ĐẶT VẤN ĐỀ Bạn biết đấy trí nhớ có vai trò rất quan trọng trong đời sống tâm lý của con người, là điều kiện để con người tích lũy vốn kinh nghiệm sống của mình và sử dụng kinh nghiệm sốn
Trang 1ĐẶT VẤN ĐỀ Bạn biết đấy trí nhớ có vai trò rất quan trọng trong đời sống tâm lý của con người, là điều kiện để con người tích lũy vốn kinh nghiệm sống của mình
và sử dụng kinh nghiệm sống đó tốt hơn trong mọi hoạt động Thử nghĩ xem nếu chúng ta không có trí nhớ thì sẽ ra sao? Chúng ta sẽ không có kinh nghiệm, không có kinh nghiệm tức là chẳng có bất kỳ một hoạt động nào trong cuộc sống và cũng không thể hình thành được nhân cách được phải không Vậy, trí nhớ là gì? Nó có vai trò như thế nào đối với hoạt động nói chung và học tập nói riêng như , các biện pháp chống quên và rèn luyện trí nhớ ra sao sẽ được trình bày ngay trong đề bài số 10 mà em chọn nghiên cứu
trong bài tiểu luận lần này: “Trí nhớ: khái niệm, các quá trình và phân loại Phương pháp rèn luyện trí nhớ.”
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Khái niệm trí nhớ
Con người luôn luôn nhận thức thế giới khác quan và không ngừng cải tạo
nó Để thực hiện được điều này con người phải tích lũy hiểu biết và kinh nghiệm trong mọi lĩnh vực hoạt động thực tiễn của mình Một trong những yếu tố cơ bản để có thể tích lũy được hiểu biết và kinh nghiệm là trí nhớ
Trí nhớ là quá trình nhận thức thế giới bằng cách ghi lại, giữ lại và làm xuất hiện lại những gì cá nhân thu nhận được trong hoạt động sống của mình 1
Cũng như cảm giác và tri giác, trí nhớ là một quá trình phản ánh, song cảm giác và tri giác phản ánh những hiện tượng và sự vật đang trực tiếp tác động vào các giác quan ta, còn trí nhớ phản ánh toàn bộ vốn kinh nghiệm của con người, bao gồm những hình ảnh mà con người tri giác trước đây, những ý nghĩ, những rung cảm mà con người đã trải nghiệm, những hoạt động, những
1 Giáo trình Tâm lý học đại cương, trường Đại học Luật Hà nội, nxb Công an nhân dân, tr.125
Trang 2hành vi của con người đã diễn ra trước đây Để lại trong trí nhớ dưới các dạng hình ảnh nhất định, các hình ảnh này được gọi là biểu tượng
II Các quá trình của trí nhớ
Trí nhớ của con người là hoạt động tích cực phức tạp, bao gồm nhiều quá trình khác nhau và có mối quan hệ qua lại với nhau, đó là các quá trình: ghi nhớ ( tạo vết), nhận lại, giữ gìn( củng cố vết), tái hiện ( từ những dấu hiệu làm sống lại những hình ảnh )và nhớ lại, quên ( không tái hiện được)
1 Quá trình ghi nhớ
Ghi nhớ là giai đoạn đầu tiên của một hoạt động nhớ cụ thể nào đó Ghi
nhớ là quá trình tiếp nhận các hình ảnh , ấn tượng, xuất hiện trong ý thức tác động của sự vật, hiện tượng trong quá trình cảm giác ,tri giác Theo quan điểm sinh lý học, ghi nhớ là quá trình hình thành củng cố dấu vết xuất hiện trong vỏ não
Quá trình ghi nhớ phụ thuộc vào các yếu tố : nội dung, tính chất của tài liệu nhớ, hành động nhớ, động cơ, mực đích, các thuộc tính của nhân cách, các trạng thái tâm lý.2
Căn cứ vào mục đích của ghi nhớ người ta chia thành : ghi nhớ có chủ
định và ghi nhớ không có chủ định.
Ghi nhớ không chủ định:
Là ghi nhớ không có mục đích chuyên biệt cụ thể.Ghi nhớ dường như mang tính chất ngẫu nhiên, tự phát không cần có sự nỗ lực ý chí và hành động.Ghi nhớ không chủ định phụ thuộc vào tầm quan trọng, ý nghĩa của tài liệu, nhu cầu, hứng thú và động cơ Do vậy, trong dạy học, nếu giáo viên tạo
ra được ở học sinh động cơ học tập đúng đắn, có hứng thú sâu sắc đối với môn học thì học sinh sẽ dễ dàng ghi nhớ tài liệu một cách không chủ định, việc học tập trở nên nhẹ nhàng, hấp dẫn.3
2 Giáo trình tâm lý học đại cương, Nguyễn Xuân Thức ( chủ biên), nxb Đại học sư phạm
3 Các quá trình cơ bản của trí nhớ https://vi.kipkis.com/ (27/09/2019)
Trang 3Ví dụ: Truyện kể rằng, Lê Quý Đôn có lần ghé cáo quán nước ven đường Trong lúc rảnh rỗi, ông cầm quyển sổ nợ của chủ quán lên xem Hôm sau quán nuớc bị cháy, chủ quán hết sức lo lắng vì cháy cả cuốn sổ nợ Lê Quý Đôn bèn lấy giấy bút ghi lại những gì ông đã nhớ trong cuốn sổ nợ ông đã xem hôm qua, không bỏ sót một chi tiết nào và đưa cho chủ quán
Ghi nhớ có chủ định:
Là loại ghi nhớ theo một mục đích đặt ra từ trước, đòi hỏi sự nỗ lực ý chí nhất định và cần có những thủ thuật, phương pháp nhất định dể đạt được mục đích ghi nhớ
Hiệu quả của ghi nhớ có chủ định phụ thuộc rất nhiều vào động cơ, mục đích ghi nhớ Trong ghi nhớ có chủ định, việc sử dụng phương pháp hợp lí là một điều kiện rất quan trọng để đạt hiệu quả cao Thông thường có hai cách ghi nhớ có chủ định: ghi nhớ máy móc và ghi nhớ ý nghĩa
Ghi nhớ máy móc: là loại ghi nhớ dựa trên sự lặp đi lặp lại nhiều lần một
cách đơn giản, tạo ra mối liên hệ bề ngoài giữa các phần của tài liệu ghi nhớ, không cần thông hiểu nội dung tài liệu “Học vẹt” là một biểu hiện cụ thể của cách ghi nhớ này, trí nhớ có thể được chất đầy tài liệu nhưng không có ích
Ghi nhớ ý nghĩa: là loại ghi nhớ dựa trên sự thông hiểu nội dung, ý nghĩa
bản chất của vấn đề cần ghi nhớ.Ở đây quá trình ghi nhớ gắn liền với quá trình tư duy và tưởng tượng nhằm nắm được logic nội tại của vấn đề cần ghi nhớ.Ghi nhớ có ý nghĩa tốn ít thời gian hơn ghi nhớ máy móc và thường vững chắc, lâu bền hơn.Mỗi khi quên, có thể suy luận để lần ra và nhanh chóng nhớ lại
2 Quá trình giữ gìn
Trang 4Gìn giữ là quá trình củng cố vững chắc những dấu vết hình thnàh trên vỏ
não trong quá trình ghi nhớ Có hai hình thức gìn giữ là gìn giữ tích cực và gìn giữ tiêu cực
- Giữ gìn tiêu cực: là sự gìn giữ dựa trên sự tri giác lặp đi lặp lại nhiều lần
một cách đơn giản, thụ động tài liệu cần ghi nhớ Ví dụ: Học vẹt sẽ dẫn đến gìn giữ tiêu cực
- Giữ gìn tích cực: là sự gìn giữ bằng cách nhớ lại trong các tài liệu đã ghi
nhớ, không cần tri giác tải liệu đó Ví dụ: Ôn tập kĩ càng, khoa học, logic, hiểu nội dung bản chất và ghi nhớ cho kĩ là một cách gìn giữ tích cực
3 Quá trình tái hiện
Tái hiện là quá trình ghi nhớ làm sống lại những nội dung để ghi nhớ và
giữ gìn Quá trình này có thể diễn ra dễ dàng (tự động) Hoặc rất khó khăn
(phải nỗ lực nhiều) Tài liệu thường được tái hiện dưới 3 hình thức: Nhận lại,
nhớ lại và hồi tưởng
- Nhận lại: là hình thức tái hiện khi có sự tri giác đối tượng được lặp lại Sự
nhận lại cũng có thể không đầy đủ, do vậy không nên lấy nhận lại làm tiêu chuẩn đánh giá trí nhớ con người Ví dụ: Khi ta gặp một người mà ta biết chắc đó là người quen, nhưng lúc đó ta không thể nhớ tên người đó, hoặc ta nhận ra người quen, biết tên anh ta nhưng lại không nhớ ra đã làm quen anh ta lúc nào, ở đâu
- Nhớ lại: là hình thức tái hiện không diễn ra sự tri giác đối tượng Đó là khả
năng làm sống lại hình ảnh của sự vật, hiện tượng đã được ghi nhớ trước đây Nhớ lại không diễn ra tự nó mà bao giờ cũng có nguyên nhân, theo quy luật liên tưởng, mang tính logic chặt chẽ và có chủ định Nhớ lại thường có hai dạng: không chủ định và có chủ định
Trang 5+ Nhớ lại không chủ định là sự nhớ lại một cách tự nhiên một điều gì
đó kho gặp một hoàn cảnh cụ thể
+ Nhớ lại có chủ định là nhớ lại một cách tự giác, xác định nhiệm vụ cần nhớ lại, đòi hỏi phải có sự cố gắng nhất định mới có thể nhớ lại được những điều cần thiết
- Hồi tưởng: là hành động trí tuệ phức tạp, kết quả của nó phụ thuộc vào chỗ
cá nhân ý thức rõ ràng, chính xác đến mức nào nội dung của nhiệm vụ tái hiện Ví dụ: Một cựu chiến binh hồi tưởng lại trận đánh oanh liệt năm xưa
4 Quá trình quên
Không phải mọi điều ghi nhớ đều được chúng ta tái hiện một cách trọn vẹn.Nhớ và quên là hai mặt trái ngược nhau của trí nhớ Quên là biểu hiện của
sự không tái hiện được nội dung để ghi nhớ trước đây vào thời điểm nhất định Nhớ và quên là hai mặt trái ngược nhau của trí nhớ
Quá trình quên thường biểu hiện ở hai mức độ: quên hoàn toàn và quên
tạm thời Quên hoàn toàn là không nhớ lại, không nhận lại được Nhưng trong
thực tế, quên hoàn toàn không có nghĩa là các dấu vết ghi nhớ đã hoàn toàn mất đi, không để lại dấu vết mà nó vẫn còn lại dấu vết trên vỏ não, chỉ có điều
con người không làm cho nó sống lại được khi cần thiết mà thôi Quên tạm
thời nghĩa là trong thời gian dài không thể nào nhớ lại được, nhưng trong một
lúc nào đó đột nhiên nhớ lại được Đó là hiện tượng sực nhớ
Sự quên diễn ra theo những quy luật nhất định Sự quên diễn ra theo một
trình tự xác định: quên cái tiểu tiết, vụ vặt trước, quên cái đại thể, chỉnh yếu sau Sự quên diễn ra với tốc độ không đồng đều: ở giai đoạn đầu tốc độ quên khá lớn, về sau tốc độ quên càng giảm dần ( quy luật Ebin-hao)
Về nguyên nhân, có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự quên Có thể do quá trình ghi nhớ không ổn định, ghi nhớ máy móc, có thể do các quy luật ức chế
Trang 6hoạt động thần kinh (ức chế ngược, ức chế xuôi, ức chế tới hạn) trong quá trình ghi nhớ và do không gắn được lí thuyết tài liệu cần ghi nhớ vào hoặt động hằng ngày, không phù hợp với nhu cầu, sở thích hoặc ít có ý nghĩa thực tiễn… Qua nghiên cứu, người ta đã chứng mình được rằng, quên không hoàn toàn là dấu hiệu của một trí nhớ kém, mà ngược lại, nó là yếu tố quan trọng để trí nhớ hoạt động có hiệu quả.4
III Các loại trí nhớ
Trí nhớ gắn liền với hoạt động và toàn bộ cuộc sống của con người Do vậy, trí nhớ của con người rất phong phú và đa dạng Có nhiều căn cứ để phân loại trí nhớ
1 Dựa vào tính tích cực nổi bật nhất (giữ địa vị thống trị) trong một hoạt động nào đó
1.1 Trí nhớ vận động
Trí nhớ vận động là loại trí nhớ phản ánh những cử động và những hệ không cử động Ý nghĩa to lớn của trí nhớ vận động là cơ sở để hình thành các kỹ năng, kỹ xảo vận động Ví dụ như trí nhớ về các động tác tập thể dục, các bước để học lái xe, viết lách…
1.2 Trí nhớ xúc cảm
Trí nhớ xúc cảm là trí nhớ về những xúc cảm, tình cảm diễn ra trong hoạt động trước đây Những xúc cảm, tình cảm được giữ lại trong trí nhớ sẽ bộc lộ (sống lại) như là những tín hiệu đặc biệt hoặc thúc đẩy con người hoạt động, hoặc nhắc nhở họ những phương thức hành vi trước đây đã gây ra những xúc cảm, tình cảm đó Trí nhớ xúc cảm có vai trò đặc biệt quan trọng để cá nhân cảm nhận được giá trị thẩm mĩ, đạo đức trong hành vi, cử chỉ, lời nói và trong nghệ thuật
4 Các quá trình cơ bản của trí nhớ https://hoc247.net/tam-ly-hoc-dai-cuong/bai-3-cac-qua-trinh-co-ban-cua-tri-nho-l7854.html ( 15/08//2019)
Trang 71.3 Trí nhớ hình ảnh
Trí nhớ hình ảnh là trí nhớ về một ấn tượng của các sự vật, hiện tượng mà trước đây đã tác động vào giác quan của con người Dựa vào các cơ quan cảm giác tham gia vào các quá trình của trí nhớ mà trí nhớ hình ảnh được chia thành: trí nhớ nghe, trí nhớ nhìn (Dựa vào ưu thế, chủ đạo của giác quan nào trong quá trình ghi nhớ, nhận lại và nhớ lại) Vai trò của mỗi loại trí nhớ hình ảnh cũng rất khác nhau đối với mỗi người Ví dụ: Đối với người làm nghề nấu ăn, trí nhớ mùi vị trở nên rất quan trọng; với người nghệ sĩ, trí nhớ nghe, nhìn lại quan trong hơn
1.4 Trí nhớ từ ngữ - logic
Trí nhớ từ ngữ - logic là trí nhớ về những mối quan hệ, liên hệ mà nội dung được tạo nên bởi ý nghĩ, tư tưởng của con người, nó có cơ sở sinh lí là hệ thống tín hiệu thứ hai (ngôn ngữ) Do vậy, trí nhớ từ ngữ - logic là loại trí nhớ đặc trưng cho con người Loại trí nhớ này phát triển trên cơ sở sự phát triển của trí nhớ vận dộng, trí nhớ xúc cảm, trí nhớ hình ảnh; đồng thời, ngày càng giữ vị trí trung tâm và ảnh hưởng trở lại các loại trí nhớ này
2 Dựa vào tính mục đích của hoạt động
2.1 Trí nhớ không chủ định
Trí nhớ không chủ định là trí nhớ không có mục đích ghi nhớ, giữ gìn và tái hiện tài liệu.Trí nhớ này có trước trong đời sống cá nhân
2.2 Trí nhớ có chủ định
Trí nhớ có chủ định là trí nhớ có mục đích khi ghi nhớ, gìn giữ và tái hiện cái gì đó.Trong loại trí nhớ này người ta thường dùng các biện pháp kĩ thuật
để ghi nhớ.Trí nhớ này có sau trí nhớ không chủ định ở trong đời sống cá thể
3 Dựa vào mức độ kéo dài của sự giữ gìn tài liệu đối với hoạt động
Trí nhớ ngắn hạn là trí nhớ diễn ra ngắn ngủi, chốc lát, nhất thời
Trang 8III.2 Trí nhớ dài hạn
Trí nhớ dài hạn là loại trí nhớ mà khả năng ghi nhớ, giữ gìn thông tin lâu bền trên cơ sở thường xuyên nhắc lại và tái hiện nó
IV Phương pháp rèn luyện trí nhớ
Bạn có thắc mắc rằng tại sao nhân viên thư viện lại có thể tìm được một cuốn sách trong hàng triệu cuốn sách chỉ mất vài phút không? Đó là do cách
họ sắp xếp thông tin và kết nối thông tin một cách hợp lý Vậy chúng ta có thể làm như họ có thể rèn luyện phương pháp sắp xếp thông tin để tăng cường trí nhớ được không? Câu trả lời là chúng ta hoàn toàn có thể Vậy làm thế nào để rèn luyện trí nhớ tốt, bạn hãy áp dụng các phương pháp sau nhé
Phương pháp ghi nhớ
Bí quyết để có trí nhớ tốt là cách ghi nhớ “biến những thứ cần ghi nhớ thành thứ không thể quên, biến chúng thành thứ gì đó kỳ lạ, hài hước hoặc có liên quan gần gũi” Ví dụ, gắn tên của một người bình thường với một nhân vật nổi tiếng, chẳng hạn như nếu gặp ai đó tên là Elizabeth, hãy tưởng tượng người đó là nữ hoàng đang đeo vương miện trên đầu Tất các các hoạt động bạn làm như vậy sẽ giúp tạo ra những kết nối mới giữa các tế bào thần kinh khác nhau trong não bộ và giúp trí nhớ bạn sẽ được cải thiện hơn
Phương pháp tập trung cao độ
Giữ được sự tập trung của bản thân vào một việc cụ thể nào đó có thể duy trì sự chú ý ngay cả xung quanh bạn sẽ rất ồn ào và bị ngắt quãng sẽ giúp bạn rèn luyện một trí nhớ tốt Bạn có thể rèn luyện tập trung bằng cách thay đổi những thói quen hàng ngày, nhưng cũng đừng nên cố gắng thực hiện nhiều nhiệm vụ cùng một lúc, mà tập trung vào các thông tin bạn muốn ghi nhớ.5
5 Các phương pháp rèn luyện trí nhớ hiệu quả http://sieutrinao.com/cac-phuong-phap-ren-luyen-tri-nho-hieu-qua-nhat-257/ (25/09/2019)
Trang 9 Phương pháp nhận thức thị giác
Bạn có thể rèn luyện trí nhớ bằng việc phân tích các thông tin về mặt thị giác ngay trong môi trường sống của bạn Ví dụ bạn vào một căn phòng tìm 5
đồ vật và cố gắng ghi nhớ vị trí của chúng, sau đó đi ra khỏi phòng bạn nhớ lại 5 vật đã chọn và vị trí chính xác của chúng, điều này rất đơn giản phải không nào, hãy tăng khoảng thời gian lên nào, 2h sau bạn có nhớ ra chúng không, tiếp theo là 12h, 24h bạn vẫn nhớ chính xác tên đồ vật và vị trí của nó, thì trí nhớ của bạn đang được rèn luyện ngày càng tốt hơn rồi đấy
Phương pháp liên tưởng
Người ta thường rất dễ nhớ những vấn đề đã biết rõ, và rất khó khăn trong việc nhớ những điều chưa từng biết bao giờ, để ghi nhớ lại vấn đề chưa từng biết bao giờ thì liên tưởng là một phương pháp hữu ích để rèn luyện trí nhớ Bạn chưa hình dung ra phải không như thế này nhé, bạn có nhớ độ cao của Phan xi Păng là bao nhiêu không, chắc chắn bạn đã từng biết nhưng giờ không nhớ nổi đúng không nào, thế còn số Pi thì chắc chắn bạn nhớ phải không là 3,14 nhỉ Thế thì bạn chỉ cần nhớ số Pi và thêm vào số 3 cuối của số
Pi tức là 3.143 m đó chính là độ cao của Phan xi Păng rồi đấy.6
Phương pháp lặp đi lặp lại
Việc lặp đi lặp lại một vấn đề nhiều lần là cách tốt nhất và dễ nhất để bạn ghi nhớ Một việc khi được nhắc đi nhắc lại liên tục và trong thời gian dài sẽ giúp não của bạn ghi nhớ một cách chính xác nhất.7
Sử dụng bản đồ tư duy
Bản đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy Đây là phương pháp tốt nhất
để chuyển tải thông tin vào bộ não của bạn rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não
6 10 phương pháp rèn luyện trí nhớ chống lại chứng hay quên https://teonao.vn/10-phuong-phap-ren-luyen-tri-nho-chong-chung-hay-quen-735/ ( 25/06/2018)
7 7 phương pháp rèn luyện trí nhớ https://www.careerlink.vn/cam-nang-viec-lam/goc-ky-nang/7-phuong-phap-ren-luyen-tri-nho (15/07/2019)
Trang 10Nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và đầy sáng tạo theo đúng nghĩa của nó, “ sắp xếp” ý nghĩ của bạn (Phụ Lục 1)
Học những điều mới
Hãy trau dồi kiến thức mới mỗi ngày bằng cách đọc sách hay học ngoại ngữ hoặc có thể là các môn bạn yêu thích Những việc làm ấy sẽ giúp kích thích não bộ, rèn luyện trí não để giúp bạn không quên nhiệm vụ ghi nhớ của mình đấy
Luôn giữ tinh thần lạc quan, thoải mái
Bạn sẽ không thể nhớ nỗi được vấn đề gì nếu cứ suốt ngày lo lắng, căng thẳng, mệt mỏi Hãy giữ cho tinh thần luôn lạc quan, thoải mái nhất dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào Tâm trạng không tốt sẽ khiến cho mọi thứ bị đảo lộn, kết quả là những thông tin bạn đã từng ghi nhớ sẽ dần bị mã hóa và có thể bị
quên mất Ngoài ra tập luyện thể dục thể thao hằng ngày không chỉ tăng
cường sức khỏe mà còn tốt cho tinh thần, giúp bạn cải thiện trí nhớ một cách hiệu quả kèm theo thời gian học tập, làm việc hợp lí 8
KẾT LUẬN Trí nhớ là tài sản vô giá của mỗi người, tuy nhiên nếu bạn không có phương pháp rèn luyện trí nhớ thì bạn sẽ dễ dàng đánh mất nó bất kỳ lúc nào
Để có một trí nhớ tốt thì việc rèn luyện trí não mỗi ngày là một việc không thể thiếu, nó không chỉ giúp cho công việc của bạn được thuận lợi mà còn là cách làm cho cuộc sống của bạn thoải mái hơn giảm các bệnh về não như suy giảm trí nhớ, chứng hay quên… Vì thế, đừng để bộ não của bạn già đi trước tuổi, trí nhớ mất dần do sự lười biếng của chính mình
8 6 thói quen tốt giúp bạn rèn luyện trí nhớ hiệu quả https://wass.edu.vn/vi/6-thoi-quen-tot-giup-ban-ren-luyen-tri-nho-hieu-qua.html (19/05/2018)