

Với quan điểm sỏng tỏc phục vụ sự nghiệp cỏch mạng, phản ỏnh hiện thực vĩ đại của đời sống đất nước, dựng thơ làm tiếng kốn xung trận, tiếng hỏt ngợi ca cổ vũ nhõn dõn vẫn tiếp tục được phỏt huy ở cỏc tập thơ Hoa trước lăng Người, Hái theo mựa và một phần ở Hoa trờn đỏ, Ta gửi cho mỡnh

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

Nhưng càng về sau, Chế Lan Viờn càng bộc lộ rừ những băn khoăn trăn trở, thơ ụng muốn đặt lại những cõu hỏi, nhiều vấn đề mà ở giai đoạn trước ụng ngỡ đó giải quyết xong xuụi ễng khụng bao giờ chấp nhận những lối chạy theo thời thượng ồn ào, học đũi sống sượng hay cực đoan thỏi quỏ

Ngược lại ụng sỏng suốt chấp nhận sự phụ thuộc của nghệ thuật vào thời đại đó sản sinh ra nú:

Anh đõu cú phộp lạ làm cho cỏc cõu thơ anh đó nở ra rồi cứ cũn nguyờn sắc đỏ

Với anh để làm gỡ cái trũ bất tử phự du – phự du bất tử?

Anh chỉ mong cõu thơ anh sống khỏi một đờm cú ớch quỏ một ngày Đỳng cỏi đờm bà mẹ chết con cần một cõu thơ đỡ khổ

Đỳng một ngày người chiến sĩ trờn chiến hào ụm xỏc bạn ngó vào tay

(Thơ bỡnh phương - Đời lập phương – Hoa trờn đỏ) Gúc nhỡn, tầm nhỡn của thơ ụng giờ đõy khụng cũn ở tư thế cao vời vợi – tư thế của cỏi ta cộng đồng đứng ở đỉnh cao của thời đại để phỏt ngụn cho toàn dõn tộc mà chớnh từ đời thường, từ chớnh cuộc sống cỏ nhõn với bao

đa đoan, phức tạp của kiếp người Trước đõy, dự ụng luụn tõm niệm nhà thơ

“phải đào, phải xới, phải chắt, phải lọc” cỏc chất liệu của đời sống, phải nhỡn vào ba chiều của hiện thực để đưa vào trong thơ “hai mặt phẳng” thỡ vẫn chỉ

để đi đến một mục đớch: tỡm ra chất thơ cao đẹp của cuộc đời Giờ đõy, cuộc sống vào cỏc trang thơ từ nhiều phớa, nhiều gúc độ: mặt phải và mặt trỏi, bề nổi và chiều sõu, niềm vui và nỗi đau, thế giới hữu hỡnh và vụ hỡnh Do đú, nhiều mặt cũn khuất lấp của hiện thực và tõm trạng như được phơi trần trờn cỏc trang thơ di cảo Đú cũng là hành trỡnh đi tỡm lại chớnh mỡnh của Chế Lan Viờn

“Con Rồng ụm hạt chõu

Rồi nhả ra Rồi tỡm lại

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

Ta là ta mà luụn bối rối?

Tỡm lại ta ”

(Bất hoàn toàn) Đọc Di cảo ta cú thể thấy phần chủ yếu là những bài thơ “chiờm nghiệm, suy tưởng, tư vấn, độc thoại về những vấn đề vĩnh cửu của đời người:vui buồn, được mất, sống chết.Thời gian, cỏi chết cõi hư vụ trước mắt trở thành nỗi ỏm ảnh thường trực và ngày càng đau đớn trong ụng”[1.31] Và cỏi “tụi” của nhà thơ được hiện ra trong tớnh đa diện và phức tạp vốn cú, như biểu tượng thỏp Bay-on bốn mặt:

“Anh là thỏp Bay-on bốn mặt Dấu đi ba, cũn lại đú là anh Chỉ mặt đú mà nghìn trũ cười khúc Làm đau ba mặt kia trong cừi ẩn hỡnh”

(Thỏp Bay-on bốn mặt –Di cảo thơ) Chế Lan Viờn đó làm một cuộc điểm duyệt lại đời thơ của mỡnh với ý thức tự phờ phỏn nhiều khi rất nghiờm khắc và cả nỗi xút xa Nhà thơ thấy mỡnh đó quỏ mải mờ với những “danh vọng ầm ào, vinh quang xớ xố” mà xa lỡa cuộc sống giản dị của đời thường dõn dó, nay khỏt khao được trở về làm

“nhà thơ cưỡi trõu”

“Cho tụi về với cành lau vàng vọ

Về với con trõu nghộ ngọ

Cú cặp sừng bỡ ngỡ Chiều buồn khụng biết cọ vào đõu”

(Cờ lau Đinh Bộ Lĩnh - Di cảo thơ) Nhưng vượt lờn những tõm trạng đú,vẫn là ý thức trỏch nhiệm của một nghệ sĩ trước cuộc đời, với thơ ca và vẫn không nguụi khỏt khao tỡm kiếm, sỏng tạo Chế Lan Viờn đó chủ động thay đổi giọng điệu trang nghiờm xen vào giọng điệu cười cợt, giọng xút xa phẫn uất xen lẫn đối thoại, giọng

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

trữ tỡnh thấm đẫm cảm xỳc bờn cạnh giọng tự sự khỏch quan lạnh lựng Nhưng nổi bật hơn cả vẫn là cỏi giọng trầm buồn của một thi nhõn đang trầm

tư, chiờm nghiệm, triết luận về thế sự và con người Núi chung, chất giọng ấy gần với cuộc đời thường nhật mà chỳng ta đang sống và cảm nhận

2.2.4 Kết luận

Cú thể khẳng định rằng Chế Lan Viờn là nhà thơ cú quan niệm nghệ thuật độc đỏo và khỏ phức tạp, diễn biến theo từng hành trỡnh sỏng tạo Quan niệm nghệ thuật ấy chi phối sõu sắc việc xõy dựng thế giới hỡnh tượng nghệ thuật trong mỗi tỏc phẩm Thế giới nghệ thuật ấy được tạo tập bằng vụ số hỡnh ảnh dày đặc với nhiều dạng thức khỏc nhau Là người rất cú ý thức tỡm cho thơ mỡnh một con đường, một diện mạo riờng biệt nhưng Chế Lan Viờn cũng khụng bao giờ tự khộp mỡnh vào một lối đi, trong một ranh giới đó định

mà luụn tỡm tũi, thể nghiệm, bứt phỏ với một khỏt vọng sỏng tạo khụng ngừng

Với quan niệm siờu hỡnh, thần bớ, thi nhõn đó tạo nờn trong Điờu tàn một thế giới nghệ thuật phi xỏc thực với búng ma, xương trắng, mỏu huyết, sọ dừa, Bước vào những năm khỏng chiến chống Phỏp và chống Mỹ Chế Lan Viờn đó làm một cuộc “chuyển quõn” quan trọng trong thơ mỡnh Cỏch mạng giỳp Chế Lan Viờn thay đổi cuộc đời, thay đổi hồn thơ Nỗi đau mất nước trước kia đó trở thành lũng yờu nước, yờu chế độ, nỗi buồn trỏch đời trong tụn giỏo đó trở thành lũng yờu tha thiết cuộc đời Cỏch mạng uốn nắn lại tõm hồn anh giỳp anh nhận ra và phỏt huy bản chất của mỡnh “Khụng cú cỏch mạng khụng cú thơ Chế Lan Viờn” [3.43]

Quan niệm nghệ thuật mới này đó đem đến cho tỏc phẩm của Chế Lan Viờn sau 1945 những hỡnh tượng nghệ thuật mới giàu tớnh thời sự Đặc biệt, thơ Chế Lan Viờn những năm chống Mỹ cứu nước, cụ thể ở những bài thơ dài

mà giọng chớnh luận là chủ õm “hỡnh tượng thơ thường kỳ vĩ, mang tớnh biểu tượng cao- Chỳng như những cột chống vững chói tương xứng với cụng trỡnh

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

kiến trỳc thơ hoành trỏng” [1.37] Bờn cạnh “Ánh sỏng và phự sa” thỡ “Đối thoại mới” (1973) chớnh là kết tinh đẹp đẽ nhất thể hiện quan niệm nghệ thuật mới của thi sĩ Chế Lan Viờn “Những biển cồn hay đem đến trong thơ” Lời kờu gọi ấy là muốn đưa thơ ca nhập vào cơn bóo tố của thời đại Mặt khỏc, chớnh thơ Chế Lan Viờn là những đợt súng cồn dậy ở cả bề mặt và bề sõu của cỏi biển thơ hiện đại Việt Nam

Sau 1975, đặc biệt là những năm cuối đời, Chế Lan Viờn tiếp tục gửi lại cho độc giả những vần thơ Di cảo như những dư vang khắc khoải của một hồn thơ khụng ngủ yờn

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

CHƯƠNG 3:

THẾ GIỚI HèNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT

TRONG TẬP ĐỐI THOẠI MỚI

3.1 Thuật ngữ hỡnh tượng nghệ thuật

“Hỡnh tượng nghệ thuật là sản phẩm của phương thức chiếm lĩnh, thể hiện và tỏi tạo hiện thực theo quy luật của tưởng tượng, hư cấu nghệ thuật”[2.146]

Khỏc với cỏc nhà khoa học, người nghệ sĩ khụng diễn đạt trực tiếp ý nghĩ và tỡnh cảm bằng khỏi niệm trừu tượng, bằng định lớ, cụng thức mà bằng hỡnh tượng, nghĩa là bằng cỏch làm sống lại một cỏch cụ thể và gợi cảm những sự việc, những hiện tượng đỏng làm ta suy nghĩ về tớnh cỏch và số phận, về tỡnh đời, tỡnh người qua một chất liệu cụ thể

Như vậy, hỡnh tượng nghệ thuật chớnh là cỏc “khỏch thể đời sống được nghệ sĩ tỏi hiện bằng tưởng tượng sỏng tạo trong những tỏc phẩm nghệ thuật”[2.147]

Giỏ trị trực quan độc lập là đặc điểm quan trọng của hỡnh tượng nghệ thuật Bằng chất liệu cụ thể, nú làm cho người ta cú thể ngắm nghớa, thưởng ngoạn và tưởng tượng Đú cú thể là một đồ vật, một phong cảnh thiờn nhiờn hay một sự kiện xã hội được cảm nhận Nhưng núi tới hỡnh tượng nghệ thuật người ta thường nghĩ tới hỡnh tượng con người, bao gồm cả hỡnh tượng một tập thể người (như hỡnh tượng nhõn dõn hoặc hỡnh tượng tổ quốc) với những chi tiết biểu hiện cảm tớnh phong phỳ

Hỡnh tượng nghệ thuõt tỏi hiện đời sống, nhưng khụng phải sao chộp

y nguyờn những hiện tượng cú thật, mà là tái hiện cú chọn lọc, sỏng tạo thụng qua trớ tưởng tượng và tài năng của nghệ sĩ, sao cho cỏc hỡnh tượng truyền

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

lại được ấn tượng sõu sắc, từng làm cho nghệ sĩ day dứt, trăn trở cho người khỏc [2.147]

Hỡnh tượng nghệ thuật vừa cú giỏ trị thể hiện những nột cụ thể, cỏ biệt khụng lặp lại, lại vừa cú khả năng khỏi quỏt làm bộc lộ được bản chất của một loại người hay một quỏ trỡnh đời sống theo quan niệm của nghệ sĩ Một tỏc phẩm nghệ thuật hay luụn để lại những hỡnh tượng độc đỏo trong lũng độc giả Chị Dậu được coi là một hỡnh tượng nghệ thuật đặc sắc của nhà văn Ngụ Tất Tố Bằng bỳt phỏp tài năng của người nghệ sĩ, chị Dậu trở thành điển hỡnh

về người nụng dõn với bao phẩm chất đẹp đẽ Đảm đang, chung thuỷ, giàu lũng hy sinh, giàu tinh thần lạc quan, hiền lành yờu thương mọi người nhưng lỳc cần cú thể sống mái quyết liệt với kẻ thự Đú là hỡnh ảnh chõn thật của người phụ nữ nụng dõn Việt Nam thời Phỏp thuộc

Vỡ những lẽ trờn, cấu trỳc của hỡnh tượng nghệ thuật bao giờ cũng là

sự thống nhất cao độ giữa cỏc mặt đối lập: chủ quan và khỏch quan, lớ trớ và tỡnh cảm, cỏ biệt và khỏi quỏt, hiện thực và lớ tưởng, tạo hỡnh và biểu hiện, hữu hỡnh và vụ hỡnh Đồng thời nú cũng là một quan hệ xó hội - thẩm mĩ vụ cựng phức tạp

Người nghệ sĩ sỏng tạo ra tỏc phẩm để nhận thức và cắt nghĩa đời sống thể hiện tư tưởng và tỡnh cảm thụng qua cỏc hỡnh tượng nghệ thuật.Với

“Đối thoại mới” Chế Lan Viờn đó xõy dựng được những hỡnh tượng nghệ thuật nào, thể hiện tư tưởng, tỡnh cảm gỡ của tỏc giả? Đú chớnh là vấn đề mà chỳng tụi đề cập ở phần sau của khoỏ luận

3.2 Tập thơ Đối thoại mới

Sẽ cũn trở về trong trớ nhớ sõu thẳm của ta những ngày đỏnh Mỹ đầu tiờn trờn miền Bắc, những ngày cả nước như cựng chung một ý chớ chiến thắng, một gương mặt, một tấm lũng Sẽ cũn trở lại trong ta những cõu thơ ngày ấy của Chế Lan Viờn đó từng lay động, thức tỉnh Bờn bờ sụng Hồng

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

những năm bảy mươi khụng thể nào quờn Trong tiếng súng về chiều ập ã đập vào bờ bến, trong tiếng giú thổi dọc theo triền sụng, trong tiếng rỡ rầm trũ chuyện của dũng người chờ giờ thụng cầu phao trở về thành phố, dằng dặc trờn mờnh mụng cỏt trắng; những cõu thơ hào hựng vang động của anh cũng đập như súng vào bờ tõm tưởng:

Hỡi sụng Hồng tiếng hỏt bốn nghỡn năm

Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng?

Những ngày tụi sống đõy là những ngày đẹp hơn tất cả

Dự mai sau đời muụn vạn lần hơn

Trong những ngày ta phải lấy mỏu ra mà gỡn giữ từng lỏ cõy ngọn cỏ,

Tổ quốc hiện lờn chưa bao giờ đẹp, huy hoàng và diễm lệ đến thế Chế Lan Viờn dấy lờn tự đỏy lũng ta những cõu thơ về một tỡnh yờu lớn, thiờu đốt tõm can:

ễi tổ quốc, ta yờu như mỏu thịt Như mẹ cha ta, như vợ, như chồng

ễi tổ quốc, nếu cần, ta chết Cho một ngụi nhà, ngọn nỳi, con sụng

Cú thể núi, những cõu thơ ấy bằng sức mạnh của thơ ca đó gợi dậy sõu

xa từ trỏi tim người tỡnh yờu đất nước Và tỡnh yờu ấy đủ sức chiến thắng quõn thự ngay từ khi chỳng từ bờn kia biển ào đến như một cơn dụng lớn trờn bầu trời Tổ quốc Để rồi chỳng ta sung sướng gặp lại những bài thơ õm vang nung đốt ấy trong tập thơ “Đối thoại mới”

Tập thơ được xuất bản cuối năm 1973, gồm 68 bài thơ.Bờn cạnh mảng thơ chống Mỹ gồm những bài thơ dài, cú dung lượng lớn và chiếm vị trớ quan trọng ấy, trong tập thơ cũn xen lẫn những bài thơ ngắn và chựm tứ tuyệt xinh nhỏ Mỗi bài thơ là sự tiếp tục hơi thơ khoẻ khoắn, nỏo động, đỏnh dấu một

Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

cỏi mốc thời sự - lịch sử suốt trong những năm khỏng chiến chống Mỹ Đõy là

sự tiếp theo giai đoạn đầu đó được ghi khắc trong tập “Hoa ngày thường – chim bỏo bóo” Chế Lan Viờn muốn đưa thơ về gần cỏc xó luận chớnh trị - thời sự, nhất là khi dõn tộc đang tiến hành một cuộc chiến tranh giải phúng cú tầm nhõn loại, liờn quan đến vận mệnh hàng loạt dõn tộc khỏc Hơn bao giờ, thơ phải trở về với cỏi trụi trần, thiết cốt của đời, những vấn đề của ngày hụm nay, bức thiết, sống cũn thơ phải như thế mà khụng thể khỏc

“Đối thoại mới” khụng nhiều bài thơ hay, rực rỡ chúi chang, nhưng nhỡn chung, vừa giữ lại được cỏi tỡnh sõu đậm trong Ánh sỏng và phự sa, cỏi sắc sảo trớ tuệ nổi bật trong Hoa ngày thường, chim bỏo bóo, Những bài thơ đỏnh giặc,vừa nõng cỏi trớ tuệ, cỏi tỡnh lờn những bỡnh diện mới Tỡnh đằm lại mặn mà, trớ tuệ sõu sa, thõm trầm và đột xuất [1.318]

Trong khuõn khổ hạn hẹp của khoỏ luận, chỳng tụi đi tỡm hiểu “Đối thoại mới” ở khớa cạnh thế giới hỡnh tượng nghệ thuật mà Chế Lan Viờn đó xõy dựng trong tập thơ

3.3 Thế giới hỡnh tượng nghệ thuật trong tập Đối thoại mới

3.3.1 Hỡnh tượng con người

3.3.1.1 Hình tượng Bác Hồ

Đối với nhiều nhà thơ chuyờn nghiệp, Bỏc Hồ đó trở thành đề tài quen thuộc Trong nền thơ ca hiện đại Việt Nam, sau Tố Hữu, Chế Lan Viờn là người viết về Bỏc Hồ tương đối nhiều Với ụng, Bỏc Hồ là đề tài thơ phong phỳ chẳng bao giờ vơi cạn, bởi vỡ tầm vĩ đại của Người vượt cả trớ tưởng tượng của chỳng ta, bởi vỡ trờn mỗi chặng đường trưởng thành, Chế Lan Viờn lại cú một cảm hứng mới,một gúc độ mới để núi về Người, để hiểu thờm về Người

Với đất nước sinh ra mỡnh, Bỏc vẫn là điều bớ mật

Một thế hệ, vài thế hệ chỳng ta chưa đủ hiểu hết Người