Bàn về câu "Ăn óc nói mò"

Không phải chỉ có dân An Nam mình coi trọng miếng ăn đâu nhé; dân Đức, mắt xanh tóc vàng mũi lõ, cũng kháo nhau: “Liebe geht durch den Magen!“, nghĩa là “Tình yêu đến qua bao tử!“.. Ăn n

ĂN ỐC NÓI MÒ

Các cụ nhà mình vẫn bảo rằng: “Miếng trầu là đầu câu chuyện“ Đúng thế! Muốn tán em, cứ mời em đi thưởng thức bún riêu ốc, cua nướng hay hủ tiếu Mỹ Tho ở

Bamboo Grill Còn muốn ngồi cà cưa, đưa nhau ra Hè Phố Nếu em là gái „Bắc kì di

cư“, dẫn em đi ăn Phờ 54 cho được việc Cuối tháng, hầu bao có xẹp, ít nhất cùng

em ghé Bánh mì Chợ Cũ, kiếm cái gặm đỡ Trước khi dzìa, dìu em qua bên Thạch

Cali nữa, là chắc ăn một trăm phần dầu!

Không phải chỉ có dân An Nam mình coi trọng miếng ăn đâu nhé; dân Đức, mắt xanh tóc vàng mũi lõ, cũng kháo nhau: “Liebe geht durch den Magen!“, nghĩa là

“Tình yêu đến qua bao tử!“ Ấy! Cái miếng trầu quan trọng là thế, nên trong ca dao, tục ngữ của mình „ăn“ chiếm một vị trí rất đáng kể:

Ăn tiêu, nhớ tỏi bùi ngùi

Ngồi bên đám hẹ, nhớ mùi rau răm

Hỡi người quân từ trăm năm,

quay tơ có nhớ mối tằm hay không?

Tuy thế, có ăn, cũng ăn có chừng, có mực, chớ cái kiểu:

Ăn rồi nằm ngửa nằm nghiêng

Có ai (muốn) lấy tớ thì khiêng tớ về

dám có ngày bội thực, nằm đưa cái bụng ễng ương lên trời, hóa ra … hỏng chuyện!

Người mình còn bảo: “Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm”, nghĩa là ăn thường

đi đôi với ở.

Chỉ ăn thôi, chưa đủ! Rủng rỉnh tí tiền bạc, sau khi chắc dạ rồi, phải mặc cái “sơ

mi” màu cà chua mới chín, hay mẫu chim cò xanh xanh, trắng trắng, gọi là … cho đời biết tay!

Tột đỉnh của ăn là … nhậu, nhưng nhậu vào, lời ra, nói vung vít …

Ăn no, thường buồn ngủ, buồn ngủ phải lăn kềnh ra nằm…

Nhiều thành ngữ đã được cấu tạo bằng cách tách đôi các động từ kép này ra (ăn

ở, ăn mặc, ăn nói, ăn nằm…), cũng như một trạng từ kép nào đó, rồi ghép lại với

nhau:

Ăn gian, nói dối (trạng từ: gian dối)

Ăn dơ, ở bẩn (dơ bẩn)

Ăn dầm, nằm dề (dầm dề)

Ăn sung, mặc sướng (sung sướng)

Có khi hai trạng từ khác nhau được ghép vào hai phần của động từ kép đã được tách ra:

Ăn no, nằm khèo (no, khèo)

Ăn quịt, nói điêu (quịt, điêu)

Các trạng từ này có thể cùng nghĩa như:

Ăn chắc, mặc bền (chắc, bền)

Ăn to, nói lớn (to, lớn)

Cũng có trường hợp các trạng từ phản nghĩa với nhau, càng làm câu thành ngữ thêm rõ nghĩa:

Ăn xuôi, nói ngược (xuôi, ngược)

Ăn thừa, nói thiếu (thừa, thiếu)

Dĩ nhiên nhìều động từ khác (với các động từ kép kể trên), cũng như cả danh từ cũng được sử dụng (làm túc từ cho động từ):

Ăn tươi, nuốt sống (động từ: ăn, nuốt)

Ăn lông, ở lỗ (danh từ: lông, lỗ)

Trong câu:

Ăn đợi, nằm chờ

đợi, chờ đều là động từ, nhưng trong trường hợp này đã được dùng như trạng từ, phụ nghĩa cho hai động từ ăn và nằm

Trong các động từ kép: ăn ở, ăn mặc, ăn nói … ăn chỉ là trợ từ, nghĩa chính là động từ phía sau Cho nên, khi cô con gái than với bồ:

- Anh dụ em đem đôi bông tai đi cầm, lấy tiền cho anh đánh bài Bây giờ thua hết,

em biết ăn nói sao với thầy bu đây ?!

Ở đây, cô gái chỉ lo lắng, tìm cách nói dối đấng sinh thành thôi, không hề được

ăn cái giải rút gì cả!

Như thế trong các thành ngữ trên, vế sau là chính.

Khi một người bị chê trách là “ăn thật, làm dối”, vì người đó làm việc cẩu thả, không đến nơi, đến chốn Còn người đó có được “ăn thật” hay không, chờ hạ hồi phân giải!

Nói chung các câu thành ngữ nếu không có vần như: “Ăn theo, nói leo”, ít nhầt

cũng có điệu, nghe xuôi tai Nhất là ca dao rất có vần, có điệu, thường theo thể thơ lục bát:

Ăn cơm sao đặng mà mời

Nước mắt lênh láng rã rời hạt cơm

Mình ơi đừng đặng cá quên nơm

Đôi ta gá nghĩa danh thơm để đời

Hay là:

Ăn thì ăn trước ngồi trên

Đến chừng đánh giặc thì rên hừ hừ

Cũng vì vậy trong nhiều câu ca dao, câu đầu chỉ là câu gieo vần, không có ý nghĩa gì cả:

Ăn chanh, ngồi gốc cây chanh

Khuyên cội, khuyên cành, khuyên nhánh, khuyên bông

Khuyên cho đó vợ, đây chồng

Đó bế con gái, đây bồng con trai

Hay là:

Ăn sung, ngồi gốc cây sung

Lấy anh thì lấy, nằm chung không nằm

Tương tự:

Ăn cam, nằm gốc cây cam

Lấy anh thì lấy, về Nam (Cali) không về

Trong cả ba trường hợp sự việc “ngồi gốc cây chanh, cây sung” hay “nằm gốc cây cam” không dính dáng gì tới ý chính trong những câu sau

Nếu tổng hợp về cấu trúc của thành ngữ: Tách động từ kép ăn nói, ghép với các

từ kép khác như: mò ốc, măng mọc, cò bay Người ta đã nói :

Ăn măng, nói mọc

Ăn cò, nói bay

Ăn ốc, nói mò

Nói mọc là bày đặt, nói thêm, nói bớt Nói bay là nói khoác, nói lác Nhưng từ này có vẻ gượng gạo, ít người dùng Do đó có người đổi ra là : “Ăn cò, nói leo“ Nếu xét về cấu trúc thành ngữ, câu này không “chỉnh“, vì làm gì có “cò leo“ Họa chăng dùng “cò“ để chỉ một đấng ông chồng nào đó, mới có vụ cò … leo thôi !!!

Như đã phân tích ở trên, vế sau của câu thành ngữ mới là chính, ăn măng, ăn

ốc, ăn cò … chỉ là gia vị, mắm muối, cho thêm vần, thêm điệu mà thôi Gần giống

như “ngồi gốc chanh, nằm gốc cam” vậy!

Có người dùng “thuyết nhân quả“ để giải thích “ăn ốc, nói mò“, rằng : Ăn ốc

thường uống rượu, ruợu vào, nhời ra, ăn nói lăng nhăng, ba hoa chích chòe … Như

thế phải nói : “ăn ốc, nói nhảm “, chứ không nói mò ! Người khác bảo : “Muốn ăn

ốc phải đi mò : Mò ốc! “ Điều này đúng, nhưng giữa chuyện “mò“ và “nói“ cách

nhau xa lắc, xa lơ, không bắt quàng được Cho nên cách giải thích về cấu trúc, vần điệu là đúng hơn cả

Tóm lại : Muốn ăn ốc, ra siêu thị, bỏ ra vài tì, xách về cả bịch, tha hồ nhậu lai rai, chẳng phải đi mò, đi mẫm gì sốt Và đã ăn ốc rồi, không ắt phải nói … mò Cứ

vững bụng thưởng thức các món : Bún ốc riêu cua, ốc nhồi hấp lá gừng, ốc bung chuối xanh đậu phụ … Khoái khẩu vô cùng !

Thạch Bích biên soạn