Một số kinh nghiệm giúp học sinh học tốt văn miêu tả lớp 5

MỘT SỐ KINH NGHIỆM GIÚP HỌC SINH LỚP 5 HỌC TỐT VĂN MIấU TẢ A/ ĐẶT VẤN ĐỀ : - Tập làm văn là phõn mụn quan trọng trong mụn Tiếng Việt.. Vỡ vậy, những đề khụng yờu cầu lập dàn ý thỡ học

MỘT SỐ KINH NGHIỆM GIÚP HỌC SINH LỚP 5 HỌC TỐT VĂN MIấU TẢ

A/ ĐẶT VẤN ĐỀ :

- Tập làm văn là phõn mụn quan trọng trong mụn Tiếng Việt Nú là một phõn mụn

thực hành tổng hợp đũi hỏi học sinh phải vận dụng nhiều nhiều kiến thức về ngữ phỏp, từ vựng, ngữ õm, chớnh tả và vốn hiểu biết nhiều mặt cũng như khả năng giao tiếp

- Học tập làm văn là học vận dụng để giao tiếp, để diễn đạt trỡnh bày một vấn đố sao cho đầy đủ, rừ ràng, dễ hiểu Giỏi văn sẽ giỳp sẽ giỳp cho cỏc em một phương phỏp tư duy độc lập, sỏng tạo khoa học, rất cần thiết cho con người Nhất là trong thời đại cụng nhệ- khoa học ngày nay Đặc biệt trong mụn tập làm văn: mỡ rộng vốn sống, rốn luyện tư duy, bồi dưỡng tõm hồn, cảm xỳc thẩm mỹ, hỡnh thành nhõn cỏch cho học sinh

Văn miờu tả, quan sỏt đối tượng tỡm lớ lẽ và dẫn chứng để thuyết trỡnh, tranh luận… gúp phần phỏt tiển năng lực phõn tớch, tổng hợp, phõn loại học sinh Tư duy hỡnh tượng của trẻ cũng được rốn luyện phỏt triển nhờ cỏc biện phỏp so sỏnh, nhõn húa… khi miờu tả

Trước những yờu cầu của đổi mới giỏo dục hiện nay đũi hỏi học sinh khụng chỉ cú kĩ năng viết đỳng ngữ phỏp mà cũn phải cú kĩ năng viết văn hay

Việc học Tập làm văn đối với học sinh tiểu học là một nhiệm vụ bắt buộc Cỏc

em phải cú sản phẩm “văn” của chớnh mỡnh sau những tiết học Sản phẩm đó trớc hết phải đúng chủ đề, nội dung, đúng đối tợng, đúng ngữ pháp, sử dụng

đúng từ, viết đúng chính tả… sau mới tính đến "hay" Đối với học sinh trung bình, yếu để đảm bảo cái "đúng" cũng đã khó Vậy làm thế nào để giúp các em làm tốt bài miờu tả đúng yêu cầu và hay?

Đó chính là lý do khiến tôi suy nghĩ, trăn trở, tìm tòi và viết kinh nghiệm này

B/ NỘI DUNG :

I Thực trạng :

- Ở lớp 4 học sinh đó được học cỏch viết một bài văn gồm 3 phần: (Mở bài, Thõn bài, Kết bài) Mỗi kiểu bài thường cú một tiết lập dàn ý cho đề bài đầu tiờn Những đố sau học sinh khụng cú thời gian lập dàn bài mà vào ngay tiết làm miệng Vỡ thế học sinh cũng làm miệng luụn đỏng ra học sinh cần phải lập nhanh dàn ý rồi mới làm bài miệng Điều đó dẫn đến nhiều em làm bài cha đủ ý, ý lộn xộn, rời rạc, chắp vá, nhớ đến đâu làm đến đó

- Sang lớp 5 tiết tập làm văn cũng ớt Vỡ vậy, những đề khụng yờu cầu lập dàn ý thỡ học sinh cũng khụng lập dàn ý dẫn đến lộn xộn khi viết một bài văn miờu tả, llamf ảnh hưởng đến logic của bài văn Khi phỏt triển thành một bài văn cỏc em thường dễ sút cỏc ý chớnh

II Nguyờn nhõn :

- Lớp tụi đang phụ trỏch mặc dự là là lớp học 2 buổi tuy thời gian học ở trường khụng ớt, nhưng chỉ được cú thời gian học ở trường cũn việc học ở nhà của cỏc em cũn rất hạn chế Đa số cỏc em đều là con em gia đỡnh lao động nghốo Một điều đặc biệt hơn nữa lớp tụi hầu hết là con em dõn tộc thiệu số, nờn việc kốm cập cỏc em học tập ở nhà của gia đỡnh là rất ớt

- Cỏc em là Học sinh dõn tộc thiểu số ở vựng nụng thụn nờn việc đọc sỏch bỏo vẫn cũn ớt, đọc văn mẫu chưa thường xuyờn, vỡ vậy vốn từ cũn hạn chế, chưa biết chọn hỡnh ảnh nổi bật, chưa biết sử dụng cỏc biện phỏp tu từ như là nhõn hoỏ, so sỏnh trong văn miờu tả

- Học sinh cũn rụt rố trong giao tiếp chưa mạnh dạn

- Ở cỏc tiết tập làm văn lập dàn bài tuy giỏo viờn đó thực hiện đỳng cỏc bước, đầy

đủ nội dung, song chưa thật chi tiết

- Tong quá trình giảng dạy giáo viên đã raatx chú trọng khâu chấm chữa bài nhưng vẫn chưa chỉ rõ được cho học sinh lỗi dùng từ, đặt câu Đặc biệt trong văn miêu tả học sinh còn rất thiếu các từ ngữ giầu hình ảnh - Vì vậy trước khi áp dụng sáng kiến của mình tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng học sinh và kết quả thu được đúng như bă khoăn mà tôi thấy trong nhiều năm giảng dạy văn miêu tả lớp 5 như sau

* Tổng số học sinh lớp 5B tôi chủ nhiệm năm học 2011-2012; gồm 22 em

Với tình hình trên đòi hỏi bản thân tôi suy nghĩ, tìm tòi cách cách giúp học sinh lớp

5 học tốt văn miêu tả

III Một số giải pháp giúp học sinh lớp 5 học tốt dạng văn miêu tả :

1/ Rèn học sinh thực hiện tốt khâu chuẩn bị bài mới :

- Do thời gian dành cho tiết tập làm văn trên lớp chỉ từ 35 đến 40 phút, vì thế các

em cần phải có sự đầu tư từ trước, nếu không chuẩn bị bài thì việc học tập trên lớp của các em gặp nhiều khó khăn và kém hiệu quả Tuy nhiên, việc phải chuẩn bị gì và chuẩn bị như thế nào còn phụ thuộc vào sự định hướng của giáo viên Do đó, tôi thường định hướng cho các em chuẩn bị bài một cách rõ ràng, cụ thể

Ví dụ hướng dẫn học sinh lập dàn bài tả cảnh vào mùa xuân

* Mở bài (giới thiệu cảnh mình định tả cảnh gì, ở đâu, tả vào mùa nào, lúc nào ( sáng, trưa, chiều, tối )

* Thân bài

+ Tả từ ngoài vào trong

+ Từ cao xuống thấp (hoặc ngược lai) Tả bầu trời, không kghis, ánh sáng, hương thơm, loại vật, con người các hình ảnh đặc trưng của nó

* Kết bài

+ biểu tượng, niềm vui

* Hướng dẫn học sinh lập dàn ý chi tiết.

Ví dụ: Để rèn luyện kỹ năng lập dàn ý bài văn tôi yêu cầu học sinh đọc

kỹ bài văn và lập dàn ý cho bài văn đó

Tôi đã gợi ý cho học sinh làm nh sau:

* Mở bài:

Tác giả giới thiệu nhân vật trực tiếp hay dán tiếp? Hoàn cảnh nhân vật

đợc giới thiệu qua câu văn nào?

- Giới thiệu trực tiếp hoàn cảnh nhân vật:

Bà tôi ngồi cạnh tôi chải đầu

* Thân bài:

? Tác giả đã tả theo thứ tự nào? (hình dáng, tính tình)

- Hình dáng: (Hình dáng ngời bà đợc miêu tả bởi những chi tiết tiêu biểu nào?

+ Mái tóc đen dày (phủ kín cả 2 vai) dài (xoã xuống ngực, đầu gối) Tôi hỏi các em: "Nét này có phổ biến ở các bà già khác không? để các

em hiểu đây là nét riêng ít thấy ở các bà già khác

+ Giọng nói: Trầm bổng nh tiếng chuông đồng

Khi mỉm cời: (cách miêu tả có gì đặc biệt?)

Tác giả không tả miệng mà tả 2 con ngơi đen sẫm, long lanh tia sáng dịu hiền Tả nh vậy vừa có nét chung, vừa có nét riêng hiền từ của bà thể hiện qua ánh mắt

+ Đôi má: Da ngăm ngăm có nhiều nếp nhăn (chứng tỏ tuổi già nhng vẫn gợi nét đẹp riêng) Hình nh vẫn tơi trẻ

+ Tấm lng: Tuy hơi cong (nét chung của ngời già) nhng đi lại vẫn nhanh nhẹn (nét riêng của bà)

Tôi chốt lại: Nh vậy khi tả hình dáng tác giả vừa tả nét chung của ngời già, vừa tả đợc nét rất riêng đặc sắc của ngời bà Đó chính là biết lựa chọn chi tiết cụ thể, tiêu biểu và đặc sắc

- Tả tính tình: ở bài này tác giả tả theo cách nào?

+ Trớc khi gặp bà

+ Khi bà xuất hiện (nêu ảnh hởng của bà đối với mình)

+ Nhận xét bà trở thành ngời gần gũi nhất, con ngời dễ hiểu nhất và yêu quý nhất

Tả nh vậy là đi từ cụ thể đến khái quát

* Kết luận:

? Câu văn, đoạn văn nào thể hiện kết luận của tác giả Kết luận ấy có gì độc đáo

Cảm nghĩ của tác giả rất chân thành, tự nhiên thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với bà

+ Tấm lòng của ngời bà đã truyền thêm sức mạnh để tôi đơng đầu với sóng gió trong cuộc đời

Chốt ý: Để tả đợc ngời bà nh vậy tác giả phải có một tình yêu mãnh liệt

đối với bà

+ Động viờn học sinh phải thuộc ghi nhớ vỡ đú là những kiến thức cụ đọng nhất để hỡnh thành kĩ năng thực hành Mục ghi nhớ trọng tõm là dàn bài đại cương, cỏc em sẽ dựa vào đõy để lập dàn bài chi tiết Qua dàn bài chi tiết, học sinh sẽ núi và viết văn tương đối thuận lợi, đi đỳng yờu cầu trọng tõm và bố cục đầy đủ, rừ ràng Vỡ tụi nhận thấy ở đa số cỏc em chưa phõn biệt được rừ ràng bố cục của bài văn, cỏc em cũn lơ

mơ khi đi vào viết bài văn hoàn chỉnh mà chưa thật sự nắm chắc cỏch bố cục của thể loại văn mỡnh đang học

-Cỏc em sẽ từ dàn bài chi tiết mà tự tỡm cho mỡnh những từ ngữ, cõu văn cú nhiều hỡnh ảnh nhất định

- Nhà văn Phạm Hổ cú núi “Tả một em bộ, một con mốo, một cõy hoa, một cỏnh đồng’ một dũng sụng, mà ai cũng tả giống nhau thỡ khụng ai muốn đọc, vậy ngay từ khi quan sỏt mỗi người phải quan sỏt tỉ mỉ, tỡm ra cỏi riờng, cỏi mới của riờng mỡnh”

Sự chuẩn bị bài đầy đủ, tỉ mỉ giúp các em học tập, làm văn hiệu quả hơn, viết đúng với yêu cầu của đề bài hơn

2/ Hướng dẫn kĩ thuật viết văn cho học sinh :

a Khắc phục viết sai ngữ pháp :

Ngay từ các lớp nhỏ, các em đã tự học : “Khi nói và viết phải thành câu thì người nghe và người đọc mới hiểu được” Vậy mà các em vẫn cứ viết sai ngữ pháp, câu què, cụt khi thì thiếu chũ ngữ hoặc vị ngữ thậm chí có khi thiếu cả hai thành phần chính Bởi vậy, giáo viên thường khắc phục hiện tượng này trong tiết trả bài tập làm văn Giáo viên đưa ra những câu văn học sinh viết còn sai lên bảng và hướng dẫn học sinh tìm cách sửa, điều chỉnh cho đúng Bản thân thiết nghĩ khi giáo viên hướng dẫn cả lớp sửa, thường những em viết sai lại không biết mình viết sai, không biết câu văn mà giáo viên đưa ra đó là của mình Do vậy, tôi thường làm như sau : Trước khi cho học sinh cả lớp sửa, tôi gặp riêng từng em có câu văn sai, hướng dẫn, chỉ bảo nhẹ nhàng, giúp các em hiểu và nắm được cách khắc phục nhược điểm của mình, đồng thời tôi động viên, nhắc nhở các em ghi nhớ để lần sau không mắc phải nữa Và đến khi đưa

ra cho cả lớp sửa, các em lại được học hỏi và rút kinh nghiệm thêm một lần nữa, lúc này những biện pháp đưa ra khắc phục, sửa chữa lại càng có sức thuyết phục đối với các em và làm cho các em có càng khắc ghi những lỗi đó mà không lập lại lần sau

* Ví dụ 1 : Trên cành cây, những con chim xinh xinh xắn đang hót.

- Tôi hỏi học sinh viết sai : em hãy cho biết đâu là chủ ngữ, vị ngữ trong câu thứ nhất của em ? (học sinh đó không trả lời được)

- Hãy xác định chủ ngữ, vị ngữ câu thứ hai ?

- Học sinh xác định : (Những con chim / xinh xắn đang hót.)

- Tôi chỉnh lại : Những con chim xinh xắn / đang hót

Từ những lúng túng của học sinh như vậy, tôi đưa ra câu hỏi “Bổ phận chư ngữ thường được tạo bởi từ loại nào?” và hướng cho học sinh nhớ đó là do “Danh từ hoặc cụm danh từ tạo thành”

Tôi giảng giải : “Những bông hoa trắng xóa” là cụm danh từ làm chủ ngữ trong câu

Vậy “Trên cành cây”, “trong vòm lá xanh” là thành phần gì trong câu? Có tên gọi

là gì ? (là thành phần phụ - là trạng ngữ chỉ nơi chốn)

Giữa thành phần chính (CN-VN) và thành phần phụ (trang ngữ) trong câu có sử dụng dấu chấm không ? (không dùng dấu chấm câu)

- Em hãy sửa chữa lại câu trên cho đúng ngữ pháp :

Trên cành cây, trong vòm lá xanh, những bông hoa trắng xóa điểm lác đác

* Ví dụ 2 : Trong tủ đồ chơi của em có rất nhiều đồ vật, trông cũng xinh xắn và dễ thương

- Tôi yêu cầu học sinh : Em hãy xác định C-V trong câu thứ hai của em ? (học sinh lúng túng)

- Tôi gợi cho học sinh nhớ lại kiến thức cũ: Chủ ngữ trả lời cho câu hỏi nào (Ai ? Cái gì ? Con gì ?)

- Trong câu của em có phần trả lời cho câu hỏi đó không ? (không có)

- Vị ngữ trả lời cho câu hỏi nào ? (Làm gì ? là gì ? thế nào ?)

- Vậy trong câu này có vị ngữ không ? (có)

- Đâu là vị ngữ ? (trông cũng xinh xắn, dễ thương)

- Vị ngữ này trả lời cho câu hỏi nào ? (trả lời câu hỏi “thế nào?”)

- Vậy câu thứ hai của em thiếu bộ phận nào ? (bộ phận chủ ngữ)

- Hãy sửa lại cho đúng ngữ pháp

- Học sinh tự sửa “Trong tủ đồ chơi của em có rất nhiều đồ vật Cái nào cũng xinh xắn và dễ thương”

- Tôi yêu cầu những em viết sai ngữ pháp về nhà ôn lại, học thuộc phần ghi nhớ về chủ ngữ - vị ngữ ở lớp Bốn, đến lớp trả bài cho tổ trưởng, tổ trưởng báo cáo lại cho tôi Quan điểm của tôi ở phần này là không đợi đến khi học sinh viết sai rồi mới khắc phục sửa chữa, mà giáo viên cần giúp các em khắc phục tận gốc việc dẫn đến viết sai ngữ pháp của học sinh Đó là phải thường xuyên tổ chức cho học sinh ôn tập, củng cố

để “lấp chỗ hổng” kiến thức cho các em Bởi lẽ các em không nắm hoặc nắm không chắc những kiến thức, kĩ năng cơ bản về câu ở các lớp dưới dẫn đến việc các em viết sai ngữ pháp, không diễn đạt được một ý trọn vẹn Vì thế, hằng ngày trong việc dạy tiếng Việt, tôi thường xuyên tổ chức cho học sinh lĩnh hộ kiến thức, kĩ năng của bài mới kết hợp với việc ôn luyện kiến thức, kĩ năng đã học một cách linh hoạt, sáng tạo Thực tế chứng minh, chỉ khi học sinh nắm vững những kiến thức, kĩ năng đã học thì các em mới có điều kiện thuận lợi để tiếp thu bài mới được dễ dàng và hiệu quả Bởi vậy, ở bất kì phân môn nào của môn Tiếng Việt hay bất kì tiết học nào có vận dụng kiến thức cũ và liên quan đến kĩ năng viết của học sinh, tôi cũng có thể cho các em ôn luyện lại những kiến thức mà các em đã học từ các lớp dưới

* Ví dụ : Bài : “Mở rộng vốn từ : Tổ quốc” (Luyện từ và câu)

Bài tập 4 : Đặt câu với một trong những từ ngữ dưới đây :

a Quê hương

b Quê mẹ

c Quê cha đất tổ

d Nơi chôn nhau cắt rốn

Trước khi cho học sinh thực hành đặt câu, tôi cho học sinh ôn lại kiến thức về :

“Hai thành phần chính của câu” (Ở lớp 2)

- Dạy bài : “Câu ghép”, cho học sinh ôn “Chủ ngữ, vị ngữ” (Ở lớp 4)

- Dạy bài : “Ôn tập về tả đồ vật” (Tập làm văn)

Trước khi cho học sinh lập dàn ý miêu tả một đồ vật cụ thể trong yêu cầu của bài, tôi cho học sinh ôn lại dàn bài chung của kiểu bài miêu tả đồ vật ở lớp 4

- Bài : “Ôn tập về từ và cấu tạo từ” (Luyện từ và câu), cho học sinh ôn về từ đơn,

từ ghép (Lớp 4)

- Bài : “Bà cụ bán hàng nước chè” (Chính tả) : Ôn về cách viết và trình bày một đoạn văn miêu tả : Cây cối (cây bàng), tả người (bà cụ)

b Rèn kĩ năng viết văn hay :

+ Trong suốt quá trình dạy tập làm văn cho học sinh, bên cạnh việc hướng dẫn, nhắc nhở học sinh khi đặt câu phải có đủ hai bộ phận chính đó là chủ ngữ và vị ngữ, tôi còn luôn động viên, khuyến khích các em cần thêm những thành phần phụ như trạng ngữ, bổ ngữ, định ngữ…Để câu văn tránh được sự khô khan, cứng nhắc và trở nên mượt mà, sinh động hơn, dễ đi vào lòng người hơn Tôi còn chú tâm đến việc tạo cho học sinh một bầu không khí học tập vui tươi, tích cực và sáng tạo thông qua các hình thức : Thi đua, trò chơi, làm bài tập trắc nghiệm… Nhằm kích thích học sinh hứng thú, ham thích học phân môn Tập làm văn

+ Việc rèn cho học sinh biết viết những câu văn hay để hình thành những đoạn văn, bài văn sinh động, giàu hình ảnh không phải một sớm một chiều mà có được Đó

là cả một quá trình lâu dài, bền bỉ, đòi hỏi học sinh phải kiên trì, tích lũy vốn từ phong phú, hiểu nghĩa từ, nắm chắc về từ loại, từ gần nghĩa, cùng nghĩa, từ trái nghĩa…kết hợp với việc nắm vững từng thể loại văn cũng như việc lựa chọn từ ngữ phù hợp với văn cảnh để đặt câu có hình ảnh Biết sử dụng những biện pháp tu từ, so sánh, nhân hóa giúp cho người đọc dễ dàng cảm nhận được ý tưởng, tâm tư tình cảm của mình gửi gắm trong lời văn, ý văn Vì thế, để góp phần giúp học sinh viết được những câu văn hay, tôi cho học sinh học tập so sánh bài làm của mình với bài làm của bạn, phát hiện những câu văn hay để học tập và ghi vào sổ tay văn học của mình va học thuộc những câu văn , ý văn mà mình thích

* Ví dụ :

1 Trước tầm nhìn của em, cánh đồng lúa quê em trải dài mênh mông, với một màu xanh ngút ngàn vẫn đang im lìm như còn tận hưởng giấc ngủ thanh bình của buổi sớm yên tĩnh làng quê

(Tả cánh đồng lúa chín - Vy Văn Hình)

- Hoặc những hình ảnh sau: Khi nhìn một bầu trời đầy sao, Huy-gô thấy nó giống như

“ một cánh đồng lúa chín”, ở đó người gặt đã “bỏ quyên lại một cái liềm con” là

vành trăng non” Mai-a-cốp-xki thì lại thấy “những ngôi sao kia như những giọt nước

mắt của người da đen” Nhưng còn đối với Ga-ga-rin thì “ những vì sao là những hạt giống mới mà loài người vừa gieo vào vũ trụ” Miêu tả cây cối, có nhà văn thấy

chúng giống như những con người đang đứng tư lự (Vì trời lặn gió), có nhà văn thì lại thấy chúng tựa như con ngựa đang phi nhanh, bờm tung ngược (Vì đang có gió thổi),

có nhà văn lại bảo chúng là cài lồng chim của thiên nhiên, trong mỗi cái lồng có

những con chim đang nhỷ, đang chuyền

( Chữ nghĩa trong văn miêu tả- Phạm Hổ)

* Trên đây chỉ là một phần rất ít những câu văn, đoạn văn hay mà tôi cho học sinh

ghi nhớ và ghi vào sổ tay của mình

+ Trong việc tổ chức hướng dẫn học sinh học tập làm văn, ở bất kì thể loại nào, tôi cũng tạo điều kiện cho học sinh được bộc lộ và phát huy vốn văn, từ ngữ và câu văn của mình Các em có dịp phát triển năng lực diễn đạt, khả năng tư duy sáng tạo và trí thông minh qua nhiều hình thức thi đua với các bạn trong nhóm cũng như trong toàn lớp học Cụ thể tôi thực hiện như sau :

Tôi đưa ra những câu văn bình thường có đủ hai bộ phận chính : Chủ ngữ và vị ngữ rồi yêu cầu các em tự suy nghĩ, cùng thi đua bổ sung thêm những từ ngữ, hình ảnh, sau đó tôi giúp các em điều chỉnh để có những câu văn hay giàu hình ảnh và hấp dẫn hơn

b) Tiếng gà gáy đánh thức mọi người dậy.

Học sinh :

- Sáng sớm, tiếng gà gáy đánh thức mọi người dậy

- Mỗi buổi sáng, tiếng gà gáy đánh thức mọi người dậy đi làm

- Hôm nào cũng vậy, tiếng gà gáy lanh lảnh như chiếc đồng hồ đánh thức mọi người dậy đi làm

- Hôm nào cũng thế, tiếng gà gáy dõng dạc như chiếc đồng hồ đánh thức mọi người dậy chuẩn bị một ngày mới

* Ví dụ : Kiểu bài tả người