Biện pháp giúp học sinh học tốt văn miêu tả lớp 4

MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 4 HỌC TỐT THỂ LOẠI VĂNTập làm văn là một phân môn thuộc môn Tiếng Việt, là môn học chính trongchương trình lớp 4, bản thân tôi đang là giáo viên trực t

MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 4 HỌC TỐT THỂ LOẠI VĂN

Tập làm văn là một phân môn thuộc môn Tiếng Việt, là môn học chính trongchương trình lớp 4, bản thân tôi đang là giáo viên trực tiếp đứng lớp giảng dạy, đónnhận chương trình thay đổi kĩ năng sống vào phân môn Tập làm văn, môn Đạo đứcnên bản thân cần phải nỗ lực phấn đấu đảm nhiệm chức trách của mình đối với họcsinh Cùng với môn Toán và một số môn khác, những kiến thức của môn Tiếng Việt

sẽ là những hành trang trên bước đường đưa các em đi khám phá, tìm hiểu, nghiêncứu thế giới xung quanh và kho tàng tri thức vô tận của loài người Trong đó phânmôn Tập làm văn là phân môn thực hành, tổng hợp của tất cả các phân môn thuộcmôn Tiếng Việt (Tập đọc, Luyện từ và câu, Chính tả, Kể chuyện) Chính vì thế, việcdạy và học Tập làm văn là vấn đề luôn cần có sự đổi mới Không thể cứ áp dụng mãiphương pháp học hôm qua vào hôm nay và mai sau

Đổi mới việc dạy cũng thế, trong việc thừa kế cái cũ, cái vốn có đòi hỏi phải làmột sự sáng tạo Với các phân môn khác của Tiếng Việt trong việc đổi mới nội dung

và phương pháp dạy học chỉ rõ quy trình các bước lên lớp rất cụ thể rõ ràng Còn vớiphân môn Tập làm văn, các nhà nghiên cứu chỉ đưa ra quy trình chung nhất cho mỗiloại bài, chủ yếu vẫn là sự sáng tạo của giáo viên khi lên lớp Còn việc học thì sao?Ngoài sách giáo khoa Tiếng Việt thì hiện nay có rất nhiều loại sách tham khảo cho

học sinh, giúp cho học sinh có cái nhìn đa dạng, phong phú hơn Song những cuốnsách tham khảo của phân môn Tập làm văn lại thường đưa ra các bài văn mẫu hoànchỉnh nên khi làm văn các em thường dựa dẫm, ỉ lại vào bài mẫu, có khi còn sao chép

y nguyên bài văn mẫu vào bài làm của mình Cách cảm, cách nghĩ của các em khôngphong phú mà còn đi theo lối mòn khuôn sáo, tẻ nhạt Từ những lý do khách quan vàchủ quan trên để khắc phục những hạn chế trong việc dạy Tập làm văn ở Tiểu học,góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường, tôi đã chọn nghiên cứu đề tài

“Một số giải pháp giúp học sinh lớp 4 học tốt thể loại văn miêu tả” với hi vọng góp

phần nâng cao trình độ của bản thân, nâng cao chất lượng dạy - học văn miêu tả ở lớp

4 Qua đây, tôi mong muốn nhận được nhiều ý kiến trao đổi của đồng nghiệp để đề tàithực sự có giá trị trong dạy - học Tập làm văn lớp 4

2 MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

Thông qua việc nghiên cứu lí luận và thực tiễn nhằm đưa ra một số giải pháp

giúp học sinh lớp 4A2 trường Tiểu học EaWy học tốt phân môn Tập làm văn - thể loại

văn miêu tả

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Học sinh lớp 4a2 nói riêng và học sinh khối 4 Trường Tiểu học EaWy nói chung

4 GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

Nghiên cứu việc dạy và học môn Tập làm văn thuộc: thể loại văn miêu tả

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

a) Phương pháp nghiên cứu tài liệu:

- Đọc sách giáo khoa, sách giáo viên, sách thiết kế Tiếng Việt 4

- Tài liệu tham khảo nắm được nội dung, chương trình sách giáo khoa

- Phương pháp dạy môn Tiếng Việt ở trường Tiểu học nói chung, lớp 4 nói riêng.b) Phương pháp điều tra:

Điều tra thực trạng dạy và học Tập làm văn – thể loại văn miêu tả của học sinh

từ đầu năm, từ đó phân loại học sinh để có biện pháp dạy phù hợp với từng đối tượng.Lấy ý kiến của giáo viên bộ môn, các giáo viên khác và học sinh để thu thập thông tinnghiên cứu

c) Phương pháp đàm thoại:

Trực tiếp trò chuyện với giáo viên có kinh nghiệm, các nhà quản lý xin ý kiến, traođổi về những vấn đề có liên quan đến đề tài Trò chuyện với phụ huynh, học sinh, đặcbiệt là những học sinh chưa có kĩ năng viết văn miêu tả để giúp đỡ các em tiến bộ

d) Phương pháp quan sát:

Dự giờ và quan sát giờ dạy của giáo viên Quan sát ý thức, thái độ học tập vàkhả năng viết văn của học sinh

e) Phương pháp nghiên cứu sản phẩm:

Tôi nghiên cứu các sản phẩm, các bài làm của học sinh như vở Tập làm văn, vởChính tả, vở Luyện từ và câu…

Ngoài ra, tôi còn tiến hành khảo sát chất lượng học sinh; Đúc rút kinh nghiệmqua quá trình nghiên cứu

f) Phương pháp thực nghiệm, kiểm chứng:

Kiểm nghiệm tính khoa học, tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất

II PHẦN NỘI DUNG

1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Bài văn miêu tả được xây dựng trên cơ sở những hình ảnh, những ấn tượng vềđối tượng mà người viết thu lượm, cảm nhận được thông qua các giác quan trực tiếpcủa mình Văn miêu tả là thể loại văn bản mang tính chất nghệ thuật cao, mang tínhsáng tạo, tính cá thể của người viết Ngôn ngữ trong văn miêu tả là thứ ngôn ngữ nghệthuật, là ngôn ngữ giàu sức gợi cảm và là ngôn ngữ của những biện pháp tu từ

Kết cấu bài văn miêu tả cũng tuân thủ kết cấu 3 phần:

+ Mở bài: Giới thiệu đối tượng miêu tả, thể hiện tình cảm, quan hệ của người

miêu tả với đối tượng miêu tả

+ Thân bài: Tái hiện, sao chụp chân dung của đối tượng miêu tả ở những góc

nhìn nhất định

+ Kết luận: Nêu những nhận thức, suy nghĩ, tình cảm, thái độ trực tiếp của

người miêu tả và của mọi người nói chung đối với đối tượng miêu tả

Như vậy, bài văn là một văn bản gồm ngôn từ, nội dung chứa trong ngôn từchính là văn Văn và ngữ luôn sóng đôi với nhau: văn cần đến ngữ để biểu hiện, ngữcần đến văn để nói lên ý nghĩa Văn là nghệ thuật của ngôn từ, văn là cái đẹp, cóngười lại nói văn học là nhân học, văn học là tình cảm, đạo đức lý tưởng, là tình yêucuộc sống, yêu thiên nhiên và con người Văn có được nhờ cảm xúc của tâm hồn, nólàm cho tâm hồn con người thêm phong phú và sâu sắc

Chương trình Tập làm văn lớp 4 gồm 68 tiết, trong đó văn miêu tả chiếm 38 tiếtgồm các mảng kiến thức sau:

- Thế nào là miêu tả?

- Quan sát để miêu tả cho sinh động

- Trình tự miêu tả (Người, cảnh, đồ vật, con vật, cây cối )

- Cấu tạo đoạn văn, bài văn miêu tả (Người, cảnh, đồ vật, con vật, cây cối)Các kiến thức trên được cụ thể hóa thành hai loại bài Đó là: loại bài hình thànhkiến thức và loại bài luyện tập thực hành

2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ

Chương trình phân môn tập làm văn lớp 4 hiện đang học thể loại bài miêu tả, nhìn chung các em đã nắm được cấu trúc một bài văn miêu tả nhưng bài làm của các em

còn viết theo một lối mòn khuôn sáo, kém hấp dẫn, ít cảm xúc và nghèo hình ảnh, đặcbiệt là các em chưa biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật như so sánh, nhân hóa…

Tóm lại: Học sinh nắm được kiến thức cơ bản của phân môn Luyện từ và câu

nhưng khi áp dụng vào viết văn thì các em thường mắc các lỗi trên, kết hợp với việcchưa biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật, vốn từ lại nghèo nàn nên bài văn miêu tảcủa các em còn khô khan, lủng củng, nghèo cảm xúc Bài văn trở thành một bảng liệt

kê các chi tiết của đối tượng miêu tả

Về học sinh: - Học sinh chưa có khả năng quan sát, chưa xác định rõ đối tượng

quan sát là gì? Là thế nào? Hay cách thức miêu tả, diễn đạt ra làm sao?

- Vốn từ của học sinh: Các em đọc sách tham khảo còn hạn chế dẫn đến vốn từ nghèo nàn

- Còn lúng túng trong cách viết câu văn, chủ yếu các em thường bắt chước

- Đa số còn có thói quen hình thành bài văn theo cách trả lời câu hỏi

- Chưa biết sắp xếp ý văn, thiếu hình ảnh so sánh, nhân hóa Trình bày bố cục bài văn còn lộn xộn, chưa đầy đủ

Về giáo viên: - Chưa rèn được cho học sinh kĩ năng quan sát và diễn đạt lại bằng

ngôn ngữ mà những gì mà các em quan sát được

- Chưa tạo điều kiện cho các em tiếp cận nhiều loại sách tham khảo, văn mẫu

- Chưa phân loại được đối tượng, từ đó chưa xây dựng được phương pháp dạy học cho từng đối tượng đó theo chuẩn kiến thức, kĩ năng môn học

Từ những nguyên nhân nói trên bản thân tôi thấy cần thiết phải có những biệnpháp sáng tạo trong dạy văn miêu tả lớp 4 góp phần nâng cao chất lượng viết văn chocác em

Qua bài khảo sát năng lực viết văn miêu tả của học sinh lớp 4A2, thời điểm đầu

học kì năm học 2017-2018 về chất lượng viết văn của các em như sau:

Lớp 4a2

Bài văn có đủ cấu trúc, đủ nội dung, chưa có ý sáng tạo. 10

Bài văn có đủ cấu trúc, nội dung còn sơ sài, lộn xộn. 12

DƯỚI ĐÂY LÀ BÀI VĂN CỦA HỌC SINH

III NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC CỦA GIẢI PHÁP:

1 Mục tiêu của giải pháp:

Nắm bắt tình hình thực tế về việc tiếp thu vận dụng vào viết văn của học sinh

để tìm hiểu những khó khăn, hạn chế mà các em đang gặp phải Từ đó bản thân đãxây dựng một số giải pháp để giúp các em xác định được đề bài, nắm rõ cấu trúc, đủnội dung của một bài văn miêu tả và nâng cao chất lượng viết văn của các em

2 Các giải pháp đã áp dụng:

Giải pháp 1 Phân loại đối tượng - xác định phương pháp dạy học:

Chúng ta đã biết, tâm lý chung của học sinh Tiểu học là luôn muốn khám phá,tìm hiểu những điều mới mẻ Từ đó hình thành và rèn luyện cho các em quan sát,cách tư duy về đối tượng miêu tả một cách bao quát, toàn diện và cụ thể tức là quansát sự vật hiện tượng về nhiều khía cạnh, nhiều góc độ khác nhau, từ đó các em cócách cảm, cách nghĩ sâu sắc khi miêu tả Ở tuổi học sinh Tiểu học từ hình thức đếntâm hồn, mọi cái mới chỉ là sự bắt đầu của một quá trình Do đó những tri thức để các

em tiếp thu được phải được sắp xếp theo một trình tự nhất định Trí tưởng tượng càngphong phú bao nhiêu thì việc làm văn miêu tả sẽ càng thuận lợi bấy nhiêu Vậy để họcsinh biết khám phá đối tượng một cách chính xác thì bản thân tôi cần: Yêu cầu vàhướng dẫn các em tìm hiểu yêu cầu của đề bài thông qua hệ thống câu hỏi: Đề bàithuộc loại gì? Kiểu bài gì? Đối tượng miêu tả? cách miêu tả? Khi quan sát ta cầnnhững giác quan nào? Trong quá trình phân tích đề tôi gạch chân những từ ngữ quantrọng

Văn miêu tả là loại văn thuộc phong cách nghệ thuật đòi hỏi viết bài phải giàu

cảm xúc, tạo nên cái "hồn" chất văn của bài làm Muốn vậy bản thân phải luôn luôn

nuôi dưỡng ở các em tâm hồn trong sáng, cái nhìn hồn nhiên, một tấm lòng dễ xúcđộng và luôn hướng tới cái thiện

Giải pháp 2 Cung cấp vốn từ, cách dùng từ đặt câu, sử dụng các biện pháp:

- Bản thân tôi cung cấp vốn từ cho học sinh thông qua tiết đọc thư viện hàngtuần theo chủ đề chủ điểm ở sách giáo khoa, tức là học chủ điểm nào thì hướng dẫncác em tìm đọc những câu chuyện theo chủ điểm đó Trong quá trình học sinh đọc thì

tôi thường xuyên di chuyển để kiểm tra xem các em đọc có đúng với nội dung yêucầu hay không? Sau khi học sinh đọc xong tôi yêu cầu học sinh chia sẻ nội dung câuchuyện hay bài văn miêu tả thông qua một số câu hỏi:

Em có thích câu chuyện em vừa đọc không? Tại sao?

Trong câu chuyện này em thích nhân vật nào nhất? Vì sao?

Trong câu chuyện em thấy điều gì thú vị nhất?

Trong bài văn này em thích hình ảnh nào nhất?

Hướng dẫn học sinh tìm ra cái hay, cái đẹp, cách tác giả quan sát, cảm nhận;cách sử dụng các biện pháp nhân hóa, so sánh trong bài văn Từ đó yêu cầu học sinhchép lại những câu văn hay vào sổ tay của mình để tăng vốn từ cho bản thân giúp các

em vận dụng vào trong văn nói và văn viết

ĐÂY LÀ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TRONG TIẾT ĐỌC THƯ VIỆN

- Giúp học sinh tích lũy vốn từ qua các môn học: tôi nêu câu hỏi yêu cầu học sinh trảlời, học sinh khác nhận xét câu trả lời của bạn đã đủ các bộ phận câu hay chưa, họcsinh sẽ bổ sung câu trả lời của bạn Khi giao tiếp với bạn bè hay với mọi người cũnggiúp các em thói quen trả lời câu hỏi đầy đủ các bộ phận Bên cạnh đó qua các tiếtLuyện từ và câu tôi cũng giúp các em hiểu rõ nghĩa của từ, qua đó cho các em tìmnhững từ ngữ cùng nghĩa hoặc trái nghĩa Tôi cho học sinh thực hành đặt câu vớinhững từ đã tìm được…

Ví dụ: Khi học về câu kể Ai là gì ? học sinh hiểu tác dụng, cấu tạo của kiểu câu này, biết nhận ra nó trong đoạn văn và từ đó học sinh biết đặt câu kể Ai là gì? để giới

thiệu hoặc nêu nhận định về một con người, một vật:

Chích bông là con chim rất đáng yêu…

Nội dung của bài văn có hấp dẫn, có lôi cuốn được người đọc hay không mộtphần phụ thuộc vào hình thức biểu hiện bên ngoài của nó, đó chính là chữ viết Vì vậymuốn có bài văn hấp dẫn thì tôi chú ý rèn kỹ năng viết cho học sinh trong các giờchính tả Chính tả giúp học sinh viết đúng, viết nhanh, viết đẹp và trình bày rõ ràng,sạch sẽ

Nếu như tập đọc rèn kỹ năng cảm thụ cho học sinh, chính tả rèn kỹ năng viết chohọc sinh thì phân môn kể chuyện rèn kỹ năng nói hay cách nói khác là kỹ năng sản sinhvăn bản dưới dạng nói của học sinh Kể chuyện vừa bồi dưỡng tình cảm, giúp

học sinh biết quý trọng người tốt, phê phán cái xấu, vừa giúp học sinh học tập cáchmiêu tả, cách diễn đạt trong mỗi câu chuyện.

Tóm lại các phân môn của môn Tiếng Việt tuy mỗi phân môn có nội dungriêng, phương pháp riêng nhưng chúng không hoàn toàn độc lập mà luôn bổ sung chonhau, kiến thức của phân môn này hỗ trợ cho việc học những phân môn khác Vớiphân môn Tập làm văn là phân môn thực hành tổng hợp của những phân môn khác,muốn học tốt Tập làm văn học sinh cần học tốt các phân môn còn lại

Muốn viết được một bài văn hay, có "hồn", có chất văn thì các em phải có vốn

từ ngữ phong phú và phải biết cách lựa chọn từ ngữ khi miêu tả cho phù hợp, Chính

vì vậy tôi luôn chú ý cung cấp vốn từ cho các em khi dạy tập đọc, luyện từ và câu và

cả trong khi dạy các môn khác hay trong những buổi nói chuyện trong các tiết sinhhoạt Hướng dẫn các em lập sổ tay văn học theo các chủ đề, chủ điểm, khi có một từhay, một câu văn hay các em ghi vào sổ tay theo từng chủ điểm và khi làm văn có thể

sử dụng một cách dễ dàng

Bản thân tôi đã tiến hành dạy cho các em theo mức độ yêu cầu tăng dần, bướcđầu chỉ yêu cầu học sinh đặt câu đúng, song yêu cầu cao hơn là phải đặt câu có sửdụng biện pháp so sánh, nhân hóa, có dùng những từ láy, từ ngữ gợi tả hình ảnh, âmthanh hay những từ biểu lộ tình cảm

* Khi làm một bài văn miêu tả về con mèo chúng ta cần miêu tả:

- Chú ta có cái đuôi thon dài như một cái măng ngọc.

Tôi hỏi: Em nào nhận xét cách đặt câu của bạn? Học sinh có thể nhận xét: bạn

đã sử dụng biện pháp so sánh để so sánh cái đuôi mèo như một cái măng ngọc

Tôi cho học sinh thảo luận nhóm đôi tìm câu khác để miêu tả cái đuôi của chúmèo sao cho sinh động hơn:

- Lúc chú ngồi, hai chân sau xếp lại, hai chân trước chống lên, đăm chiêu nhìn

và nghe ngóng, cái đuôi mềm mại, phe phẩy như làm duyên

- Hay: Cái đuôi dài trắng điểm đen phe phất thướt tha cùng với tấm thân thon

dài mềm mại, uyển chuyển trông thật đáng yêu.

Như vậy cùng là miêu tả về cái đuôi của chú mèo nhưng những câu văn sửdụng biện pháp so sánh, nhân hóa, có dùng những từ gợi tả, gợi cảm như các câu trênthì hiệu quả khác hẳn, ta thấy miêu tả như vậy vừa sinh động, tinh tế vừa rất tình cảm

và sẽ cuốn hút người đọc, người nghe

Giải pháp 3 Xác định thể loại văn miêu tả.

Văn miêu tả mang tính chất thông báo thẩm mĩ, dù miêu tả bất kỳ đối tượngnào, dù có bám sát thực tế đến đâu thì miêu tả cũng không bao giờ là sự sao chép,chụp ảnh lại những sự vật hiện tượng một cách máy móc mà là kết quả của sự nhậnxét, tưởng tượng, đánh giá hết sức phong phú Đó là sự miêu tả thể hiện được cáiriêng biệt của mỗi người

Nhà văn Phạm Hổ cho rằng: "Cái riêng, cái mới trong văn miêu tả phải gắn với

cái chân thật" Văn miêu tả không hạn chế sự tưởng tượng, không ngăn cản sự sáng

tạo của người viết nhưng như vậy không có nghĩa là cho phép người viết "bịa" một

cách tùy ý Để tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, tôi uốn nắn để học sinh tránh thái

độ giả tạo, giả dối, bệnh công thức sáo rỗng, thói già trước tuổi

Mặt khác tôi còn giúp các em nắm được: trong văn miêu tả, ngôn ngữ sử dụngphải là ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, giàu nhịp điệu âm thanh, đây là mộttrong những miêu tả trong sinh học, địa lý… và các thể loại văn khác

Từ việc hiểu rõ đặc điểm của thể loại văn miêu tả, hiểu rõ con đường mình cần

đi và đích mình cần tới, chắc chắn học sinh sẽ thận trọng hơn khi chọn lọc từ ngữ, sẽgọt giũa kỹ hơn từng lời, từng ý trong bài văn và như vậy chất lượng bài làm của các

em sẽ tốt hơn

Giải pháp 4 Hướng dẫn học sinh xây dựng đoạn bố cục bài văn

Ngay từ tiết đầu tiên của thể loại văn miêu tả con vật, đó là bài: Cấu tạo bài vănmiêu tả con vật Tôi đã hướng dẫn các em tìm hiểu kĩ cách miêu tả con mèo Hung.Cho học sinh đọc bài văn, phân đoạn cho bài văn, nêu nội dung chính của từng đoạn

và cuối cùng cho học rút ra nhận xét về cấu tạo của bài văn miêu tả con vật: gồm 4đoạn: Đoạn 1: giới thiệu con mèo Hung

Đoạn 2: Tả bao quát; chi tiết từng bộ phận của con mèo

Đoạn 3: Tả hoạt động và thói quen sinh hoạt của con mèo

Đoạn 4: Cảm nghĩ của tác giả đối với con mèo

Qua đó giúp các em năms được cấu tạo của bài văn, từ đó học sinh rất thuận lợitrong việc lập dàn ý cho một bài văn miêu tả con vật

ĐÂY LÀ MỘT DÀN Ý BÀI VĂN TẢ CON MÈO CỦA MỘT HỌC SINH